ଧନୁର୍ଭଂଗେ ମତିଭ୍ରଂଶେ କୈକଯ୍ଯା ମରଣେ ପିତୁଃ । ଅରଣ୍ଯଗମନେ ତତ୍ର ହରଣେ ତଵ ଵାରିଧେଃ
ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ, ବୁଦ୍ଧିର ଭ୍ରମ, କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ବନବାସ ଯାତ୍ରା ଓ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁମର ହରଣ—
ତରଣେ ରକ୍ଷସାଂ ଭର୍ତୁର୍ମାରଣେଽପି ରଣେରଣେ । ସହାଯୀଭଵନେ ମହ୍ଯମୃକ୍ଷଵାନରରକ୍ଷସାମ୍
ସମୁଦ୍ର ପାର୍ ହେବା, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସନାଥଙ୍କ ବଧ, ଓ ମୋ ପାଇଁ ଭାଲୁ, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହଯୋଗୀ ହେବା—
ଲାଭେ ତଵ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯାଃ ସତ୍ଯତ୍ଵେ ଚ ସତୀମଣେ । ପୁନଃ ସ୍ଵବଂଧୁସଂବଂଧେ ରାଜ୍ଯପ୍ରାପ୍ତୌ ଚ ଭାମିନି
ସତୀମଣି, ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ, ତାହାର ସତ୍ୟତା, ପୁଣି ବାନ୍ଧବ ସମ୍ପର୍କର ଫେରା ଓ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ, ଭାମିନୀ—
ପୁନଃ ପ୍ରିଯାଵିଯୋଗେ ଚ କାରଣଂ ଯଦଵାରଣମ୍ । ପ୍ରସୀଦତି ତଦେଵାଦ୍ଯ ସଂଯୋଗେ ପୁନରାଵଯୋଃ
ପୁଣି ପ୍ରିୟା ବିୟୋଗରେ, ଯାହା କାରଣ ଅଟକିଥିଲା, ସେଇ ଆଜି ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଦେଇଛି।
ଵେଦୋଽନ୍ଯଥା କୃତୋ ଯେନ ଲୋକୋତ୍ପତ୍ତି ଲଯୌ ଯତଃ । ଲୋକାନନୁଗତସ୍ତସ୍ମାତ୍କାରଣଂ ପ୍ରଥମଂ ତ୍ଵହମ୍
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବେଦ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା, ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ଲୋକେ ଯେଉଁଠାକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରଥମ କାରଣ।
ଅଦୃଷ୍ଟମନୁଵର୍ତଂତେ ଲୋକାଃ ସଂପ୍ରତିବୋଧକାଃ । ଭୋଗେନ ଜୀର୍ଯତେଽଦୃଷ୍ଟଂ ତତ୍ତଦ୍ଭୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଵନେ
ଲୋକେ ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଯାହା ସଚେତନ କରେ। ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ତୁମେ ବନରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲ, ସେ ସବୁ ଶେଷ ହୋଇଗଲା।
ସ୍ନେହୋଽକାରଣକଃ ସୀତେ ଵର୍ଧମାନୋ ମମ ତ୍ଵଯି । ଲୋକାଦୃଷ୍ଟେ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ତ୍ଵାମାହ୍ଵଯତ ଆଦରାତ୍
ସୀତେ, ତୁମ ପାଇଁ ମୋର ସ୍ନେହ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ଏହା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଛି। ଲୋକର ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଅନଦେଖା କରି, ମୁଁ ଆଦର ସହିତ ତୁମକୁ ଡାକୁଛି।
ଶଙ୍କିତେନାପି ଦୋଷେଣ ସ୍ନେହନୈର୍ମଲ୍ଯମଜ୍ଜନମ୍ । ଭଵତୀତି ସ ଵୈ ଶୁଦ୍ଧ ଆସ୍ଵାଦ୍ଯୋ ଵିବୁଧୈଃ ସଦା
ଦୋଷ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ନେହର ପବିତ୍ରତା ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ନେହ ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦର ସହିତ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସ୍ନେହଶୁଦ୍ଧିରିଯଂ ଭଦ୍ରେ କୃତା ମେ ତ୍ଵଯି ନାନ୍ଯଥା । ମଂତଵ୍ଯଂ ରକ୍ଷିତୋଽପ୍ଯେଷ ଲୋକଃ ଶିଷ୍ଟାନୁଵର୍ତିନା
ଭଦ୍ରେ, ଏହି ସ୍ନେହର ଶୁଧ୍ଧତା ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ତିଆରି କରିଛି, ଅନ୍ୟ କାହା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହା ଭାବିବା ଉଚିତ ଯେ, ଶିଷ୍ଟମାନେ ଅନୁସରଣ କଲେ ଏହି ଲୋକ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ।
ଆଵଯୋର୍ନିଂଦଯା ଦେଵି ସର୍ଵାଵସ୍ଥା ସୁଶୁଦ୍ଧଯେ । ଲୋକୋ ନଶ୍ଯେଦ୍ଧି ସଂମୂଢଶ୍ଚରିତୈର୍ମହତାମଯମ୍
ଦେବୀ, ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶୁଧ୍ଧତା ଆସେ। ନାହିଁଲେ, ବଡ଼ମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଉଥାନ୍ତି।
ଆଵଯୋରୁଜ୍ଜ୍ଵଲା କୀର୍ତିରାଵଯୋରୁଜ୍ଜ୍ଵଲୋ ରସଃ । ଆଵଯୋରୁଜ୍ଜ୍ଵଲୌ ଵଂଶାଵାଵଯୋରୁଜ୍ଜ୍ଵଲାଃ କ୍ରିଯାଃ
ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ରସ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ବଂଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଭଵେଯୁରାଵଯୋଃ କୀର୍ତିର୍ଗାଯକା ଉଜ୍ଜ୍ଵଲା ଭୁଵି । ଆଵଯୋର୍ଭକ୍ତିମଂତୋ ଯେ ତେ ଯାଂତ୍ଯଂତେ ଭଵାଂବୁଧେଃ
ପୃଥିବୀରେ ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୀର୍ତ୍ତି ଗାୟନ ହେଉ। ଯେମାନେ ଆମ ଉପରେ ଭକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ଭଵତୀ ତେନ ପ୍ରୀଯମାଣେନ ତେ ଗୁଣୈଃ । ପତ୍ଯୁଃ ପାଦାଂବୁଜେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ କରୋତୁ ସଦଯଂ ମନଃ
ତୁମ ଗୁଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେ ଏପରି କହିଲେ, ଏବେ ତୁମର ହୃଦୟ ଦୟାରେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରୁ।
ଵାସାଂସି ରମଣୀଯାନି ଭୂଷଣାନି ମହାଂତି ଚ । ଅଂଗରାଗସ୍ତଥା ଗଂଧା ମନୋଜ୍ଞାସ୍ତ୍ଵଯି ଯୋଜିତାଃ
ସୁନ୍ଦର ପୋଶାକ, ଭବ୍ୟ ଗହନା, ଶୁଭ୍ର ଅଙ୍ଗରାଗ ଓ ମନୋହର ସୁଗନ୍ଧ ତୁମ ଉପରେ ପିନ୍ଧାଯାଇଛି।
ରଥୋ ଦାସ୍ଯଶ୍ଚ ରାମେଣ ପ୍ରେଷିତା ଉତ୍ସଵାଯତେ । ଛତ୍ରଂ ଚ ଚାମରେ ଶୁଭ୍ରେ ଗଜା ଅଶ୍ଵାଶ୍ଚ ଶୋଭନେ
ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଥ ଓ ଦାସୀମାନେ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି; ଏହାସହ ଧଳା ଛତା, ଶୁଭ୍ର ଚାମର, ଶୋଭାମୟ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଣାଯାଇଛନ୍ତି।
ସ୍ତୂଯମାନା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୈଃ ସୂତମାଗଧବଂଦିଭିଃ । ଵଂଦ୍ଯମାନା ପୁରସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସେଵ୍ଯମାନା ଚ ଯୋଦ୍ଧୃଭିଃ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀମାନେ ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି; ସହରର ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳା ମାନେ ସମ୍ମାନ କରୁଛନ୍ତି, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ପୁଷ୍ପୈଃ ସଂଛାଦ୍ଯମାନା ଚ ଦେଵୀଦେଵାଂଗନାଦିଭିଃ । ଧନାନି ଦଦତୀ ତେଭ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜାତିଭ୍ଯୋ ଯଥେପ୍ସିତମ୍
ଦେବୀ, ଦେବାଙ୍ଗନା ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ତୁମକୁ ଫୁଲରେ ଢାକିଦେଉଛନ୍ତି; ତୁମେ ସେମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ, ସେଠି ଧନ ଦେଇଥିଲ।
ଗଜାରୂଢୌ କୁମାରୌ ଚ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଜନେଶ୍ଵରୀ । ମଯାନୁଗମ୍ଯମାନା ଚ ଗଚ୍ଛାଯୋଧ୍ଯାଂ ନିଜାଂ ପୁରୀମ୍
ତୁମର ପୁଅମାନେ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ହାତୀରେ ଚଢ଼ି ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ; ହେ ଜନନୀ, ମୁଁ ପଛରେ ଥିଲି, ଏଭଳି ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ନଗର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲା।
ତ୍ଵଯି ତତ୍ର ଗତାଯାଂ ତୁ ସଂଗତାଯାଂ ପ୍ରିଯେଣ ତେ । ସର୍ଵାସାଂ ରାଜନାରୀଣାମାଗତାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ତୁମେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ତୁମ ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳା ଓ ଯେଉଁମାନେ ଆସିଥିଲେ ସେମାନେ,
ସର୍ଵାସାମୃଷିପତ୍ନୀନାଂ କୌସଲାନାଂ ତଥୈଵ ଚ । ମଂଗଲୈର୍ଵାଦ୍ଯଗୀତାଦ୍ଯୈର୍ଭଵତ୍ଵଦ୍ଯ ମହୋତ୍ସଵଃ
ସମସ୍ତ ଋଷିପତ୍ନୀ ଓ କୌଶଳ ଜନନୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ଧ୍ୱନି, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ସବରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ-। ଇତିଵିଜ୍ଞାପନାଂ ଦେଵୀ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୀତା ତମାହ ସା । ନାହଂ କୀର୍ତିକରୀ ରାଜ୍ଞୋ ହ୍ଯପକୀର୍ତିଃ ସ୍ଵଯଂ ତ୍ଵହମ୍
ଶେଷ କହିଲେ— ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ସୀତା କହିଲେ, 'ମୁଁ ରାଜାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଏ ନାହିଁ; ବରଂ ମୁଁ ନିଜେ ତାଙ୍କର ଅପକୀର୍ତ୍ତି।'
କିଂ ମଯା ତସ୍ଯ ସାଧ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମକାମାର୍ଥଶୂନ୍ଯଯା । ସତ୍ଯେଵଂ ଭଵତାଂ ଭୂପେ କୋ ଵିଶ୍ଵାସୋ ନିରଂକୁଶେ
'ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଶୂନ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି? ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ରାଜା, ମୋପରେ କିପରି ନିର୍ବାଧ ବିଶ୍ୱାସ ରହିପାରିବ?'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷା ଵା ପରୋକ୍ଷା ଵା ଭର୍ତୁର୍ଦୋଷା ମନଃସ୍ଥିତାଃ । ନ ଵାଚ୍ଯା ଜାତୁ ମାଦୃଶ୍ଯା କଲ୍ଯାଣକୁଲଜାତଯା
'ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଦୋଷ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉ କି ଗୁପ୍ତ, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଉତ୍ତମ କୁଳର ଜନମିଥିବା ଜଣେ ଜନନୀ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ପାଣିଗ୍ରହଣକାଲେ ମେ ଯଦ୍ରୂପୋ ହୃଦଯେ ସ୍ଥିତଃ । ତଦ୍ରୂପୋ ହୃଦଯାନ୍ନାସୌ କଦାଚିଦପସର୍ପତି
'ବିବାହ ସମୟରେ ମୋ ହୃଦୟରେ ଯେ ରୂପ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ରୂପ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋ ହୃଦୟରୁ ବିଲିନ ହୁଏ ନାହିଁ।'
ଲକ୍ଷ୍ମଣେମୌ କୁମାରୌ ମେ ତତ୍ତେଜୋଂଶସମୁଦ୍ଭଵୌ । ଵଂଶାଂକୁରୌ ମହାଶୂରୌ ଧନୁର୍ଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦୌ
'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ମୋର, ସେ ତାଙ୍କର ତେଜର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବଂଶର ଅଙ୍କୁର, ବଡ଼ ସୂର, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ।'
ନୀତ୍ଵା ପିତୁଃ ସମୀପଂ ତୁ ଲାଲନୀଯୌ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ତପସାରାଧଯିଷ୍ଯାମି ରାମଂ କାମମିହ ସ୍ଥିତା
'ସେମାନେ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇ ଯାଇ, ଯତ୍ନରେ ଲାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ମୁଁ ଏଠି ରହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ପୂଜିବି।'
ଵାଚ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ମହାଭାଗ ପୂଜ୍ଯପାଦାଭିଵଂଦନମ୍ । ସର୍ଵେଭ୍ଯଃ କୁଶଲଂ ଚାପି ଗତ୍ଵେତୋ ମଦପେକ୍ଷଯା
'ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଓ ପାଦାଭିବନ୍ଦନ କହିଦେବା; ଯେତେବେଳେ ଯିବ, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର ମଙ୍ଗଳ କାମନା ମଧ୍ୟ ଦେବା।'
ପୁତ୍ରୌ ସମାଦିଶତ୍ସୀତା ଗଚ୍ଛତଂ ପିତୁରଂତିକମ୍ । ଶୁଶ୍ରୂଷଣୀଯ ଏଵାସୌ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵପଦପ୍ରଦଃ
ସୀତା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ; ସେଠି ସେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥାନ୍ତି।'
ଆଜ୍ଞପ୍ତାଵପ୍ଯନିଚ୍ଛଂତୌ ତୌ କୁମାରୌ କୁଶୀଲଵୌ । ଵାଲ୍ମୀକିଵଚନାତ୍ତତ୍ର ଜଗ୍ମତୁଶ୍ଚ ସଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ବେଳେ ମଧ୍ୟ, କୁଶ ଓ ଲବ ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକେରେଵ ପାଦାବ୍ଜସମୀପଂ ତତ୍ସୁତୌ ଗତୌ । ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽପି ଵଵଂଦେ ତଂ ଗତ୍ଵା ବାଲକସଂଯୁତଃ
ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସମୀପକୁ ସେଇ ପୁଅମାନେ ଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।