ପପାତ ପାଦଯୋସ୍ତସ୍ଯା ଵେପମାନାଖିଲାଂଗକଃ । ଉତ୍ଥାପିତସ୍ତଯା ଦେଵ୍ଯା ପ୍ରୀତିଵିହ୍ଵଲଯା ସ ଚ
ସେ ସୀତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ କମ୍ପିଥିଲା। ଦେବୀ ସୀତା, ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଦେଲେ।
କିମର୍ଥମାଗତଃ ସୌମ୍ଯ ଵନଂ ମୁନିଜନପ୍ରିଯମ୍ । ଆସ୍ତେ ସ କୁଶଲୀ ଦେଵଃ କୌସଲ୍ଯାଶୁକ୍ତିମୌକ୍ତିକଃ
'ହେ ସୌମ୍ୟ, କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଏହି ମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ ଅଟବୀକୁ ଆସିଛ? କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ମୁକୁରର ମଣି, ଦେବ ରାମ କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି କି?'
ଅରୋଷୋ ମଯି କଶ୍ଚିତ୍ସ କୀର୍ତ୍ଯା କେଵଲଯାଦୃତଃ । କୀର୍ତ୍ଯତେ ସର୍ଵଲୋକୈଶ୍ଚ କଲ୍ଯାଣଗୁଣସାଗରଃ
'ମୋପ୍ରତି କିଛି ରୋଷ ଅଛି କି? କିମ୍ବା ସେ କେବଳ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ସମ୍ମାନିତ? ସେ ତ କଳ୍ୟାଣ ଗୁଣର ସାଗର, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।'
ଅକୀର୍ତିଭୀତିମାପନ୍ନସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ମାଂ ତ୍ଵାଂ ନିଯୁକ୍ତଵାନ୍ । ଯଦି ତତଶ୍ଚ ଲୋକେଷୁ କୀର୍ତିସ୍ତସ୍ଯାମଲାଭଵତ୍
'ଅପକୀର୍ତ୍ତିର ଭୟରୁ ସେ ତୁମକୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ନିର୍ମଳ ରହିଲା।'
ମୃତ୍ଵାପି ପତିସତ୍କୀର୍ତିଂ କୁର୍ଵଂତ୍ଯା ମେ ହି ସୁସ୍ଥିରା । ପତିସାମୀପ୍ଯମେଵାଶୁ ଭୂଯାଦେଵ ହି ଦେଵର
'ସତୀ ନାରୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାନ୍ତି; ହେ ଦେବର, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସନ୍ନିକଟତା ପାଉଁ।'
ତ୍ଯକ୍ତଯାପି ମଯା ତେନ ନାସୌ ତ୍ଯକ୍ତୋ ମନାଗପି । ଫଲଂ ହି ସାଧନାଯତ୍ତଂ ହେତୁଃ ଫଲଵଶୋ ନ ତୁ
'ସେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ; କାରଣ, ଫଳ ସଦା ସାଧନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, କାରଣ ଫଳ ଉପରେ ନୁହେଁ।'
କୌସଲ୍ଯାଶଲ୍ଯଶୂନ୍ଯାସୌ କୃପାପୂର୍ଣା ସଦା ମଯି । ଆସ୍ତେ କୁଶଲିନୀ ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପାଲକଃ
'କୌଶଳ୍ୟା ଏବେ ଶୋକରହିତ ଓ ସଦା ମୋପ୍ରତି କୃପାମୟୀ ଅଛନ୍ତି; ଯାଙ୍କ ପୁଅ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷକ।'
ସର୍ଵେ କୁଶଲିନଃ ସଂତି ଭରତାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ବାଂଧଵାଃ । ସୁମିତ୍ରା ଚ ମହାଭାଗା ଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣାଦହଂ ପ୍ରିଯା
'ସମସ୍ତେ—ଭରତ ଓ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ, ଏବଂ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ, ଯାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ—ସମସ୍ତେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି।'
ମଦ୍ଵତ୍କିଂ ତ୍ଵମପି ତ୍ଯକ୍ତଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ କୀର୍ତଯେ । ରାଜ୍ଞଃ କିଂ ଦୁସ୍ତ୍ଯଜଂ ତସ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମାପି ଯସ୍ଯ ନ ପ୍ରିଯଃ
'ମୋପରି, ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି କି? ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଛାଡ଼ିବା କଷ୍ଟକର, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ମାନନ୍ତିନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯେଵଂ ବହୁଧା ପୃଷ୍ଟସ୍ତଯା ରାମାନୁଜଃ ସତାମ୍ । ଉଵାଚ କୁଶଲୀ ଦେଵଃ କୁଶଲଂ ତ୍ଵଯି ପୃଚ୍ଛତି
'ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାମଙ୍କ ଭାଇ କହିଲେ, "ଦେବ ଭଲ ଅଛନ୍ତି ଓ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରୁଛନ୍ତି।"'
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯା ରାଜଯୋଷିତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ କୁଶଲଂ ଦେଵି ପ୍ରୀତ୍ଯା ତ୍ଵାମାଶିଷା ସହ
'କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ହେ ଦେବୀ, ପ୍ରେମରେ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଛନ୍ତି।'
କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନପୂର୍ଵଂ ହି ତଵ ପାଦାଭିଵଂଦନମ୍ । ନିଵେଦଯାମି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତାଭ୍ଯାଂ କୃତଂ ଶୁଭେ
'ପ୍ରଥମେ ତୁମର ପାଦପଦ୍ମକୁ ନମସ୍କାର ଜଣାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ କୃତ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଉଛି, ହେ ଶୁଭେ।'
ଗୁରୁଭିର୍ଗୁରୁପତ୍ନୀଭିଃ ସର୍ଵାଭିରପି ତେ ଶୁଭେ । ଦତ୍ତାଶୀଃ କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଃ କୃତଶ୍ଚ ତ୍ଵଯି ଜାନକି
'ଗୁରୁମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଗୁରୁପତ୍ନୀମାନେ, ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଛନ୍ତି ଓ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ହେ ଜାନକୀ।'
ଆକାରଯତି ଦେଵସ୍ତ୍ଵାଂ ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେନ ଚାତ୍ମଵାନ୍ । ଅଲଭ୍ଯାନ୍ଯରତିସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋଽନ୍ଯତ୍ର ସର୍ଵତ୍ର ଭାମିନି
'ଦେବ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଲାମେଳା ଓ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ତୁମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି; ହେ ଭାମିନୀ, ତୁମକୁ ଛଡ଼ା ସେ କୌଣସିଠିରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳାନାହିଁ।'
ଶୂନ୍ଯା ଏଵ ଦିଶଃ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ଵାଂ ଵିନା ଜନକାତ୍ମଜେ । ପଶ୍ଯନ୍ରୋଦିତି ନାଥୋ ନୋ ରୋଦଯନ୍ନିତରାନପି
ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ତୁମେ ନଥିଲେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗେ। ପ୍ରଭୁ ତୁମକୁ ଖୋଜିବା ବେଳେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ କେବେଉଁ କାନ୍ଦନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯତ୍ର ଦେଵି ସ୍ଥିତାସି ତ୍ଵଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ମରତି ରାଘଵଃ । ଅଶୂନ୍ଯଂ ତୁ ତମେଵାସୌ ମନ୍ଯମାନୋ ଵିଦେହଜେ
ଦେବୀ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଅଛ, ରାଘବ ସେଠି ସଦା ତୁମକୁ ମନେ କରନ୍ତି। ଭିଦେହାନନ୍ଦିନୀ, ସେ ମାନେ କେବଳ ସେଠିକୁ ଅଶୂନ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।
ଧନ୍ଯୋଽଯମାଶ୍ରମୋ ଜାତୋ ଵାଲ୍ମୀକେର୍ଯତ୍ର ଜାନକୀ । କାଲଂ କ୍ଷପତି ଵାର୍ତାଭିର୍ମଦୀଯାଭିର୍ଵଦନ୍ନିତି
ଏହି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଏଠି ଜାନକୀ ବସିଛନ୍ତି। ସେଠି ସେ ମୋ ବାର୍ତ୍ତା କହି କହି ସମୟ କାଟନ୍ତି।
ଉକ୍ତଵାନ୍ଯଦ୍ରୁଦନ୍କିଂଚିତ୍ସ୍ଵାମୀ ନସ୍ତ୍ଵଯି ତଚ୍ଛୃଣୁ । ଵ୍ଯକ୍ତୀଭଵତି ଵକ୍ତୁର୍ଯଦ୍ଧୃଦ୍ଗତଂ ତଦସଂଶଯମ୍
ମୋର ସ୍ୱାମୀ ତୁମ ବିଷୟରେ ଦୁଃଖରେ ଆଉ କିଛି କହିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଏହା ଶୁଣ। କଥା କହୁଥିବା ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଥି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଲୋକା ଵଦଂତି ମାମେଵ ସର୍ଵେଷାମୀଶ୍ଵରେଶ୍ଵରମ୍ । ଅହଂ ତ୍ଵଦୃଷ୍ଟମେଵୈଷାଂ ସ୍ଵତଂତ୍ରଂ କାରଣଂ ବ୍ରୁଵେ
ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାପ୍ରଭୁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କହେଁ, ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯାହା ନାହିଁ, ସେଇ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତାର କାରଣ।
ଅଦୃଷ୍ଟମେଵ କାର୍ଯେଷୁ ସର୍ଵେଶୋଽପ୍ଯନୁଗଚ୍ଛତି । ଈଶନୀଯାଃ କୁତୋ ନୈତଦନ୍ଵୀଯୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଅନୁସରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶାସିତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ତ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଏହାକୁ କିପରି ଅନୁସରିବେ ନାହିଁ?
ଧନୁର୍ଭଂଗେ ମତିଭ୍ରଂଶେ କୈକଯ୍ଯା ମରଣେ ପିତୁଃ । ଅରଣ୍ଯଗମନେ ତତ୍ର ହରଣେ ତଵ ଵାରିଧେଃ
ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ, ବୁଦ୍ଧିର ଭ୍ରମ, କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ବନବାସ ଯାତ୍ରା ଓ ସମୁଦ୍ରପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁମର ହରଣ—
ତରଣେ ରକ୍ଷସାଂ ଭର୍ତୁର୍ମାରଣେଽପି ରଣେରଣେ । ସହାଯୀଭଵନେ ମହ୍ଯମୃକ୍ଷଵାନରରକ୍ଷସାମ୍
ସମୁଦ୍ର ପାର୍ ହେବା, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସନାଥଙ୍କ ବଧ, ଓ ମୋ ପାଇଁ ଭାଲୁ, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହଯୋଗୀ ହେବା—
ଲାଭେ ତଵ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯାଃ ସତ୍ଯତ୍ଵେ ଚ ସତୀମଣେ । ପୁନଃ ସ୍ଵବଂଧୁସଂବଂଧେ ରାଜ୍ଯପ୍ରାପ୍ତୌ ଚ ଭାମିନି
ସତୀମଣି, ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ, ତାହାର ସତ୍ୟତା, ପୁଣି ବାନ୍ଧବ ସମ୍ପର୍କର ଫେରା ଓ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ, ଭାମିନୀ—
ପୁନଃ ପ୍ରିଯାଵିଯୋଗେ ଚ କାରଣଂ ଯଦଵାରଣମ୍ । ପ୍ରସୀଦତି ତଦେଵାଦ୍ଯ ସଂଯୋଗେ ପୁନରାଵଯୋଃ
ପୁଣି ପ୍ରିୟା ବିୟୋଗରେ, ଯାହା କାରଣ ଅଟକିଥିଲା, ସେଇ ଆଜି ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଦେଇଛି।
ଵେଦୋଽନ୍ଯଥା କୃତୋ ଯେନ ଲୋକୋତ୍ପତ୍ତି ଲଯୌ ଯତଃ । ଲୋକାନନୁଗତସ୍ତସ୍ମାତ୍କାରଣଂ ପ୍ରଥମଂ ତ୍ଵହମ୍
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବେଦ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା, ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ଲୋକେ ଯେଉଁଠାକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ସେଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରଥମ କାରଣ।
ଅଦୃଷ୍ଟମନୁଵର୍ତଂତେ ଲୋକାଃ ସଂପ୍ରତିବୋଧକାଃ । ଭୋଗେନ ଜୀର୍ଯତେଽଦୃଷ୍ଟଂ ତତ୍ତଦ୍ଭୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଵନେ
ଲୋକେ ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ଯାହା ସଚେତନ କରେ। ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ତୁମେ ବନରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲ, ସେ ସବୁ ଶେଷ ହୋଇଗଲା।
ସ୍ନେହୋଽକାରଣକଃ ସୀତେ ଵର୍ଧମାନୋ ମମ ତ୍ଵଯି । ଲୋକାଦୃଷ୍ଟେ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ତ୍ଵାମାହ୍ଵଯତ ଆଦରାତ୍
ସୀତେ, ତୁମ ପାଇଁ ମୋର ସ୍ନେହ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ଏହା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଛି। ଲୋକର ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଅନଦେଖା କରି, ମୁଁ ଆଦର ସହିତ ତୁମକୁ ଡାକୁଛି।
ଶଙ୍କିତେନାପି ଦୋଷେଣ ସ୍ନେହନୈର୍ମଲ୍ଯମଜ୍ଜନମ୍ । ଭଵତୀତି ସ ଵୈ ଶୁଦ୍ଧ ଆସ୍ଵାଦ୍ଯୋ ଵିବୁଧୈଃ ସଦା
ଦୋଷ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ନେହର ପବିତ୍ରତା ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ନେହ ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦର ସହିତ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସ୍ନେହଶୁଦ୍ଧିରିଯଂ ଭଦ୍ରେ କୃତା ମେ ତ୍ଵଯି ନାନ୍ଯଥା । ମଂତଵ୍ଯଂ ରକ୍ଷିତୋଽପ୍ଯେଷ ଲୋକଃ ଶିଷ୍ଟାନୁଵର୍ତିନା
ଭଦ୍ରେ, ଏହି ସ୍ନେହର ଶୁଧ୍ଧତା ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ତିଆରି କରିଛି, ଅନ୍ୟ କାହା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହା ଭାବିବା ଉଚିତ ଯେ, ଶିଷ୍ଟମାନେ ଅନୁସରଣ କଲେ ଏହି ଲୋକ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ।
ଆଵଯୋର୍ନିଂଦଯା ଦେଵି ସର୍ଵାଵସ୍ଥା ସୁଶୁଦ୍ଧଯେ । ଲୋକୋ ନଶ୍ଯେଦ୍ଧି ସଂମୂଢଶ୍ଚରିତୈର୍ମହତାମଯମ୍
ଦେବୀ, ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ନିନ୍ଦା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶୁଧ୍ଧତା ଆସେ। ନାହିଁଲେ, ବଡ଼ମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଉଥାନ୍ତି।