ନାଜ୍ଞାତଂ ତେନ ଚାସ୍ମାକଂ ନାମରାଣାଂ ଚ ମାନଦ । ଶୁଦ୍ଧୌ ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ଲୋକାନାଂ ଯନ୍ନଷ୍ଟଂ ତଦିହ ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେ କିମ୍ବା ଆମେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ, ହେ ଦେବତାମାନେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିବା; ସେ ଜନନୀ ଦ୍ୱାରା ତିନିଭୁବନ ପବିତ୍ର ହେଉ, ଯାହା ହାରାଇଯାଇଥିଲା, ଏଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁନଃ ମିଳିଛି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାଲ୍ମୀକିନା ରାମଃ ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽପ୍ଯଵବୋଧିତଃ । ସ୍ତୁତ୍ଵା ନତ୍ଵା ଚ ଵାଲ୍ମୀକିଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଅପରିମିତ ଜ୍ଞାନୀ ରାମ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିଲେ; ସେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଓ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ତାତାଧୁନା ସୀତାମାନେତୁଂ ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍ । ସପୁତ୍ରାଂ ରଥମାସ୍ଥାଯ ସୁମଂତ୍ରସହିତଃ ସଖେ
ଏବେ ତୁମେ, ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଆଣିବାକୁ ଯାଅ; ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଯାଅ।
ଶ୍ରାଵଯିତ୍ଵା ମମେମାନି ମୁନେଶ୍ଚ ଵଚନାନ୍ଯପି । ସଂବୋଧ୍ଯ ଚ ପୁରୀମେତାଂ ସୀତାଂ ପ୍ରତ୍ଯାନଯାଶୁ ତାମ୍
ମୋ ଏହି କଥା ଓ ମୁନିଙ୍କ କଥା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଣାଇ, ଏହି ସହରକୁ ଜଣାଇ, ତୁରନ୍ତ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଵାଚ। ଯାସ୍ଯାମି ତଵ ସଂଦେଶାତ୍ସର୍ଵେଷାଂ ନଃ ପ୍ରଭୋର୍ଵିଭୋ । ଦେଵ୍ଯା ଯାସ୍ଯତି ଚେଦ୍ଦେଵ ଯାତ୍ରା ମେ ସଫଲା ତତଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ: ମୋତେ ତୁମ ଆଦେଶ ମିଳିଛି, ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ; ଦେବୀ ସୀତା ନିଜେ ଯଦି ଆସନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ଯାତ୍ରା ସଫଳ ହେବ।
ମଯି ସାମାଭ୍ଯସୂଯୈଵ ପୂର୍ଵଦୋଷଵଶାତ୍ସତୀ । ଅନାଗତାଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ତୁ କ୍ଷମସ୍ଵାଗଂତୁକଂ ମମ
ପୂର୍ବର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ସତୀ ସୀତା ମୋପ୍ରତି କିଛି ଅସନ୍ତୋଷ ରଖିଥିବେ, ସେ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରିଦିଅ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାମଂ ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ନୃପାଜ୍ଞଯା । ସୁମିତ୍ରମୁନିଶିଷ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଯୁତୋଽଗାଦ୍ଭୂମିଜାଶ୍ରମମ୍
ଏହିପରି କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୁନିଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୂମିଜାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ।
କଥଂ ପ୍ରସାଦନୀଯା ସ୍ଯାତ୍ସୀତା ଭଗଵତୀ ମଯା । ପୂର୍ଵଦୋଷଂ ଵିଜାନଂତୀ ରାମାଧୀନସ୍ଯ ମେ ସଦା
ମୋର ପୂର୍ବ ଦୋଷ ଜାଣିଥିବା, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସଦା ରାମଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେଇ ପୂଜ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ କିପରି ଶାନ୍ତ କରିପାରିବି?
ଏଵଂ ସଂଚିଂତଯନ୍ନଂତର୍ହର୍ଷସଂକୋଚ ମଧ୍ଯଗଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରାପ ସୀତାଯା ଆଶ୍ରମଂ ଶ୍ରମନାଶନମ୍
ଏପରି ଭାବି, ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସଂକୋଚ ମିଶିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରୁଥିବା ସୀତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ରଥାତ୍ସୋଥାଵରୁହ୍ଯାରାଦଶ୍ରୁରୁଦ୍ଧଵିଲୋଚନଃ । ଆର୍ଯେ ପୂଜ୍ଯେ ଭଗଵତି ଶୁଭେ ଇତି ଵଦନ୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ, ରଥରୁ ଅବତରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଖି ଲୁହେ ଭରିଗଲା। ସେ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, 'ଆର୍ୟେ, ପୂଜ୍ୟା, ଭଗବତୀ, ଶୁଭେ!'
ପପାତ ପାଦଯୋସ୍ତସ୍ଯା ଵେପମାନାଖିଲାଂଗକଃ । ଉତ୍ଥାପିତସ୍ତଯା ଦେଵ୍ଯା ପ୍ରୀତିଵିହ୍ଵଲଯା ସ ଚ
ସେ ସୀତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ କମ୍ପିଥିଲା। ଦେବୀ ସୀତା, ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଦେଲେ।
କିମର୍ଥମାଗତଃ ସୌମ୍ଯ ଵନଂ ମୁନିଜନପ୍ରିଯମ୍ । ଆସ୍ତେ ସ କୁଶଲୀ ଦେଵଃ କୌସଲ୍ଯାଶୁକ୍ତିମୌକ୍ତିକଃ
'ହେ ସୌମ୍ୟ, କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଏହି ମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ ଅଟବୀକୁ ଆସିଛ? କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ମୁକୁରର ମଣି, ଦେବ ରାମ କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି କି?'
ଅରୋଷୋ ମଯି କଶ୍ଚିତ୍ସ କୀର୍ତ୍ଯା କେଵଲଯାଦୃତଃ । କୀର୍ତ୍ଯତେ ସର୍ଵଲୋକୈଶ୍ଚ କଲ୍ଯାଣଗୁଣସାଗରଃ
'ମୋପ୍ରତି କିଛି ରୋଷ ଅଛି କି? କିମ୍ବା ସେ କେବଳ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ସମ୍ମାନିତ? ସେ ତ କଳ୍ୟାଣ ଗୁଣର ସାଗର, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।'
ଅକୀର୍ତିଭୀତିମାପନ୍ନସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ମାଂ ତ୍ଵାଂ ନିଯୁକ୍ତଵାନ୍ । ଯଦି ତତଶ୍ଚ ଲୋକେଷୁ କୀର୍ତିସ୍ତସ୍ଯାମଲାଭଵତ୍
'ଅପକୀର୍ତ୍ତିର ଭୟରୁ ସେ ତୁମକୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ନିର୍ମଳ ରହିଲା।'
ମୃତ୍ଵାପି ପତିସତ୍କୀର୍ତିଂ କୁର୍ଵଂତ୍ଯା ମେ ହି ସୁସ୍ଥିରା । ପତିସାମୀପ୍ଯମେଵାଶୁ ଭୂଯାଦେଵ ହି ଦେଵର
'ସତୀ ନାରୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାନ୍ତି; ହେ ଦେବର, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସନ୍ନିକଟତା ପାଉଁ।'
ତ୍ଯକ୍ତଯାପି ମଯା ତେନ ନାସୌ ତ୍ଯକ୍ତୋ ମନାଗପି । ଫଲଂ ହି ସାଧନାଯତ୍ତଂ ହେତୁଃ ଫଲଵଶୋ ନ ତୁ
'ସେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ; କାରଣ, ଫଳ ସଦା ସାଧନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, କାରଣ ଫଳ ଉପରେ ନୁହେଁ।'
କୌସଲ୍ଯାଶଲ୍ଯଶୂନ୍ଯାସୌ କୃପାପୂର୍ଣା ସଦା ମଯି । ଆସ୍ତେ କୁଶଲିନୀ ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପାଲକଃ
'କୌଶଳ୍ୟା ଏବେ ଶୋକରହିତ ଓ ସଦା ମୋପ୍ରତି କୃପାମୟୀ ଅଛନ୍ତି; ଯାଙ୍କ ପୁଅ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷକ।'
ସର୍ଵେ କୁଶଲିନଃ ସଂତି ଭରତାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ବାଂଧଵାଃ । ସୁମିତ୍ରା ଚ ମହାଭାଗା ଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣାଦହଂ ପ୍ରିଯା
'ସମସ୍ତେ—ଭରତ ଓ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ, ଏବଂ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ, ଯାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ—ସମସ୍ତେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି।'
ମଦ୍ଵତ୍କିଂ ତ୍ଵମପି ତ୍ଯକ୍ତଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ କୀର୍ତଯେ । ରାଜ୍ଞଃ କିଂ ଦୁସ୍ତ୍ଯଜଂ ତସ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମାପି ଯସ୍ଯ ନ ପ୍ରିଯଃ
'ମୋପରି, ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି କି? ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଛାଡ଼ିବା କଷ୍ଟକର, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ମାନନ୍ତିନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯେଵଂ ବହୁଧା ପୃଷ୍ଟସ୍ତଯା ରାମାନୁଜଃ ସତାମ୍ । ଉଵାଚ କୁଶଲୀ ଦେଵଃ କୁଶଲଂ ତ୍ଵଯି ପୃଚ୍ଛତି
'ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାମଙ୍କ ଭାଇ କହିଲେ, "ଦେବ ଭଲ ଅଛନ୍ତି ଓ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରୁଛନ୍ତି।"'
କୌସଲ୍ଯା ଚ ସୁମିତ୍ରା ଚ ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯା ରାଜଯୋଷିତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ କୁଶଲଂ ଦେଵି ପ୍ରୀତ୍ଯା ତ୍ଵାମାଶିଷା ସହ
'କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ହେ ଦେବୀ, ପ୍ରେମରେ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଛନ୍ତି।'
କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନପୂର୍ଵଂ ହି ତଵ ପାଦାଭିଵଂଦନମ୍ । ନିଵେଦଯାମି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତାଭ୍ଯାଂ କୃତଂ ଶୁଭେ
'ପ୍ରଥମେ ତୁମର ପାଦପଦ୍ମକୁ ନମସ୍କାର ଜଣାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ କୃତ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଉଛି, ହେ ଶୁଭେ।'
ଗୁରୁଭିର୍ଗୁରୁପତ୍ନୀଭିଃ ସର୍ଵାଭିରପି ତେ ଶୁଭେ । ଦତ୍ତାଶୀଃ କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଃ କୃତଶ୍ଚ ତ୍ଵଯି ଜାନକି
'ଗୁରୁମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଗୁରୁପତ୍ନୀମାନେ, ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଛନ୍ତି ଓ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ହେ ଜାନକୀ।'
ଆକାରଯତି ଦେଵସ୍ତ୍ଵାଂ ନିର୍ଵ୍ଯଲୀକେନ ଚାତ୍ମଵାନ୍ । ଅଲଭ୍ଯାନ୍ଯରତିସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋଽନ୍ଯତ୍ର ସର୍ଵତ୍ର ଭାମିନି
'ଦେବ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଲାମେଳା ଓ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ତୁମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି; ହେ ଭାମିନୀ, ତୁମକୁ ଛଡ଼ା ସେ କୌଣସିଠିରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳାନାହିଁ।'
ଶୂନ୍ଯା ଏଵ ଦିଶଃ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ଵାଂ ଵିନା ଜନକାତ୍ମଜେ । ପଶ୍ଯନ୍ରୋଦିତି ନାଥୋ ନୋ ରୋଦଯନ୍ନିତରାନପି
ଜନକଙ୍କ ଝିଅ, ତୁମେ ନଥିଲେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗେ। ପ୍ରଭୁ ତୁମକୁ ଖୋଜିବା ବେଳେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ କେବେଉଁ କାନ୍ଦନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯତ୍ର ଦେଵି ସ୍ଥିତାସି ତ୍ଵଂ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ମରତି ରାଘଵଃ । ଅଶୂନ୍ଯଂ ତୁ ତମେଵାସୌ ମନ୍ଯମାନୋ ଵିଦେହଜେ
ଦେବୀ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଅଛ, ରାଘବ ସେଠି ସଦା ତୁମକୁ ମନେ କରନ୍ତି। ଭିଦେହାନନ୍ଦିନୀ, ସେ ମାନେ କେବଳ ସେଠିକୁ ଅଶୂନ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।
ଧନ୍ଯୋଽଯମାଶ୍ରମୋ ଜାତୋ ଵାଲ୍ମୀକେର୍ଯତ୍ର ଜାନକୀ । କାଲଂ କ୍ଷପତି ଵାର୍ତାଭିର୍ମଦୀଯାଭିର୍ଵଦନ୍ନିତି
ଏହି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଏଠି ଜାନକୀ ବସିଛନ୍ତି। ସେଠି ସେ ମୋ ବାର୍ତ୍ତା କହି କହି ସମୟ କାଟନ୍ତି।
ଉକ୍ତଵାନ୍ଯଦ୍ରୁଦନ୍କିଂଚିତ୍ସ୍ଵାମୀ ନସ୍ତ୍ଵଯି ତଚ୍ଛୃଣୁ । ଵ୍ଯକ୍ତୀଭଵତି ଵକ୍ତୁର୍ଯଦ୍ଧୃଦ୍ଗତଂ ତଦସଂଶଯମ୍
ମୋର ସ୍ୱାମୀ ତୁମ ବିଷୟରେ ଦୁଃଖରେ ଆଉ କିଛି କହିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଏହା ଶୁଣ। କଥା କହୁଥିବା ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଥି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଲୋକା ଵଦଂତି ମାମେଵ ସର୍ଵେଷାମୀଶ୍ଵରେଶ୍ଵରମ୍ । ଅହଂ ତ୍ଵଦୃଷ୍ଟମେଵୈଷାଂ ସ୍ଵତଂତ୍ରଂ କାରଣଂ ବ୍ରୁଵେ
ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାପ୍ରଭୁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ କହେଁ, ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯାହା ନାହିଁ, ସେଇ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତାର କାରଣ।
ଅଦୃଷ୍ଟମେଵ କାର୍ଯେଷୁ ସର୍ଵେଶୋଽପ୍ଯନୁଗଚ୍ଛତି । ଈଶନୀଯାଃ କୁତୋ ନୈତଦନ୍ଵୀଯୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଅନୁସରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶାସିତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ତ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଏହାକୁ କିପରି ଅନୁସରିବେ ନାହିଁ?