ଶ୍ରୁତଂ ରାମାଯଣୋଦ୍ଗାନଂ ପୁତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ତେ ସୁରାସୁରୈଃ । ଗଂଧର୍ଵୈରପି ସର୍ଵୈଶ୍ଚ କୌତୁକାଵିଷ୍ଟମାନସୈଃ
ତୁମର ଦୁଇପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଗାଇଥିବା ରାମାୟଣ ଗୀତ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଶୁଣିଥିଲେ।
ପ୍ରସନ୍ନା ଏଵ ସର୍ଵେଽପି ପ୍ରଶଶଂସୁଃ ସୁତୌ ଚ ତେ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ମୋହିତଂ ତାଭ୍ଯାଂ ରୂପଗାନଵଯୋଗୁଣୈଃ
ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହୋଇ ତୁମର ଦୁଇପୁଅଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କର ରୂପ, ଗୀତ, ଯୌବନ ଓ ଗୁଣରେ ତିନିଭୁବନ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଗଲା।
ଦତ୍ତଂ ଯଲ୍ଲୋକପାଲୈସ୍ତୁ ସୁତାଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵୀକୃତଂ ହି ତତ୍ । ଋଷିଭିଶ୍ଚ ଵରା ଆଭ୍ଯାମନ୍ଯେଭ୍ଯଃ କୀର୍ତିରେଵ ଚ
ଲୋକପାଳମାନେ ଯାହା ଦେଇଥିଲେ, ତୁମର ପୁଅମାନେ ସେହି ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ କେବଳ କୀର୍ତି ମିଳିଥିଲା।
ଏକରାମଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ପୂର୍ଵଂ ମୁନିଵିଲୋକିତମ୍ । ତ୍ରିରାମମଧୁନା ଜାଂତଂ ସୁତାଭ୍ଯାଂ ତେଖିଲେକ୍ଷିତମ୍
ପୂର୍ବେ ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକ ରାମ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ; ଏବେ ତୁମର ଦୁଇପୁଅ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ତିନି ରାମ ଭାବରେ ଜଣାପଡ଼ୁଛି।
ଏକକାମପରାମୂର୍ତିର୍ଲୋକେ ପୂର୍ଵମଵେକ୍ଷିତା । କାମୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିରଦ୍ଯାଯଂ ଜାଯତେ ଚ ଯତସ୍ତତଃ
ପୂର୍ବେ ଏହି ସଂସାରରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଆଶା ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏବେ ଚାରିପ୍ରକାର ଆଶା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି।
ସର୍ଵତ୍ରାନ୍ଯତ୍ର ରାଜେଂଦ୍ର ରାମପୁତ୍ରୌ କୁଶୀଲଵୌ । ଗୀଯତେ ଅତ୍ର ସଂକୋଚଃ କିଂ କୃତୋ ଵିଦୁଷି ତ୍ଵଯି
ହେ ରାଜା, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରାମଙ୍କ ପୁଅ କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କ ଗୀତ ଗାଯାଉଛି; ତେବେ ତୁମେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ ଏଠି କାହିଁକି କିଛି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ରଖିଛ?
କୃତେଷୁ ତଵ ସର୍ଵେଷୁ ଶ୍ରୂଯତେ ମହତୀ ସ୍ତୁତିଃ । ତ୍ଯାଗାଦନ୍ଯତ୍ର ସୀତାଯାଃ ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକଶିରୋମଣେ
ତୁମର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣାଯାଏ, ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକୁଟ୍ମଣି; କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ବ୍ୟତୀତ।
ତ୍ଵଯା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯନାଥେନ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯମନୁକୁର୍ଵତା । ଅଂଗୀକାର୍ଯୌ ସୁତୌ ରାମଵିଦ୍ଯାଶୀଲଗୁଣାନ୍ଵିତୌ
ତୁମେ ତିନିଭୁବନର ନାଥ ହୋଇ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଛ; ତୁମର ଦୁଇପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, ଚରିତ୍ର ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସେମାନେ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ତୌ ସ୍ଵାଂ ମାତରଂ ହିତ୍ଵା ସ୍ଥାସ୍ଯତୋଽଭଵଦଂତିକେ । ଜନନ୍ଯା ସହିତୌ ତସ୍ମାଦାକାର୍ଯୌ ଭଵତା ସୁତୌ
ସେମାନେ ନିଜ ମାଆଁକୁ ଛାଡ଼ି ତୁମ ପାଖରେ ରହିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ତୁମର ପୁଅମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ମାଆଁକୁ ଏକାଠି କରିବା ଦରକାର।
ଦତ୍ତ ଏଵ ତଯେଦାନୀଂ ସେନାସଂଜୀଵନାତ୍ପୁନଃ । ପ୍ରତ୍ଯଯଃ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ପାଵନଃ ପତତାମପି
ତୁମେ ଏବେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ପୁନଃ ଜୀବନ ଦେଇ ନିଶ୍ଚିତତା ଦେଇଛ; ଏହି ଆଶ୍ୱାସ ସମସ୍ତ ଜଗତର, ଏହା ପତିତମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ନାଜ୍ଞାତଂ ତେନ ଚାସ୍ମାକଂ ନାମରାଣାଂ ଚ ମାନଦ । ଶୁଦ୍ଧୌ ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ଲୋକାନାଂ ଯନ୍ନଷ୍ଟଂ ତଦିହ ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେ କିମ୍ବା ଆମେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ, ହେ ଦେବତାମାନେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିବା; ସେ ଜନନୀ ଦ୍ୱାରା ତିନିଭୁବନ ପବିତ୍ର ହେଉ, ଯାହା ହାରାଇଯାଇଥିଲା, ଏଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁନଃ ମିଳିଛି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାଲ୍ମୀକିନା ରାମଃ ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽପ୍ଯଵବୋଧିତଃ । ସ୍ତୁତ୍ଵା ନତ୍ଵା ଚ ଵାଲ୍ମୀକିଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଅପରିମିତ ଜ୍ଞାନୀ ରାମ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିଲେ; ସେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଓ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ତାତାଧୁନା ସୀତାମାନେତୁଂ ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍ । ସପୁତ୍ରାଂ ରଥମାସ୍ଥାଯ ସୁମଂତ୍ରସହିତଃ ସଖେ
ଏବେ ତୁମେ, ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଆଣିବାକୁ ଯାଅ; ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଯାଅ।
ଶ୍ରାଵଯିତ୍ଵା ମମେମାନି ମୁନେଶ୍ଚ ଵଚନାନ୍ଯପି । ସଂବୋଧ୍ଯ ଚ ପୁରୀମେତାଂ ସୀତାଂ ପ୍ରତ୍ଯାନଯାଶୁ ତାମ୍
ମୋ ଏହି କଥା ଓ ମୁନିଙ୍କ କଥା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଣାଇ, ଏହି ସହରକୁ ଜଣାଇ, ତୁରନ୍ତ ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଵାଚ। ଯାସ୍ଯାମି ତଵ ସଂଦେଶାତ୍ସର୍ଵେଷାଂ ନଃ ପ୍ରଭୋର୍ଵିଭୋ । ଦେଵ୍ଯା ଯାସ୍ଯତି ଚେଦ୍ଦେଵ ଯାତ୍ରା ମେ ସଫଲା ତତଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ: ମୋତେ ତୁମ ଆଦେଶ ମିଳିଛି, ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ; ଦେବୀ ସୀତା ନିଜେ ଯଦି ଆସନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ଯାତ୍ରା ସଫଳ ହେବ।
ମଯି ସାମାଭ୍ଯସୂଯୈଵ ପୂର୍ଵଦୋଷଵଶାତ୍ସତୀ । ଅନାଗତାଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ତୁ କ୍ଷମସ୍ଵାଗଂତୁକଂ ମମ
ପୂର୍ବର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ସତୀ ସୀତା ମୋପ୍ରତି କିଛି ଅସନ୍ତୋଷ ରଖିଥିବେ, ସେ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରିଦିଅ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାମଂ ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ନୃପାଜ୍ଞଯା । ସୁମିତ୍ରମୁନିଶିଷ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଯୁତୋଽଗାଦ୍ଭୂମିଜାଶ୍ରମମ୍
ଏହିପରି କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ସୁମିତ୍ରା ଓ ମୁନିଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୂମିଜାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ।
କଥଂ ପ୍ରସାଦନୀଯା ସ୍ଯାତ୍ସୀତା ଭଗଵତୀ ମଯା । ପୂର୍ଵଦୋଷଂ ଵିଜାନଂତୀ ରାମାଧୀନସ୍ଯ ମେ ସଦା
ମୋର ପୂର୍ବ ଦୋଷ ଜାଣିଥିବା, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ସଦା ରାମଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେଇ ପୂଜ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ କିପରି ଶାନ୍ତ କରିପାରିବି?
ଏଵଂ ସଂଚିଂତଯନ୍ନଂତର୍ହର୍ଷସଂକୋଚ ମଧ୍ଯଗଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରାପ ସୀତାଯା ଆଶ୍ରମଂ ଶ୍ରମନାଶନମ୍
ଏପରି ଭାବି, ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସଂକୋଚ ମିଶିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରୁଥିବା ସୀତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ରଥାତ୍ସୋଥାଵରୁହ୍ଯାରାଦଶ୍ରୁରୁଦ୍ଧଵିଲୋଚନଃ । ଆର୍ଯେ ପୂଜ୍ଯେ ଭଗଵତି ଶୁଭେ ଇତି ଵଦନ୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ, ରଥରୁ ଅବତରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଖି ଲୁହେ ଭରିଗଲା। ସେ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ, 'ଆର୍ୟେ, ପୂଜ୍ୟା, ଭଗବତୀ, ଶୁଭେ!'
ପପାତ ପାଦଯୋସ୍ତସ୍ଯା ଵେପମାନାଖିଲାଂଗକଃ । ଉତ୍ଥାପିତସ୍ତଯା ଦେଵ୍ଯା ପ୍ରୀତିଵିହ୍ଵଲଯା ସ ଚ
ସେ ସୀତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ କମ୍ପିଥିଲା। ଦେବୀ ସୀତା, ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଦେଲେ।
କିମର୍ଥମାଗତଃ ସୌମ୍ଯ ଵନଂ ମୁନିଜନପ୍ରିଯମ୍ । ଆସ୍ତେ ସ କୁଶଲୀ ଦେଵଃ କୌସଲ୍ଯାଶୁକ୍ତିମୌକ୍ତିକଃ
'ହେ ସୌମ୍ୟ, କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଏହି ମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ ଅଟବୀକୁ ଆସିଛ? କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ମୁକୁରର ମଣି, ଦେବ ରାମ କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି କି?'
ଅରୋଷୋ ମଯି କଶ୍ଚିତ୍ସ କୀର୍ତ୍ଯା କେଵଲଯାଦୃତଃ । କୀର୍ତ୍ଯତେ ସର୍ଵଲୋକୈଶ୍ଚ କଲ୍ଯାଣଗୁଣସାଗରଃ
'ମୋପ୍ରତି କିଛି ରୋଷ ଅଛି କି? କିମ୍ବା ସେ କେବଳ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ସମ୍ମାନିତ? ସେ ତ କଳ୍ୟାଣ ଗୁଣର ସାଗର, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।'
ଅକୀର୍ତିଭୀତିମାପନ୍ନସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ମାଂ ତ୍ଵାଂ ନିଯୁକ୍ତଵାନ୍ । ଯଦି ତତଶ୍ଚ ଲୋକେଷୁ କୀର୍ତିସ୍ତସ୍ଯାମଲାଭଵତ୍
'ଅପକୀର୍ତ୍ତିର ଭୟରୁ ସେ ତୁମକୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ଏହିପରି ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ନିର୍ମଳ ରହିଲା।'
ମୃତ୍ଵାପି ପତିସତ୍କୀର୍ତିଂ କୁର୍ଵଂତ୍ଯା ମେ ହି ସୁସ୍ଥିରା । ପତିସାମୀପ୍ଯମେଵାଶୁ ଭୂଯାଦେଵ ହି ଦେଵର
'ସତୀ ନାରୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାନ୍ତି; ହେ ଦେବର, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସନ୍ନିକଟତା ପାଉଁ।'
ତ୍ଯକ୍ତଯାପି ମଯା ତେନ ନାସୌ ତ୍ଯକ୍ତୋ ମନାଗପି । ଫଲଂ ହି ସାଧନାଯତ୍ତଂ ହେତୁଃ ଫଲଵଶୋ ନ ତୁ
'ସେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ; କାରଣ, ଫଳ ସଦା ସାଧନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, କାରଣ ଫଳ ଉପରେ ନୁହେଁ।'
କୌସଲ୍ଯାଶଲ୍ଯଶୂନ୍ଯାସୌ କୃପାପୂର୍ଣା ସଦା ମଯି । ଆସ୍ତେ କୁଶଲିନୀ ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପାଲକଃ
'କୌଶଳ୍ୟା ଏବେ ଶୋକରହିତ ଓ ସଦା ମୋପ୍ରତି କୃପାମୟୀ ଅଛନ୍ତି; ଯାଙ୍କ ପୁଅ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷକ।'
ସର୍ଵେ କୁଶଲିନଃ ସଂତି ଭରତାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ବାଂଧଵାଃ । ସୁମିତ୍ରା ଚ ମହାଭାଗା ଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣାଦହଂ ପ୍ରିଯା
'ସମସ୍ତେ—ଭରତ ଓ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ, ଏବଂ ସୁମିତ୍ରା ମଧ୍ୟ, ଯାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ—ସମସ୍ତେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି।'
ମଦ୍ଵତ୍କିଂ ତ୍ଵମପି ତ୍ଯକ୍ତଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ କୀର୍ତଯେ । ରାଜ୍ଞଃ କିଂ ଦୁସ୍ତ୍ଯଜଂ ତସ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମାପି ଯସ୍ଯ ନ ପ୍ରିଯଃ
'ମୋପରି, ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି କି? ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଛାଡ଼ିବା କଷ୍ଟକର, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ମାନନ୍ତିନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯେଵଂ ବହୁଧା ପୃଷ୍ଟସ୍ତଯା ରାମାନୁଜଃ ସତାମ୍ । ଉଵାଚ କୁଶଲୀ ଦେଵଃ କୁଶଲଂ ତ୍ଵଯି ପୃଚ୍ଛତି
'ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ରାମଙ୍କ ଭାଇ କହିଲେ, "ଦେବ ଭଲ ଅଛନ୍ତି ଓ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରୁଛନ୍ତି।"'