ଶେଷ ଉଵାଚ। କଥିତୌ ଵୈ ସୁମତିନା ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମେ ଶିଶୂ । ପୁତ୍ରୌ ସ୍ଵୀଯାଵିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵାଲ୍ମୀକିଂ ପ୍ରତି ସଂଜଗୌ
ଶେଷ କହିଲେ: ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସୁମତି ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ, ଏବଂ ଶିଶୁମାନେ ନିଜ ପୁଅ ବୋଲି ଜାଣି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ। କୌ ଶିଶୂ ମମ ସାରୂପ୍ଯଧାରକୌ ବଲିନାଂ ଵରୌ । କିମର୍ଥଂ ତିଷ୍ଠତସ୍ତତ୍ର ଧନୁର୍ଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦୌ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ଏହି ଦୁଇ ଶିଶୁ କିଏ, ଯେମାନେ ମୋ ମୁହଁର ଅନୁରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଶୂରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସେମାନେ କାହିଁକି ସେଠାରେ ରହିଛନ୍ତି, ଏଭଳି ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ?
ଅମାତ୍ଯକଥିତୌ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିସ୍ମଯୋ ମମ ଜାଯତେ । ଯୌ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ହନୂମଂତଂ ଲୀଲଯାଂଗ ବବଂଧତୁଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାହା କହିଲେ, ସେଥିରେ ମୁଁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲି—କିପରି ସେ ଦୁଇଜଣ ସହଜରେ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ!
ତସ୍ମାଚ୍ଛଂସ ମୁନେ ସର୍ଵଂ ବାଲଯୋଶ୍ଚ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଯଥା ମେ ପରମା ପ୍ରୀତିର୍ଭଵତ୍ଯେଵମଭୀପ୍ସିତା
ସେଥିପାଇଁ, ମୁନି, ଏହି ଦୁଇ ଶିଶୁ କଣ କଲେ ସେ ସବୁ ମୋତେ କହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋ ପ୍ରେମ ଓ ଆନନ୍ଦ ସର୍ବାଧିକ ହେବ, ଯେପରି ମୁଁ ଚାହେଁ।
ଇତି ତତ୍କଥିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଉଵାଚ ପରମଂ ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ପଷ୍ଟାକ୍ଷରସମନ୍ଵିତମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧୀର ରାଜାଙ୍କ ମନରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଉତ୍ତମ କଥା ବାହାରିଲା।
ଵାଲ୍ମୀକିରୁଵାଚ। ତଵାଂତର୍ଯାମିଣୋ ନୄଣାଂ କଥଂ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ନୋ ଭଵେତ୍ । ତଥାପି କଥଯାମ୍ଯତ୍ର ତଵ ସଂତୋଷହେତଵେ
ବାଲ୍ମୀକି କହିଲେ: ତୁମ ପରି ମହାନ ଲୋକଙ୍କ ଭିତର ଜ୍ଞାନ କିପରି ଆମେ ଜାଣିପାରିବୁ? ତଥାପି, ତୁମ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ସବୁ କଥା କହିବି।
ରାଜନ୍ଯୌ ବାଲକୌ ମହ୍ଯମାଶ୍ରମେ ବଲିନାଂ ଵରୌ । ତ୍ଵତ୍ସାରୂପ୍ଯଧରୌ ସ୍ଵାଂଗମନୋହରଵପୁର୍ଧରୌ
ରାଜବଂଶର ଏହି ଦୁଇ ଶିଶୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ତୁମ ପରି ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱରୂପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ।
ତ୍ଵଯା ଯଦା ଵନେ ତ୍ଯକ୍ତା ଜାନକୀ ଵୈ ନିରାଗସୀ । ଅଂତର୍ଵତ୍ନୀ ଵନେ ଘୋରେ ଵିଲପଂତୀ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଛାଡିଦେଲେ, ସେ ତୁମ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ୟା ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ବାରମ୍ବାର କନ୍ଦୁଥିଲେ।
କୁରରୀମିଵ ଦୁଃଖାର୍ତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯାହଂ ତଵ ଵଲ୍ଲଭାମ୍ । ଜନକସ୍ଯ ସୁତାଂ ପୁଣ୍ଯାମାଶ୍ରମେ ତ୍ଵାନଯଂ ତଦା
ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରିୟା, ଜନକର ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି ଦେଖି, ସେତିବେଳେ ଆଶ୍ରମକୁ ଆଣିଥିଲି।
ତସ୍ଯାଃ ପର୍ଣକୁଟୀରମ୍ଯା ରଚିତା ମୁନିପୁତ୍ରକୈଃ । ତସ୍ଯାମସୂତ ପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଭାସଯଂତୌ ଦିଶୋ ଦଶ
ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଶୁଭ୍ର ପତ୍ରର ଘର ତିଆରି କଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦଶଦିଗ୍ବିକୁ ଆଲୋକିତ କରିଥିଲେ।
ତଯୋରକରଵଂ ନାମ କୁଶୋ ଲଵ ଇତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଵଵୃଧାତେଽନିଶଂ ତତ୍ର ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଯଥା ଶଶୀ
ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ କୁଶ ଓ ଲବ୍ ନାମ ଦେଲି। ସେମାନେ ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେପରି ବଢ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଦିନେ ଦିନେ ବଢ଼ିଲେ।
କାଲେନୋପନଯାଦ୍ଯାନି ସର୍ଵାଣି କୃତଵାନହମ୍ । ଵେଦାନ୍ସାଂଗାନହଂ ସର୍ଵାନ୍ଗ୍ରାହଯାମାସ ଭୂପତେ
ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଉପନୟନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ କ୍ରିୟା କରିଦେଲି। ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅଂଶ ଶିଖାଇଦେଲି, ରାଜା।
ସର୍ଵାଣି ସରହସ୍ଯାନି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମୁଖତୋ ମମ । ଆଯୁର୍ଵେଦଂ ଧନୁର୍ଵିଦ୍ଯାଂ ଶସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଯାଂ ତଥୈଵ ଚ
ମୋ ମୁଁହରୁ ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣ, ଯେମିତି ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ।
ଵିଦ୍ଯାଂ ଜାଲଂଧରୀଂ ଚାଥ ସଂଗୀତକୁଶଲୌ କୃତୌ । ଗଂଗାକୂଲେ ଗାଯମାନୌ ଲତାକୁଂଜଵନେଷୁ ଚ
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଜାଲନ୍ଧରୀ ନାମକ ମାୟାବି ଶିକ୍ଷା ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ଦକ୍ଷ କରିଦେଲି। ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଓ ଲତା-କୁଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ।
ଚଂଚଲୌ ଚଲଚିତ୍ତୌ ତୌ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦୌ । ତଦାହମତିସଂତୋଷଂ ପ୍ରାପ୍ତଶ୍ଚାହଂ ରଘୂତ୍ତମ
ସେ ଦୁଇଜଣ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଚିତ୍ତରେ ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେତିବେଳେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲି।
ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାଣି ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ମସ୍ତକେ ନିହିତଃ କରଃ । ଅତୀଵଗାନକୁଶଲୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲୋକା ଵିସିଷ୍ମିରେ । ଷଡ୍ଜମଧ୍ଯମଗାଂଧାରସ୍ଵରଭେଦଵିଶାରଦୌ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ରଖିଲି। ସେମାନେ ସଙ୍ଗୀତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଷଡ୍ଜ, ମଧ୍ୟମ, ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱରରେ ଦକ୍ଷତା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ତଥାଵିଧୌ ଵିଲୋକ୍ଯାହଂ ଗାପଯାମି ମନୋହରମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଜ୍ଞାନଯୋଗାଚ୍ଚ କୃତଂ ରାମାଯଣଂ ଶୁଭମ୍
ଏପରି ଦେଖି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମନୋହର ଗୀତ ଗାଇବାକୁ କହିଲି। ଭବିଷ୍ୟତ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶୁଭ ରାମାୟଣ ରଚନା କରିଲି।
ମୃଦଂଗପଣଵାଦ୍ଯାଦି ଯଂତ୍ରଵୀଣାଵିଶାରଦୌ । ଵନେଵନେ ଚ ଗାଯଂତୌ ମୃଗପକ୍ଷିଵିମୋହକୌ
ମୃଦଙ୍ଗ, ପଣବ ଓ ଅନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ବୀଣା ରେ ସେମାନେ ଦକ୍ଷ ହେଲେ। ଜଙ୍ଗଲରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗୀତ ଗାଇ ସେମାନେ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେକୁ ମୋହିତ କରୁଥିଲେ।
ଅଦ୍ଭୁତଂ ଗୀତମାଧୁର୍ଯଂ ତଵ ରାମକୁମାରଯୋଃ । ଶ୍ରୋତୁଂ ତୌ ଵରୁଣୋ ବାଲା ଵା ନିନାଯ ଵିଭାଵରୀମ୍
ତୁମ ପୁଅମାନଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣିବା ପାଇଁ, ରାମ, ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୁଇ ଶିଶୁଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣି ଏକା ରାତି କାଟିଦେଲେ।
ମନୋହରଵଯୋରୂପୌ ଗାନଵିଦ୍ଯାବ୍ଧିପାରଗୌ । କୁମାରୌ ଜଗଦୁସ୍ତତ୍ର ଲୋକେଶାଦେଶତଃ କଲମ୍
ମନୋହର ଯୁବା ଦେହ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଜ୍ଞାନର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ଦୁଇ କୁମାର ସେଠାରେ ଲୋକନାୟକମାନଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ।
ପରମଂ ମଧୁରଂ ରମ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରଂ ଚରିତଂ ତଵ । ଶୁଶ୍ରାଵ ଵରୁଣଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ କୁଟୁଂବେନ ଚ ଗାଯକୈଃ
ତୁମର ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର, ଆନନ୍ଦମୟ ଓ ପବିତ୍ର କାହାଣୀକୁ ବରୁଣ, ତାଙ୍କର ପରିବାର ଓ ଗାୟକମାନେ ମିଶି ସୁଣିଥିଲେ ।
ଶୃଣ୍ଵନ୍ନୈଵ ଗତସ୍ତୃପ୍ତିଂ ମିତ୍ରେଣ ଵରୁଣଃ ସହ । ସୁଧାତୋଽପି ପରଂ ସ୍ଵାଦୁଚରିତଂ ରଘୁନଂଦନ
ସେ ବନ୍ଧୁ ସହିତ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବରୁଣଙ୍କ ମନ ତୃପ୍ତି ହେଲା ନାହିଁ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, କାରଣ ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ଅମୃତଠାରୁ ମଧୁର ।
ଗାନାନଂଦମହାଲୋଭ ହୃତପ୍ରାଣେଂଦ୍ରିଯକ୍ରିଯଃ । ପ୍ରତ୍ଯାଗଂତୁଂ ଦିଦେଶାସୌ କୁମାରୌ ନ ହି ତାଵକୌ
ସଙ୍ଗୀତର ଅତିଆନନ୍ଦରେ ବେଶି ଲୋଭ ହୋଇ, ଶରୀର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ହରାଇ, ସେ ତୁମ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଫେରିବାକୁ କହିଲେ ନାହିଁ ।
ରମଣୀଯ ମହାଭୋଗୈର୍ଲୋଭିତାଵପି ବାଲକୌ । ଚଲିତୌ ନ ଗୁରୋଶ୍ଚାତ୍ମମାତୁଃ ପାଦାଂବୁଜସ୍ମୃତେଃ
ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଦୁଇ ଶିଶୁ ଗୁରୁ ଓ ନିଜ ମାଆଙ୍କର ପଦସ୍ମୃତି ରଖି, ଚାଲିଗଲେ ନାହିଁ ।
ଅହଂ ଚାପି ଗତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵରୁଣାଲଯମୁତ୍ତମମ୍ । ଵରୁଣଃ ପ୍ରେମସହିତଃ ପୂଜାଂ ଚକ୍ରେ ମମ ପ୍ରଭୋ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପରେ ବରୁଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହକୁ ଗଲି, ବରୁଣ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମୋତେ ପୂଜା କଲେ, ହେ ପ୍ରଭୁ ।
ପୃଚ୍ଛତେ ଜନ୍ମକର୍ମାଦି ସର୍ଵଜ୍ଞାଯାପି ବାଲଯୋଃ । ଵରୁଣାଯାବ୍ରୁଵଂ ସର୍ଵଂ ଜନ୍ମଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯୁପାଗମମ୍
ବରୁଣ ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଦୁଇ ପିଲାଙ୍କର ଜନ୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଥା ପଚାରିଲେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଆଚରଣ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୀତାସୁତୌ ଦେଵଃ ସ ଚକ୍ରେଂବରଭୂଷଣୈଃ । ଦେଵଦତ୍ତମିତି ଗ୍ରାହ୍ଯମିତି ମଦ୍ଵାକ୍ଯଗୌରଵାତ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ବରୁଣ ଦେବତା, ମୋର କଥାକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ସୀତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ଅଲଂକାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଦାନ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ ।
ଆହୃତଂ ରାଜପୁତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଯଦ୍ଦତ୍ତଂ ଵରୁଣେନ ତତ୍ । ପ୍ରସନ୍ନେନ ତଯୋର୍ଵାଦ୍ଯଗାନଵିଦ୍ଯାଵଯୋଗୁଣୈଃ । ତତୋ ମାମବ୍ରଵୀତ୍ସୀତାମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵରୁଣଃ କୃତୀ
ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଯାହା ଆଣିଥିଲେ ଓ ବରୁଣ ଯାହା ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ବରୁଣ ତାପରେ ମୋତେ ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ ।
ସୀତାପତି ଵ୍ରତାଧୁର୍ଯା ରୂପଶୀଲଵଯୋନ୍ଵିତା । ଵୀରପୁତ୍ରା ମହାଭାଗା ତ୍ଯାଗଂ ନାର୍ହତି କର୍ହିଚିତ୍
ସୀତା, ପତିଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ, ରୂପ, ଚରିତ୍ର ଓ ବଂଶରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୀର ପୁଅମାନେ ଥିବା ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟବତୀଙ୍କୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ମହତୀ ହାନିରେତସ୍ଯାସ୍ତ୍ଯାଗେ ହି ରଘୁନଂଦନ । ସିଦ୍ଧୀନାଂ ପରମାସିଦ୍ଧିରେଷା ତେ ହ୍ଯନପାଯିନୀ
ସେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ବଡ଼ କ୍ଷତି ହେବ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ; ସେ ତୁମ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ସଫଳତା ।