ଯୋ ରାଜା ଜଗତାଂ ନେତ୍ରୀଂ ମାତରଂ ଜଗଦଂବିକାମ୍ । ପ୍ରସାଦ୍ଯ ଚିରମାଯୁଷ୍ଯଂ ଲେଭେ ରାଜ୍ଯମକଂଟକମ୍
ଯେହି ରାଜା ଜଗତଙ୍କ ମାଆ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ନେତ୍ରୀ ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ କଷ୍ଟରହିତ ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲେ।
ସ ଏଷ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରଣମତି ସୁମଦଃ ପ୍ରଭୁସେଵିତମ୍ । ତଂ ଗୃହାଣ କୃପାଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଚିରାଦ୍ଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷକମ୍
ଏହି ସୁମଦ, ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା, ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ଦୟାଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ସେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ତତଃ ସୁବାହୁଭୂପସ୍ଯ ନଗରେ ବଲପୂରିତେ । ଦମନସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଜଗ୍ରାହ ହଯୋତ୍ତମମ୍
ତାପରେ, ସୁବାହୁ ରାଜାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଗରରେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦମନ ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଥିଲେ।
ତେନ ସାକଂ ମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ବଭୂଵ ଦମନେନ ଚ । ପୁଷ୍କଲୋ ଜଯମାପେଦେ ସଂମୂର୍ଛ୍ଯ ସୁଭୁଜାତ୍ମଜମ୍
ତାଙ୍କ ସହିତ ଦମନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ପୁଷ୍କଳ, ସୁବାହୁଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦଳି, ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ।
ତତଃ ସୁବାହୁଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରଣେ ପଵନଜଂ ବଲାତ୍ । ଯୁଯୁଧେ ତଵ ପାଦାବ୍ଜସେଵକଂ ବଲିନାଂ ଵରମ୍
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ସୁବାହୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ବଳପୂର୍ବକ ଲଡ଼ିଲେ, ଯିଏ ତୁମ ଚରଣକମଳର ଭକ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ତସ୍ଯ ପାଦାହତୋ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶାପତିରସ୍କୃତମ୍ । ତୁଭ୍ଯଂ ସମର୍ପ୍ଯ ସକଲଂ ଵାଜିନଃ ପାଲକୋଽଭଵତ୍
ତାଙ୍କ ପାଏ ଘାତ ଲାଗିଲାପରେ, ଶାପରେ ଲୁଚିଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପୁନି ମିଳିଗଲା । ସେ ସବୁକିଛି ତୁମକୁ ସମର୍ପଣ କରି, ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷକ ହେଲେ ।
ଏଷ ତ୍ଵାଂ ସୁଭୁଜୋ ରାଜା ପ୍ରଣମତ୍ଯୁନ୍ନତାଂଗକଃ । କୃପାଦୃଷ୍ଟ୍ଯାଭିଷିଂଚ ତ୍ଵଂ ସୁବାହୁଂ ନଯକୋଵିଦମ୍
ଏହି ସୁବଳବାହୁ ରାଜା ବଡ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି । ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ନୟନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୁବାହୁଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କର ।
ତତୋ ମୁକ୍ତୋ ହଯୋ ରେଵାହ୍ରଦେ ସ ନିମମଜ୍ଜ ହ । ତତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତଂ ମୋହନାସ୍ତ୍ରଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ବଲୀଯସା
ତାପରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ରେବା ନଦୀର ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଗଲା । ସେଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋହନାସ୍ତ୍ର ପାଇଲେ ।
ତତୋ ଦେଵପୁରେ ପ୍ରାଗାଚ୍ଛିଵଵାସଵିଭୂଷିତେ । ତତ୍ରତ୍ଯଂ ତୁ ଵିଜାନାସି ଯତସ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ର ଚାଗତଃ
ପରେ ସେ ଶିବଙ୍କ ନିବାସରେ ଶୋଭିତ ଦେବତାମାନେ ଥିବା ସହରକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ କଣ ଘଟିଲା ତୁମେ ଜାଣ, କାରଣ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲ ।
ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲୀ ହତୋ ଦୈତ୍ଯଃ ସତ୍ଯଵାନ୍ସଂଗତସ୍ତତଃ । ସୁରଥେନ ସମଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଜାନାସି ତ୍ଵଂ ମହାମତେ
ସେଠାରେ ଦାନବ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ସତ୍ୟବାନ ଯୋଗ ଦେଲେ । ସୁରଥଙ୍କ ସହ ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ସେଥିରେ ଅବଗତ ।
ତତଃ କୁଂଡଲକାନ୍ମୁକ୍ତୋ ହଯୋ ବଭ୍ରାମ ସର୍ଵତଃ । ନ କଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନିଜଗ୍ରାହ ସ୍ଵଵୀର୍ଯବଲଦର୍ପିତଃ
ତାପରେ କୁଣ୍ଡଳ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଘୋଡ଼ା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁଞ୍ଚିଲା । ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ବଳର ଗର୍ବରେ କେହି ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମେ ରମ୍ଯେ ହଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମନୋରମଃ । ତତ୍ର ଯତ୍କୁତୁକଂ ଜାତଂ ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ନରୋତ୍ତମ
ସେ ମନୋହର ଘୋଡ଼ା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଲା । ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତୁମେ ସେଥିରେ କାନ ଦିଅ ।
ତତ୍ରାର୍ଭସ୍ତଵ ସାରୂପ୍ଯଂ ବିଭ୍ରତ୍ଷୋଡଶଵାର୍ଷିକଃ । ଜଗ୍ରାହ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପତ୍ରାଂକଂ ଵାଜିନଂ ବଲଵତ୍ତମଃ
ସେଠାରେ ତୁମ ମୁହଁର ଅନୁରୂପ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଷୋଳ ଦିନ ବୟସର ଏକ ଶିଶୁ, ଘୋଡ଼ାର ଶରୀରରେ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିନେଲା ।
ତତ୍ର କାଲଜିତା ଯୁଦ୍ଧଂ ମହଜ୍ଜାତଂ ନରୋତ୍ତମ । ନିହତସ୍ତେନ ଵୀରେଣ ଶିତଧାରେଣ ହେତିନା
ସେଠାରେ କାଳଜିତଙ୍କ ସହ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ । ଏହି ଶୂରବୀର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଅନେକଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ।
ଅନେକେ ନିହତାଃ ସଂଖ୍ଯେ ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯା ମହାବଲାଃ । ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଚାପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚକ୍ରେ ଵୀରଶିରୋମଣିଃ
ସେଠାରେ ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବଧ ହେଲେ । ଏହି ଶୂରବୀର ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଅଚେତନ କରିଦେଲେ ।
ତଦା ରାଜା ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଵିଚାର୍ଯ ହୃଦିସଂଯୁଗେ । କୋପେନ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଚକ୍ରେ ଵୀରୋ ହି ବଲିନାଂ ଵରଃ
ତାପରେ ରାଜା ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ନେଇ ବିଚାର କଲେ । କ୍ରୋଧରେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକଙ୍କୁ ଅଚେତନ କରିଦେଲେ ।
ସ ଯାଵନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ରାଜ୍ଞା ତାଵଦନ୍ଯଃ ସମାଗତଃ । ତେନୈତେନ ଚ ସଂଜୀଵ୍ଯ ନାଶିତଂ କଟକଂ ତଵ
ଯେତେବେଳେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଘାତରେ ଅଚେତନ ଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଆସିଲେ । ସେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଦେଲେ, ତୁମ ସେନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ ।
ସର୍ଵେଷାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତାନାଂ ତୁ ଶସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯାଭରଣାନି ଚ । ଗୃହୀତ୍ଵା ଵାନରୌ ବଦ୍ଧୌ ଜଗ୍ମତୁଃ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି
ସମସ୍ତ ଅଚେତନ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ନେଇ, ବାୟୁପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣେ ବାନରମାନେକୁ ବାନ୍ଧି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଗଲେ ।
କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ପୁନସ୍ତେନ ଦତ୍ତୋଽଶ୍ଵୋ ଯଜ୍ଞିଯୋ ମହାନ୍ । ଜୀଵନଂ ପ୍ରାପିତଂ ସର୍ଵଂ କଟକଂ ନଷ୍ଟଜୀଵିତମ୍
ତାଙ୍କର ଦୟାରୁ, ସେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞୀୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ପୁନି ଫେରାଇଦେଲେ । ତୁମ ସମସ୍ତ ସେନା, ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁନି ଜୀବନ ଲାଗିଲେ ।
ଵଯଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତଂ ଵାହଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତଵ ସମୀପତଃ । ଏତଦେଵ ମଯା ଜ୍ଞାତଂ ତଦୁକ୍ତଂ ତେ ପୁରୋଵଚଃ
ଆମେ ସେ ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ଏବେ ତୁମ ସମ୍ନିଧିକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ । ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା ଜାଣିଛି, ସେ ସବୁ ତୁମକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ କହିଦେଲି ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। କଥିତୌ ଵୈ ସୁମତିନା ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମେ ଶିଶୂ । ପୁତ୍ରୌ ସ୍ଵୀଯାଵିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵାଲ୍ମୀକିଂ ପ୍ରତି ସଂଜଗୌ
ଶେଷ କହିଲେ: ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ସୁମତି ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ, ଏବଂ ଶିଶୁମାନେ ନିଜ ପୁଅ ବୋଲି ଜାଣି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ। କୌ ଶିଶୂ ମମ ସାରୂପ୍ଯଧାରକୌ ବଲିନାଂ ଵରୌ । କିମର୍ଥଂ ତିଷ୍ଠତସ୍ତତ୍ର ଧନୁର୍ଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦୌ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ଏହି ଦୁଇ ଶିଶୁ କିଏ, ଯେମାନେ ମୋ ମୁହଁର ଅନୁରୂପ ଓ ସମସ୍ତ ଶୂରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସେମାନେ କାହିଁକି ସେଠାରେ ରହିଛନ୍ତି, ଏଭଳି ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ?
ଅମାତ୍ଯକଥିତୌ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିସ୍ମଯୋ ମମ ଜାଯତେ । ଯୌ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ହନୂମଂତଂ ଲୀଲଯାଂଗ ବବଂଧତୁଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାହା କହିଲେ, ସେଥିରେ ମୁଁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲି—କିପରି ସେ ଦୁଇଜଣ ସହଜରେ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ହନୁମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ!
ତସ୍ମାଚ୍ଛଂସ ମୁନେ ସର୍ଵଂ ବାଲଯୋଶ୍ଚ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଯଥା ମେ ପରମା ପ୍ରୀତିର୍ଭଵତ୍ଯେଵମଭୀପ୍ସିତା
ସେଥିପାଇଁ, ମୁନି, ଏହି ଦୁଇ ଶିଶୁ କଣ କଲେ ସେ ସବୁ ମୋତେ କହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋ ପ୍ରେମ ଓ ଆନନ୍ଦ ସର୍ବାଧିକ ହେବ, ଯେପରି ମୁଁ ଚାହେଁ।
ଇତି ତତ୍କଥିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଉଵାଚ ପରମଂ ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ପଷ୍ଟାକ୍ଷରସମନ୍ଵିତମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧୀର ରାଜାଙ୍କ ମନରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଉତ୍ତମ କଥା ବାହାରିଲା।
ଵାଲ୍ମୀକିରୁଵାଚ। ତଵାଂତର୍ଯାମିଣୋ ନୄଣାଂ କଥଂ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ନୋ ଭଵେତ୍ । ତଥାପି କଥଯାମ୍ଯତ୍ର ତଵ ସଂତୋଷହେତଵେ
ବାଲ୍ମୀକି କହିଲେ: ତୁମ ପରି ମହାନ ଲୋକଙ୍କ ଭିତର ଜ୍ଞାନ କିପରି ଆମେ ଜାଣିପାରିବୁ? ତଥାପି, ତୁମ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ସବୁ କଥା କହିବି।
ରାଜନ୍ଯୌ ବାଲକୌ ମହ୍ଯମାଶ୍ରମେ ବଲିନାଂ ଵରୌ । ତ୍ଵତ୍ସାରୂପ୍ଯଧରୌ ସ୍ଵାଂଗମନୋହରଵପୁର୍ଧରୌ
ରାଜବଂଶର ଏହି ଦୁଇ ଶିଶୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ତୁମ ପରି ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱରୂପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ।
ତ୍ଵଯା ଯଦା ଵନେ ତ୍ଯକ୍ତା ଜାନକୀ ଵୈ ନିରାଗସୀ । ଅଂତର୍ଵତ୍ନୀ ଵନେ ଘୋରେ ଵିଲପଂତୀ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଛାଡିଦେଲେ, ସେ ତୁମ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ୟା ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ବାରମ୍ବାର କନ୍ଦୁଥିଲେ।
କୁରରୀମିଵ ଦୁଃଖାର୍ତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯାହଂ ତଵ ଵଲ୍ଲଭାମ୍ । ଜନକସ୍ଯ ସୁତାଂ ପୁଣ୍ଯାମାଶ୍ରମେ ତ୍ଵାନଯଂ ତଦା
ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରିୟା, ଜନକର ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି ଦେଖି, ସେତିବେଳେ ଆଶ୍ରମକୁ ଆଣିଥିଲି।
ତସ୍ଯାଃ ପର୍ଣକୁଟୀରମ୍ଯା ରଚିତା ମୁନିପୁତ୍ରକୈଃ । ତସ୍ଯାମସୂତ ପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଭାସଯଂତୌ ଦିଶୋ ଦଶ
ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଶୁଭ୍ର ପତ୍ରର ଘର ତିଆରି କଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦଶଦିଗ୍ବିକୁ ଆଲୋକିତ କରିଥିଲେ।