ସୁମତେ ମଂତ୍ରିଣାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଂଶ ମେ ଵାଗ୍ମିନାଂ ଵର । କ ଏତେ ଭୂମିପାଃ ସର୍ଵେ କଥମତ୍ର ସମାଗତାଃ
ହେ ସୁମତି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜା କିଏ କିଏ ଓ କିପରି ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ମୋତେ କୁହ।
କୁତ୍ରକୁତ୍ର ହଯଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ କେନକେନ ନିଯଂତ୍ରିତଃ । କଥଂ ଵୈ ମୋଚିତୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ମହାବଲସୁଶାଲିନା
ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି ଓ କିଏ ନେଇଥିଲେ, କିଏ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଏବଂ ତୁମର ପ୍ରବଳ ଓ କୁଶଳ ଭାଇ କିପରି ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ?
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ମଂତ୍ରିଣାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସୁମତିଃ ପ୍ରାହ ରାଘଵମ୍ । ପ୍ରହସନ୍ମେଘଗଂଭୀର ନାଦେନ ଚ ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁମତି ଗଭୀର ମେଘର ଧ୍ୱନି ପରି ହସି, ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମତି ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ଯ ପୁରସ୍ତେଽଦ୍ଯ ମଯା କଥମୁଦୀର୍ଯତେ । ପୃଚ୍ଛସି ତ୍ଵଂ ଲୋକରୀତ୍ଯା ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ସର୍ଵଦୃକ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଆପଣ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ କିପରି କହିପାରିବି? ଆପଣ ସବୁଠି ଦେଖନ୍ତି, ସବୁଠି ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଲୋକର ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି।
ତଥାପି ତଵ ନିର୍ଦେଶଂ ଶିରସ୍ଯାଧାଯ ସର୍ଵଦା । ବ୍ରଵୀମି ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ସର୍ଵରାଜଶିରୋମଣେ
ତଥାପି, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି ସଦା ମାନି, ଏବେ କହୁଛି, ହେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମୁକୁଟମଣି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଦହୋ ସ୍ଵାମିନ୍ସର୍ଵତ୍ର ଜଗତୀତଲେ । ପରିବଭ୍ରାମ ତେ ଵାହୋ ଭାଲପତ୍ରସୁଶୋଭିତଃ
ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଭାଲି ଚମକୁଥିବା ମାଥା ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲା।
ନ କଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନିଜଗ୍ରାହ ସ୍ଵନାମବଲଦର୍ପିତଃ । ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ସମର୍ପ୍ଯାଥ ପ୍ରଣେମୁସ୍ତେ ପଦାଂବୁଜମ୍
କେହି ମଧ୍ୟ ନିଜ ନାମ ଓ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଦାନ କରି, ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କଲେ।
କୋ ଵା ରାଵଣ ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ର ନିହଂତୁର୍ଵାଜିସତ୍ତମମ୍ । ଗୃହ୍ଣାତି ଵିଜଯାକାଂକ୍ଷୀ ଜରାମରଣଵର୍ଜିତଃ
କିଏ, ଯିଏ ବିଜୟ ଚାହେଁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ, ରାବଣ ଦାନବର ହନନକାରୀ ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିବାକୁ ସାହସ କରିପାରିବ?
ଅହିଚ୍ଛତ୍ରାଂ ଗତସ୍ତାଵତ୍ତଵ ଵାଜୀ ମନୋରମଃ । ତଦ୍ରାଜା ସୁମଦଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତଵ ପ୍ରଭୋ
ଆପଣଙ୍କ ମନୋହର ଘୋଡ଼ା ଅହିଛତ୍ର ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ଆପଣଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଆସିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ରାଜା ସୁମଦ ହେ ପ୍ରଭୁ,
ସପୁତ୍ରଃ ପ୍ରବଲଃ ସର୍ଵସୈନ୍ଯେନ ବଲିନା ଵୃତଃ । ସର୍ଵଂ ସମର୍ପଯାମାସ ରାଜ୍ଯଂ ନିହତକଂଟକମ୍
ନିଜ ପୁଅ ସହିତ, ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ, ନିଜ ରାଜ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରି, ଏହାକୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅର୍ପଣ କଲେ।
ଯୋ ରାଜା ଜଗତାଂ ନେତ୍ରୀଂ ମାତରଂ ଜଗଦଂବିକାମ୍ । ପ୍ରସାଦ୍ଯ ଚିରମାଯୁଷ୍ଯଂ ଲେଭେ ରାଜ୍ଯମକଂଟକମ୍
ଯେହି ରାଜା ଜଗତଙ୍କ ମାଆ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ନେତ୍ରୀ ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ କଷ୍ଟରହିତ ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲେ।
ସ ଏଷ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରଣମତି ସୁମଦଃ ପ୍ରଭୁସେଵିତମ୍ । ତଂ ଗୃହାଣ କୃପାଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଚିରାଦ୍ଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷକମ୍
ଏହି ସୁମଦ, ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା, ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ଦୟାଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ସେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ତତଃ ସୁବାହୁଭୂପସ୍ଯ ନଗରେ ବଲପୂରିତେ । ଦମନସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଜଗ୍ରାହ ହଯୋତ୍ତମମ୍
ତାପରେ, ସୁବାହୁ ରାଜାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଗରରେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦମନ ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଥିଲେ।
ତେନ ସାକଂ ମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ବଭୂଵ ଦମନେନ ଚ । ପୁଷ୍କଲୋ ଜଯମାପେଦେ ସଂମୂର୍ଛ୍ଯ ସୁଭୁଜାତ୍ମଜମ୍
ତାଙ୍କ ସହିତ ଦମନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ପୁଷ୍କଳ, ସୁବାହୁଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦଳି, ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ।
ତତଃ ସୁବାହୁଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରଣେ ପଵନଜଂ ବଲାତ୍ । ଯୁଯୁଧେ ତଵ ପାଦାବ୍ଜସେଵକଂ ବଲିନାଂ ଵରମ୍
ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ସୁବାହୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ସହ ବଳପୂର୍ବକ ଲଡ଼ିଲେ, ଯିଏ ତୁମ ଚରଣକମଳର ଭକ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ତସ୍ଯ ପାଦାହତୋ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶାପତିରସ୍କୃତମ୍ । ତୁଭ୍ଯଂ ସମର୍ପ୍ଯ ସକଲଂ ଵାଜିନଃ ପାଲକୋଽଭଵତ୍
ତାଙ୍କ ପାଏ ଘାତ ଲାଗିଲାପରେ, ଶାପରେ ଲୁଚିଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପୁନି ମିଳିଗଲା । ସେ ସବୁକିଛି ତୁମକୁ ସମର୍ପଣ କରି, ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷକ ହେଲେ ।
ଏଷ ତ୍ଵାଂ ସୁଭୁଜୋ ରାଜା ପ୍ରଣମତ୍ଯୁନ୍ନତାଂଗକଃ । କୃପାଦୃଷ୍ଟ୍ଯାଭିଷିଂଚ ତ୍ଵଂ ସୁବାହୁଂ ନଯକୋଵିଦମ୍
ଏହି ସୁବଳବାହୁ ରାଜା ବଡ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି । ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ନୟନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୁବାହୁଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କର ।
ତତୋ ମୁକ୍ତୋ ହଯୋ ରେଵାହ୍ରଦେ ସ ନିମମଜ୍ଜ ହ । ତତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତଂ ମୋହନାସ୍ତ୍ରଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ବଲୀଯସା
ତାପରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ରେବା ନଦୀର ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଗଲା । ସେଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମୋହନାସ୍ତ୍ର ପାଇଲେ ।
ତତୋ ଦେଵପୁରେ ପ୍ରାଗାଚ୍ଛିଵଵାସଵିଭୂଷିତେ । ତତ୍ରତ୍ଯଂ ତୁ ଵିଜାନାସି ଯତସ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ର ଚାଗତଃ
ପରେ ସେ ଶିବଙ୍କ ନିବାସରେ ଶୋଭିତ ଦେବତାମାନେ ଥିବା ସହରକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ କଣ ଘଟିଲା ତୁମେ ଜାଣ, କାରଣ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲ ।
ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲୀ ହତୋ ଦୈତ୍ଯଃ ସତ୍ଯଵାନ୍ସଂଗତସ୍ତତଃ । ସୁରଥେନ ସମଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଜାନାସି ତ୍ଵଂ ମହାମତେ
ସେଠାରେ ଦାନବ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ସତ୍ୟବାନ ଯୋଗ ଦେଲେ । ସୁରଥଙ୍କ ସହ ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ସେଥିରେ ଅବଗତ ।
ତତଃ କୁଂଡଲକାନ୍ମୁକ୍ତୋ ହଯୋ ବଭ୍ରାମ ସର୍ଵତଃ । ନ କଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନିଜଗ୍ରାହ ସ୍ଵଵୀର୍ଯବଲଦର୍ପିତଃ
ତାପରେ କୁଣ୍ଡଳ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଘୋଡ଼ା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁଞ୍ଚିଲା । ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ବଳର ଗର୍ବରେ କେହି ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମେ ରମ୍ଯେ ହଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମନୋରମଃ । ତତ୍ର ଯତ୍କୁତୁକଂ ଜାତଂ ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ନରୋତ୍ତମ
ସେ ମନୋହର ଘୋଡ଼ା ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଲା । ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ତୁମେ ସେଥିରେ କାନ ଦିଅ ।
ତତ୍ରାର୍ଭସ୍ତଵ ସାରୂପ୍ଯଂ ବିଭ୍ରତ୍ଷୋଡଶଵାର୍ଷିକଃ । ଜଗ୍ରାହ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପତ୍ରାଂକଂ ଵାଜିନଂ ବଲଵତ୍ତମଃ
ସେଠାରେ ତୁମ ମୁହଁର ଅନୁରୂପ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଷୋଳ ଦିନ ବୟସର ଏକ ଶିଶୁ, ଘୋଡ଼ାର ଶରୀରରେ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିନେଲା ।
ତତ୍ର କାଲଜିତା ଯୁଦ୍ଧଂ ମହଜ୍ଜାତଂ ନରୋତ୍ତମ । ନିହତସ୍ତେନ ଵୀରେଣ ଶିତଧାରେଣ ହେତିନା
ସେଠାରେ କାଳଜିତଙ୍କ ସହ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ । ଏହି ଶୂରବୀର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଅନେକଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ।
ଅନେକେ ନିହତାଃ ସଂଖ୍ଯେ ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯା ମହାବଲାଃ । ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଚାପି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚକ୍ରେ ଵୀରଶିରୋମଣିଃ
ସେଠାରେ ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବଧ ହେଲେ । ଏହି ଶୂରବୀର ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଅଚେତନ କରିଦେଲେ ।
ତଦା ରାଜା ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଵିଚାର୍ଯ ହୃଦିସଂଯୁଗେ । କୋପେନ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଚକ୍ରେ ଵୀରୋ ହି ବଲିନାଂ ଵରଃ
ତାପରେ ରାଜା ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ନେଇ ବିଚାର କଲେ । କ୍ରୋଧରେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକଙ୍କୁ ଅଚେତନ କରିଦେଲେ ।
ସ ଯାଵନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ରାଜ୍ଞା ତାଵଦନ୍ଯଃ ସମାଗତଃ । ତେନୈତେନ ଚ ସଂଜୀଵ୍ଯ ନାଶିତଂ କଟକଂ ତଵ
ଯେତେବେଳେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଘାତରେ ଅଚେତନ ଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଆସିଲେ । ସେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଦେଲେ, ତୁମ ସେନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ ।
ସର୍ଵେଷାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତାନାଂ ତୁ ଶସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯାଭରଣାନି ଚ । ଗୃହୀତ୍ଵା ଵାନରୌ ବଦ୍ଧୌ ଜଗ୍ମତୁଃ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି
ସମସ୍ତ ଅଚେତନ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ନେଇ, ବାୟୁପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣେ ବାନରମାନେକୁ ବାନ୍ଧି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଗଲେ ।
କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ପୁନସ୍ତେନ ଦତ୍ତୋଽଶ୍ଵୋ ଯଜ୍ଞିଯୋ ମହାନ୍ । ଜୀଵନଂ ପ୍ରାପିତଂ ସର୍ଵଂ କଟକଂ ନଷ୍ଟଜୀଵିତମ୍
ତାଙ୍କର ଦୟାରୁ, ସେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞୀୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ପୁନି ଫେରାଇଦେଲେ । ତୁମ ସମସ୍ତ ସେନା, ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁନି ଜୀବନ ଲାଗିଲେ ।
ଵଯଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତଂ ଵାହଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତଵ ସମୀପତଃ । ଏତଦେଵ ମଯା ଜ୍ଞାତଂ ତଦୁକ୍ତଂ ତେ ପୁରୋଵଚଃ
ଆମେ ସେ ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ଏବେ ତୁମ ସମ୍ନିଧିକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ । ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା ଜାଣିଛି, ସେ ସବୁ ତୁମକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ କହିଦେଲି ।