ତତୋ ଜାନୀହି କୁମୁଦଂ କର୍ପୂରଂ ଵା ଭଵିଷ୍ଯତି । ମା ଜାନୀହି ମୃଗାଂକସ୍ଯ ବିଂବଂ ଶୁଭ୍ରଶ୍ରିଯାନ୍ଵିତମ୍
ତେଣୁ ଏହାକୁ କୁମୁଦ ଫୁଲ କିମ୍ବା କର୍ପୂର ବୋଲି ଭାବ, ଶୁଭ୍ର ଆଭା ଥିବା ଚାନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଚାଉଡ଼ିଆ ଆକାର ବୋଲି ଭାବନି।
ତାଵଦନ୍ଯୋ ରୁଷାକ୍ରାଂତୋ ଧୁନ୍ଵନ୍ସ୍ଵଂ ମସ୍ତକଂ ତଥା । ନ ଜାନଂତି ଦ୍ଵିଜା ମୂଢାଃ ସ୍ଵାଦୁଜ୍ଞାନା ଵିଚକ୍ଷଣାଃ
ତାପରେ ଆଉ ଜଣେ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ କହିଲେ— 'ମୂଢ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ରସରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଜାଣନ୍ତି।'
ଇଦଂ ତୁ କ୍ଷୌଦ୍ରକଂଦସ୍ଯରସେନ ପରିପାଚିତମ୍ । ଜାନୀହି ଶତପତ୍ରସ୍ଯ ପୁଷ୍ପାଣି ମଧୁରାଣି ଚ
ଏହା ଅଟୁଟ ଗଣ୍ଡର ରସରେ ପକାଯାଇଥିବା ମଧୁ; ଏହାକୁ ଶତପତ୍ର ଫୁଲର ମିଠା ଗନ୍ଧ ବୋଲି ଜାଣ।
ଏଵଂ ପରସ୍ପରଂ ଵିପ୍ରାଃ କଂଦମୂଲଫଲାଶିନଃ । ତର୍କଯଂତି ମୁନେ ପ୍ରୀତା ରସଜ୍ଞାନେଽତିଲୋଲୁପାଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ ମୂଳ, କନ୍ଦ, ଫଳ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରସ ଜ୍ଞାନରେ ବହୁତ ଆଗ୍ରହୀ, ପ୍ରେମରେ ପରସ୍ପରେ ତର୍କ କରୁଥିଲେ।
ତାଵଦନ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରାହ କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାଂ ଵରଂ ଜନୁଃ । ଭୋକ୍ଷ୍ଯଂତେ ତାଦୃଶଂ ତ୍ଵନ୍ନଂ ମହତ୍ପୁଣ୍ଯୈରୁପସ୍କୃତମ୍
ତାପରେ ଆଉ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— 'କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅତି ଉତ୍ତମ; ସେମାନେ ଏପରି ମହା ପୁଣ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ଭୋଜନ ଉପଭୋଗ କରିବେ।'
ତଦା ତଂ ପ୍ରାବ୍ରଵୀଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଦତ୍ତସ୍ଯ ଫଲମୀଦୃଶମ୍ । ଯେ ଦଦତ୍ଯଗ୍ରଜନ୍ମଭ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଵଂତି ତ ଈପ୍ସିତମ୍
ତାପରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଠାରେ କହିଲେ— 'ଦାନର ଫଳ ଏହିପରି; ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ୍ମକୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।'
ଯୈରର୍ଚିତୋ ନୈଵ ହରିର୍ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ମୁହୁଃ । ତେଷାମେତାଦୃଶଂ ଭୋଜ୍ଯଂ ନ ଭଵେଦକ୍ଷିଗୋଚରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନୈବେଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାରମ୍ବାର ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ଏପରି ଭୋଜନ କେବେ ଆସିବ ନାହିଁ।
ଯୈର୍ନରୈରଗ୍ରଜନ୍ମାନୋ ଭୋଜିତା ଵିଵିଧୈ ରସୈଃ । ଭୁଂଜତେ ତେ ସ୍ଵାଦୁରସଂ ପାପିନାଂ ଚକ୍ଷୁରୁଜ୍ଝିତମ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ୍ମକୁ ବିଭିନ୍ନ ରସରେ ଭୋଜନ କରାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମିଠା ରସ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯାହା ପାପୀମାନଙ୍କ ଆଖି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।
ଏଵଂଵିଧୈରସୈର୍ମିଷ୍ଟୈର୍ଭୋଜିତା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ମଂଡପେ ଵିପଠଂତସ୍ତେ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମଵିଚକ୍ଷଣାଃ
ଏଭଳି ମିଠା ରସରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମଣ୍ଡପରେ ବସି, ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ।
ନୃତ୍ଯଂତ୍ଯେକେ ହସନ୍ତ୍ଯେକେ ନଦନ୍ତ୍ଯେକେ ପ୍ରହର୍ଷିତାଃ । ଉତ୍ସଵୋ ବହୁରୁଦ୍ଭାତି ତତ୍ର ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଆଗମତ୍
କେହି ନାଚୁଥିଲେ, କେହି ହସୁଥିଲେ, କେହି ଆନନ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ସେଠାରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନ ଆସିଲେ।
ରାମଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମାଯାଂତଂ ପୁଷ୍କଲେନ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯମୁଦମୁଦ୍ଭୂତାଂ ରକ୍ଷିତୁଂ ନାଶକତ୍ତଦା
ରାମ, ପୁଷ୍କଳ ସହିତ ଆସୁଥିବା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟରେ ସେଇ ଆନନ୍ଦକୁ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯାଵଦୁତ୍ତିଷ୍ଠତେ ରାମୋ ଭ୍ରାତରଂ ହଯପାଲକମ୍ । ତାଵଦ୍ରାମପଦେଲଗ୍ନଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ
ଯେତେବେଳେ ରାମ ତାଙ୍କର ଭାଇ, ଅଶ୍ୱରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଉଠି ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ତେତେବେଳେ ଭାଇପ୍ରେମୀ ଶତୃଘ୍ନ ରାମଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ପାଦଯୋଃ ପତିତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭ୍ରାତରଂ ଵିନଯାନ୍ଵିତମ୍ । ପରିରେଭେ ଦୃଢଂ ପ୍ରୀତଃ କ୍ଷତସଂଶୋଭିତାଂଗକମ୍
ନିଜ ଭାଇକୁ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଥିବା, ବିନୟରେ ଭରିଥିବା ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ଭାବରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗ ଆଘାତର ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା।
ଅଶ୍ରୂଣି ବହୁଧା ମୁଂଚନ୍ହର୍ଷାଚ୍ଛିରସି ରାଘଵଃ । ଅତ୍ଯଂତଂ ପରମାଂ ପ୍ରାପ ମୁଦଂ ଵଚନଦୂରଗାମ୍
ରାଘବ, ଅନେକ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯାହା କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିହେବ ନାହିଁ।
ପୁଷ୍କଲଂ ସ୍ଵୀଯପଦଯୋର୍ନମ୍ରଂ ଵିନଯଵିହ୍ଵଲଃ । ସୁଦୃଢଂ ଭୁଜଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଵିନୀଯାପୀଡଯଦ୍ଭୃଶମ୍
ପୁଷ୍କଳ, ନିଜ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମ୍ର ହୋଇ, ବିନୟରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ଦୁଇ ବାହୁ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ଭାବରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରାଗଲେ।
ହନୂମଂତଂ ତଥା ଵୀରଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚାଂଗଦଂ ତଥା । ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିଂ ଜନକଜଂ ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଂ ରିପୁଂଜଯମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ, ବୀର ହନୁମାନ, ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଙ୍ଗଦ, ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ପ୍ରତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ବିଜୟୀ—
ସୁବାହୁଂ ସୁମଦଂ ଵୀରଂ ଵିମଲଂ ନୀଲରତ୍ନକମ୍ । ସତ୍ଯଵଂତଂ ଵୀରମଣିଂ ସୁରଥଂ ରାମସେଵକମ୍
ସୁବାହୁ, ସୁମଦ, ସାହସୀ, ନିର୍ମଳ ଓ ନୀଳ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ସତ୍ୟବାନ, ବୀରମଣି, ସୁରଥ ଓ ରାମଙ୍କ ସେବକ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଥିଲେ।
ଅନ୍ଯାନପି ମହାଭାଗାନ୍ରଘୁନାଥଃ ସ୍ଵଯଂ ତଦା । ପରିରେଭେ ଦୃଢଂ ସ୍ନିଗ୍ଧାନ୍ପାଦଯୋଃ ପ୍ରଣତାନ୍ନୃପାନ୍
ସେ ସମୟରେ ରଘୁନାଥ ନିଜେ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାମାନଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇଥିଲେ, ସ୍ନେହ ଓ ଦୃଢତା ସହିତ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ସୁମତିଃ ଶ୍ରୀରଘୁପତିଂ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହକାରକମ୍ । ପରିରଭ୍ଯ ଦୃଢଂ ପ୍ରୀତଃ ସଂମୁଖେ ତିଷ୍ଠଦୁନ୍ନତଃ
ସୁମତି, ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରୁଥିବା ଶ୍ରୀରଘୁପତିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଗର୍ବିତ ହେଲେ।
ତଦା ରାମୋ ନିଜାମାତ୍ଯଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସାନ୍ନିଧ୍ଯମାଗତମ୍ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତ୍ଯା ମଂତ୍ରିଣଂ ଵଦତାଂ ଵରଃ
ତାପରେ ରାମ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ।
ସୁମତେ ମଂତ୍ରିଣାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଂଶ ମେ ଵାଗ୍ମିନାଂ ଵର । କ ଏତେ ଭୂମିପାଃ ସର୍ଵେ କଥମତ୍ର ସମାଗତାଃ
ହେ ସୁମତି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜା କିଏ କିଏ ଓ କିପରି ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ମୋତେ କୁହ।
କୁତ୍ରକୁତ୍ର ହଯଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ କେନକେନ ନିଯଂତ୍ରିତଃ । କଥଂ ଵୈ ମୋଚିତୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ମହାବଲସୁଶାଲିନା
ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି ଓ କିଏ ନେଇଥିଲେ, କିଏ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଏବଂ ତୁମର ପ୍ରବଳ ଓ କୁଶଳ ଭାଇ କିପରି ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ?
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ମଂତ୍ରିଣାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସୁମତିଃ ପ୍ରାହ ରାଘଵମ୍ । ପ୍ରହସନ୍ମେଘଗଂଭୀର ନାଦେନ ଚ ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁମତି ଗଭୀର ମେଘର ଧ୍ୱନି ପରି ହସି, ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମତି ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ଯ ପୁରସ୍ତେଽଦ୍ଯ ମଯା କଥମୁଦୀର୍ଯତେ । ପୃଚ୍ଛସି ତ୍ଵଂ ଲୋକରୀତ୍ଯା ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ସର୍ଵଦୃକ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଆପଣ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ କିପରି କହିପାରିବି? ଆପଣ ସବୁଠି ଦେଖନ୍ତି, ସବୁଠି ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଲୋକର ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି।
ତଥାପି ତଵ ନିର୍ଦେଶଂ ଶିରସ୍ଯାଧାଯ ସର୍ଵଦା । ବ୍ରଵୀମି ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ସର୍ଵରାଜଶିରୋମଣେ
ତଥାପି, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମୁଁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି ସଦା ମାନି, ଏବେ କହୁଛି, ହେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମୁକୁଟମଣି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଦହୋ ସ୍ଵାମିନ୍ସର୍ଵତ୍ର ଜଗତୀତଲେ । ପରିବଭ୍ରାମ ତେ ଵାହୋ ଭାଲପତ୍ରସୁଶୋଭିତଃ
ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଭାଲି ଚମକୁଥିବା ମାଥା ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲା।
ନ କଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନିଜଗ୍ରାହ ସ୍ଵନାମବଲଦର୍ପିତଃ । ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ସମର୍ପ୍ଯାଥ ପ୍ରଣେମୁସ୍ତେ ପଦାଂବୁଜମ୍
କେହି ମଧ୍ୟ ନିଜ ନାମ ଓ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଦାନ କରି, ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କଲେ।
କୋ ଵା ରାଵଣ ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ର ନିହଂତୁର୍ଵାଜିସତ୍ତମମ୍ । ଗୃହ୍ଣାତି ଵିଜଯାକାଂକ୍ଷୀ ଜରାମରଣଵର୍ଜିତଃ
କିଏ, ଯିଏ ବିଜୟ ଚାହେଁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ, ରାବଣ ଦାନବର ହନନକାରୀ ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିବାକୁ ସାହସ କରିପାରିବ?
ଅହିଚ୍ଛତ୍ରାଂ ଗତସ୍ତାଵତ୍ତଵ ଵାଜୀ ମନୋରମଃ । ତଦ୍ରାଜା ସୁମଦଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତଵ ପ୍ରଭୋ
ଆପଣଙ୍କ ମନୋହର ଘୋଡ଼ା ଅହିଛତ୍ର ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ଆପଣଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଆସିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ରାଜା ସୁମଦ ହେ ପ୍ରଭୁ,
ସପୁତ୍ରଃ ପ୍ରବଲଃ ସର୍ଵସୈନ୍ଯେନ ବଲିନା ଵୃତଃ । ସର୍ଵଂ ସମର୍ପଯାମାସ ରାଜ୍ଯଂ ନିହତକଂଟକମ୍
ନିଜ ପୁଅ ସହିତ, ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ଶକ୍ତି ସହିତ, ନିଜ ରାଜ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରି, ଏହାକୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅର୍ପଣ କଲେ।