କ୍ରମେଣ ନଗରୀଂ ପ୍ରାପ ସୂର୍ଯଵଂଶଵିଭୂଷିତାମ୍ । ଅନେକୈଃ କେତୁଭିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଭୂଷିତାଂ ଦୁର୍ଗରାଜିତାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଥିବା ସେହି ସହରକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଉତ୍ତମ ପତାକା ଲଗାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିଲ୍ଲା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରାଯାଉଥିଲା।
ରାମଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସହାମୁନା । ପୁଷ୍କଲେନ ଚ ଵୀରେଣ ଯଯୌ ହର୍ଷମନେକଧା
ରାମ ଶୁଣିଲେ ଯେ, ଅଶ୍ୱଟି ଶତୃଘ୍ନ ଓ ପୁଷ୍କଳ ନାମକ ବୀର ସହିତ ଆସିଛି, ତେଣୁ ସେ ଅନେକ ଭାବରେ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଲେ।
କଟକଂ ନିର୍ଦିଦେଶାସୌ ଚତୁରଂଗଂ ମହାବଲମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ଭ୍ରାତରଂ ବଲିନାଂ ଵରମ୍
ସେ ଚାରି ଶକ୍ତିର ବଡ଼ ସେନାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପଠାଇଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୈନ୍ଯସହିତୋ ଗତ୍ଵା ଭ୍ରାତରମାଗତମ୍ । ପରିରେଭେ ମୁଦାକ୍ରାଂତଃ କ୍ଷତଶୋଭିତଗାତ୍ରକମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେନା ସହିତ ଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଫେରିଆସିଥିବା ଭାଇଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଦେହରେ ଆଘାତର ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଆନନ୍ଦରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ସର୍ଵତ୍ର କୁଶଲଂ ପୃଷ୍ଟୋ ଵାର୍ତାଂ ଚାତ୍ର ଚକାର ସଃ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପନ୍ନଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସଂଗତୋ ମୁଦା
ସେ ସବୁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପଚାରିଲେ ଏବଂ ଖବର ବଦଳାଇଲେ; ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କ ସହ ମିଶି ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ସୌମିତ୍ରିଃ ସ୍ଵରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ମହାମନାଃ । ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଵୀରୋ ଯଯୌ ସ୍ଵନଗରୀଂ ପ୍ରତି
ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କର ଭାଇ ସହ ନିଜ ରଥରେ ଦଢ଼ି ରହି, ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ନିଜ ସହରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସରଯୂଃ ପୁଣ୍ଯସଲିଲା ପଵିତ୍ରିତ ଜଗତ୍ତ୍ରଯା । ରାମପାଦରଜଃ ପୂତା ଶରଚ୍ଚଂଦ୍ରସମପ୍ରଭା
ସରୟୂ ନଦୀ, ଯାହା ପବିତ୍ର ଜଳରେ ତିନି ଜଗତକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ରାମଙ୍କର ପାଦଧୂଳିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଶରତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା।
ହଂସକାରଂଡଵାକୀର୍ଣା ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତା । ଵିଚିତ୍ରତରଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଭିର୍ନାଦିତା ଭୃଶମ୍
ସେଠାରେ ହଂସ ଓ କରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଭରିଥିଲେ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଅନେକ ଚମତ୍କାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ମଂଡପାସ୍ତତ୍ର ବହୁଶୋ ରାମଚଂଦ୍ରେଣକାରିତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵେଦଵିଦାଂ ପୃଥକ୍ପାଠନିନାଦକାଃ
ସେଠାରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେଠିର ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା।
କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତତ୍ର ବହଵୋ ଧନୁଃପାଣି ସୁଶୋଭିତାଃ । ଜ୍ଯାଟଂକାରେଣ ବହୁନା ନାଦଯଂତୋ ମହୀତଲମ୍
ସେଠାରେ ଅନେକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ତାଣିବାର ଶବ୍ଦରେ ପୃଥିବୀ ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା।
ଭୁଂଜତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯତ୍ର ଵିଚିତ୍ରାନ୍ନୈର୍ମନୋହରୈଃ । ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତୋ ଵାର୍ତାଂ ଚକ୍ରୁର୍ମନୋହରାମ୍
ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମନୋହର ଖାଦ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ପରସ୍ପରେ ଦେଖି ମଧୁର କଥା ହେଉଥିଲେ।
ପାଯସାନ୍ନାନି ଶୁଭ୍ରାଣି ଚଂଦ୍ରକାଂତିସମାନି ଚ । କ୍ଷୀରାଜ୍ଯବହୁଯୁକ୍ତାନି ଶର୍କରାମିଶ୍ରିତାନି ଚ
ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ପରି ଧଳା, ଦୁଧ ଓ ଘିରେ ମିଶିଥିବା, ଚିନି ମିଶା ଶୁଦ୍ଧ ପାୟସ ଥିଲା।
ଅପୂପାସ୍ତତ୍ର ବହୁଲାଶ୍ଚଂଦ୍ରବିଂବସମାଃ ଶ୍ରିଯା । କର୍ପୂରାଦିସୁଗଂଧେନ ଵାସିତାଃ ସୁମନୋହରାଃ
ସେଠାରେ ଅନେକ ଅପୂପ ଥିଲା, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ କପୂର ଓ ଅନ୍ୟ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା, ବହୁତ ମନୋହର ଲାଗୁଥିଲା।
ଫେନିକାଘଟକାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧାଃ ଶତଚ୍ଛିଦ୍ରା ଵିରଂଧ୍ରକାଃ । ଶଷ୍କୁଲ୍ଯୋ ମଂଡକାମୃଷ୍ଟା ମଧୁରାନ୍ନସମନ୍ଵିତାଃ
ସେଠାରେ ମୃଦୁ ଏବଂ ଛିଦ୍ର ଥିବା ଫେନିକା ଓ ଘଟକା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ମଣ୍ଡକ ମଧୁରେ ଲପେଟାଯାଇଥିଲା।
ଭକ୍ତଂ କୁମୁଦସଂକାଶଂ ମୁଦ୍ଗଦାଲିଵିମିଶ୍ରିତମ୍ । ସୁଗଂଧେନ ସମାଯୁକ୍ତମତ୍ଯଂତଂ ପ୍ରୀତିଦାଯକମ୍
ସେଠାରେ କୁମୁଦ ଫୁଲ ପରି ଧଳା ଭାତ, ମୁଗ ଡାଲି ସହିତ ମିଶାଯାଇଥିଲା, ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୀତିଦାୟକ ଥିଲା।
ଓଦନୋ ଦଧିନା ଯୁକ୍ତୋ ଭୀମସେନସମନ୍ଵିତଃ । ସ୍ଵାଦୁପାକକରୈଃ ସୃଷ୍ଟଃ ପାତ୍ରେ ମୁକ୍ତଃ ପ୍ରଵେଷକୈଃ
ସେଠାରେ ଦହି ମିଶା ଭାତ, ବଡ଼ ବିଜ୍ ଦାଲି ସହିତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାନ୍ଧୁନୀ ଦ୍ୱାରା ପକାଯାଇଥିଲା, ପାତ୍ରରେ ପରିବେଶନ କରୁଥିଲେ।
ତତ୍ର କେଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜାଃ ପାତ୍ରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପାଯସମ୍ । ପରସ୍ପରଂ ତେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁଃ କିମିଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେଽଦ୍ଭୁତମ୍
ସେଠାରେ କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାତ୍ରରେ ପାୟସ ଦେଖି, ପରସ୍ପରେ କହିଲେ, 'ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜିନିଷ କଣ ଦେଖୁଛୁ?'
କିଂ ଚଂଦ୍ରବିଂବଂ ନଭସଃ ପତିତଂ ତମସୋ ଭଯାତ୍ । ଅମୃତଂ ତୁ ଭଵତ୍ଯତ୍ର ମୃତ୍ଯୁନାଶକମଦ୍ଭୁତମ୍
'ଏହା କି ଆକାଶରୁ ଅନ୍ଧକାର ଭୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ? ନା କି ଏଠାରେ ଦେଖୁଥିବା ଅମୃତ, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦୂର କରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜିନିଷ?'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରୋଷତାମ୍ରାକ୍ଷଃ ପ୍ରୋଵାଚାନ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ନଭଵତ୍ଯେଵ ଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ବିଂବଂ ତ୍ଵମୃତଵିପ୍ଲୁତମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ରୋଧରେ ଚକଚକିଥିବା ଆଖି ସହିତ କହିଲେ— 'ଚାନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଚାଉଡ଼ିଆ ଆକାର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅମୃତରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ।'
ଏକମିଂଦୋର୍ଵପୁସ୍ତ୍ଵେତଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ସଦୃଶଂ କଥମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ସହସ୍ରସ୍ଯ ପାତ୍ରେ ପାତ୍ରେ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଏକ ଚାନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଦେହ କିପରି ହଜାରଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଆଲଗା ଆଲଗା ପାତ୍ରରେ ସମାନ ଦେଖାଯିବ?
ତତୋ ଜାନୀହି କୁମୁଦଂ କର୍ପୂରଂ ଵା ଭଵିଷ୍ଯତି । ମା ଜାନୀହି ମୃଗାଂକସ୍ଯ ବିଂବଂ ଶୁଭ୍ରଶ୍ରିଯାନ୍ଵିତମ୍
ତେଣୁ ଏହାକୁ କୁମୁଦ ଫୁଲ କିମ୍ବା କର୍ପୂର ବୋଲି ଭାବ, ଶୁଭ୍ର ଆଭା ଥିବା ଚାନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଚାଉଡ଼ିଆ ଆକାର ବୋଲି ଭାବନି।
ତାଵଦନ୍ଯୋ ରୁଷାକ୍ରାଂତୋ ଧୁନ୍ଵନ୍ସ୍ଵଂ ମସ୍ତକଂ ତଥା । ନ ଜାନଂତି ଦ୍ଵିଜା ମୂଢାଃ ସ୍ଵାଦୁଜ୍ଞାନା ଵିଚକ୍ଷଣାଃ
ତାପରେ ଆଉ ଜଣେ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ କହିଲେ— 'ମୂଢ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ରସରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଜାଣନ୍ତି।'
ଇଦଂ ତୁ କ୍ଷୌଦ୍ରକଂଦସ୍ଯରସେନ ପରିପାଚିତମ୍ । ଜାନୀହି ଶତପତ୍ରସ୍ଯ ପୁଷ୍ପାଣି ମଧୁରାଣି ଚ
ଏହା ଅଟୁଟ ଗଣ୍ଡର ରସରେ ପକାଯାଇଥିବା ମଧୁ; ଏହାକୁ ଶତପତ୍ର ଫୁଲର ମିଠା ଗନ୍ଧ ବୋଲି ଜାଣ।
ଏଵଂ ପରସ୍ପରଂ ଵିପ୍ରାଃ କଂଦମୂଲଫଲାଶିନଃ । ତର୍କଯଂତି ମୁନେ ପ୍ରୀତା ରସଜ୍ଞାନେଽତିଲୋଲୁପାଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ ମୂଳ, କନ୍ଦ, ଫଳ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରସ ଜ୍ଞାନରେ ବହୁତ ଆଗ୍ରହୀ, ପ୍ରେମରେ ପରସ୍ପରେ ତର୍କ କରୁଥିଲେ।
ତାଵଦନ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରାହ କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାଂ ଵରଂ ଜନୁଃ । ଭୋକ୍ଷ୍ଯଂତେ ତାଦୃଶଂ ତ୍ଵନ୍ନଂ ମହତ୍ପୁଣ୍ଯୈରୁପସ୍କୃତମ୍
ତାପରେ ଆଉ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— 'କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଅତି ଉତ୍ତମ; ସେମାନେ ଏପରି ମହା ପୁଣ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ଭୋଜନ ଉପଭୋଗ କରିବେ।'
ତଦା ତଂ ପ୍ରାବ୍ରଵୀଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଦତ୍ତସ୍ଯ ଫଲମୀଦୃଶମ୍ । ଯେ ଦଦତ୍ଯଗ୍ରଜନ୍ମଭ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଵଂତି ତ ଈପ୍ସିତମ୍
ତାପରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେଠାରେ କହିଲେ— 'ଦାନର ଫଳ ଏହିପରି; ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ୍ମକୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।'
ଯୈରର୍ଚିତୋ ନୈଵ ହରିର୍ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ମୁହୁଃ । ତେଷାମେତାଦୃଶଂ ଭୋଜ୍ଯଂ ନ ଭଵେଦକ୍ଷିଗୋଚରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନୈବେଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାରମ୍ବାର ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ଏପରି ଭୋଜନ କେବେ ଆସିବ ନାହିଁ।
ଯୈର୍ନରୈରଗ୍ରଜନ୍ମାନୋ ଭୋଜିତା ଵିଵିଧୈ ରସୈଃ । ଭୁଂଜତେ ତେ ସ୍ଵାଦୁରସଂ ପାପିନାଂ ଚକ୍ଷୁରୁଜ୍ଝିତମ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ୍ମକୁ ବିଭିନ୍ନ ରସରେ ଭୋଜନ କରାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମିଠା ରସ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯାହା ପାପୀମାନଙ୍କ ଆଖି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।
ଏଵଂଵିଧୈରସୈର୍ମିଷ୍ଟୈର୍ଭୋଜିତା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ମଂଡପେ ଵିପଠଂତସ୍ତେ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମଵିଚକ୍ଷଣାଃ
ଏଭଳି ମିଠା ରସରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମଣ୍ଡପରେ ବସି, ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ।
ନୃତ୍ଯଂତ୍ଯେକେ ହସନ୍ତ୍ଯେକେ ନଦନ୍ତ୍ଯେକେ ପ୍ରହର୍ଷିତାଃ । ଉତ୍ସଵୋ ବହୁରୁଦ୍ଭାତି ତତ୍ର ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଆଗମତ୍
କେହି ନାଚୁଥିଲେ, କେହି ହସୁଥିଲେ, କେହି ଆନନ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ସେଠାରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନ ଆସିଲେ।