ଶେଷ ଉଵାଚ। କ୍ଷଣାନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ଜହୌ ଵୀରଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସମରାଂଗଣେ । ଅନ୍ଯେଽପି ଵୀରାବଲିନୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସୁଜୀଵିତାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: କିଛି ସମୟରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅପସ୍ମାର ଛାଡି ଆସିଲେ; ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପସ୍ମାରରୁ ଚେତନାରେ ଫେରି ଜୀବନ ଲାଭ କଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଵାଜିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦଦର୍ଶ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ଚ ଶିରସ୍ତ୍ରାଣରହିତଂ ସୈନ୍ଯଜୀଵିତମ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉତ୍ତମ ଘୋଡାକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ମୁଣ୍ଡର ଖୋପ ନଥିବା ଦେଖିଲେ; ସେନା ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ଜୀବନ ଲାଭ କରିଥିଲା।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚିତ୍ରମିଦଂ ସ୍ଵାଂତେ ଚକାରଚ ଜଗାଦ ହ । ସୁମତିଂ ମଂତ୍ରିଣାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମୂର୍ଚ୍ଛାଵିରହିତଂ ତଦା
ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚେତନାରେ ଫେରିଥିବା ସମୟରେ ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ହଯଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ବାଲୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପୂର୍ତଯେ । ଗଚ୍ଛାମ ରାମଂ ତରସା ହଯାଗମନକାଂକ୍ଷିଣମ୍
ଦୟା କରି, ସେ ଏଉଁଠି ଅପରିପକ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ଘୋଡ଼ାଟିଏ ଯଜ୍ଞ ପୂରଣ ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ। 'ଆସ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା, ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର ଫେରା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ହଯମାଦାଯ ଵେଗତଃ । ଯଯୌ ତଦାଶ୍ରମାଦ୍ଦୂରଂ ଭେରୀଶଂଖଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏହିପରି କହି, ସେ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରକୁ ଚଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ସହିତ କୌଣସି ଢୋଳ ବା ଶଂଖ ରହିଲା ନାହିଁ।
ତତ୍ପୃଷ୍ଠତୋ ମହାସୈନ୍ଯଂ ଚତୁରଂଗସମନ୍ଵିତମ୍ । ଚଚାଲ କୁର୍ଵନ୍ସଂଭଗ୍ନଂ ସ୍ଵଭାରେଣ ଫଣୀଶ୍ଵରମ୍
ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ସହିତ ବଡ଼ ସେନା ଚାଲିଲା, ନିଜ ଓଜନରେ ଭାରି ହୋଇ ସର୍ପମୁକୁଟ ଧାରୀ ରାଜା ପରି ଗତି କରୁଥିଲା।
ଜଵେନ ଜାହ୍ନଵୀଂ ତୀର୍ତ୍ଵା କଲ୍ଲୋଲଜଲଶାଲିନୀମ୍ । ଜଗାମ ଵିଷଯେ ସ୍ଵୀଯେ ସ୍ଵକୀଯଜନଶୋଭିତେ
ତ୍ୱରାରେ, ସେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ନିଜ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ନିଜ ଦେଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପୁଷ୍କଲେନ ଯୁତୋ ରାଜା ସୁରଥେନ ସମନ୍ଵିତଃ । ରଥେ ମଣିମଯେ ତିଷ୍ଠନ୍ମହତ୍କୋଦଂଡଧାରକଃ
ପୁଷ୍କଳ ଓ ସୁରଥଙ୍କ ସହିତ ରାଜା ଏକ ମାଣିକ୍ୟରେ ତିଆରି ରଥରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ।
ହଯଂ ତଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ରତ୍ନମାଲାଵିଭୂଷିତମ୍ । ଶ୍ଵେତାତପତ୍ରଂ ତସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଧ୍ନି ଚାମରଭୂଷିତମ୍
ମଣିମାଳା ପିନ୍ଧାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ତାହାର ମୁଣ୍ଡରେ ଧଳା ଛତା ଓ ଚାମର ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ଅନେକରଥସାହସ୍ରୈଃ ପରିତୋ ବଲିଭିର୍ନୃପୈଃ । ଉଦ୍ଯତ୍କୋଦଂଡଲଲିତୈର୍ଵୀରନାଦଵିଭୂଷିତୈଃ
ଚାରିପାଖରେ ହଜାର-ହଜାର ରଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ବୀରଙ୍କ ଜୟଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥିଲେ।
କ୍ରମେଣ ନଗରୀଂ ପ୍ରାପ ସୂର୍ଯଵଂଶଵିଭୂଷିତାମ୍ । ଅନେକୈଃ କେତୁଭିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଭୂଷିତାଂ ଦୁର୍ଗରାଜିତାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଥିବା ସେହି ସହରକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଉତ୍ତମ ପତାକା ଲଗାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିଲ୍ଲା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରାଯାଉଥିଲା।
ରାମଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସହାମୁନା । ପୁଷ୍କଲେନ ଚ ଵୀରେଣ ଯଯୌ ହର୍ଷମନେକଧା
ରାମ ଶୁଣିଲେ ଯେ, ଅଶ୍ୱଟି ଶତୃଘ୍ନ ଓ ପୁଷ୍କଳ ନାମକ ବୀର ସହିତ ଆସିଛି, ତେଣୁ ସେ ଅନେକ ଭାବରେ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଲେ।
କଟକଂ ନିର୍ଦିଦେଶାସୌ ଚତୁରଂଗଂ ମହାବଲମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ଭ୍ରାତରଂ ବଲିନାଂ ଵରମ୍
ସେ ଚାରି ଶକ୍ତିର ବଡ଼ ସେନାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପଠାଇଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୈନ୍ଯସହିତୋ ଗତ୍ଵା ଭ୍ରାତରମାଗତମ୍ । ପରିରେଭେ ମୁଦାକ୍ରାଂତଃ କ୍ଷତଶୋଭିତଗାତ୍ରକମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେନା ସହିତ ଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଫେରିଆସିଥିବା ଭାଇଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଦେହରେ ଆଘାତର ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଆନନ୍ଦରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ସର୍ଵତ୍ର କୁଶଲଂ ପୃଷ୍ଟୋ ଵାର୍ତାଂ ଚାତ୍ର ଚକାର ସଃ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପନ୍ନଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସଂଗତୋ ମୁଦା
ସେ ସବୁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପଚାରିଲେ ଏବଂ ଖବର ବଦଳାଇଲେ; ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କ ସହ ମିଶି ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ସୌମିତ୍ରିଃ ସ୍ଵରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ମହାମନାଃ । ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଵୀରୋ ଯଯୌ ସ୍ଵନଗରୀଂ ପ୍ରତି
ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କର ଭାଇ ସହ ନିଜ ରଥରେ ଦଢ଼ି ରହି, ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ନିଜ ସହରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସରଯୂଃ ପୁଣ୍ଯସଲିଲା ପଵିତ୍ରିତ ଜଗତ୍ତ୍ରଯା । ରାମପାଦରଜଃ ପୂତା ଶରଚ୍ଚଂଦ୍ରସମପ୍ରଭା
ସରୟୂ ନଦୀ, ଯାହା ପବିତ୍ର ଜଳରେ ତିନି ଜଗତକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ରାମଙ୍କର ପାଦଧୂଳିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଶରତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା।
ହଂସକାରଂଡଵାକୀର୍ଣା ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତା । ଵିଚିତ୍ରତରଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଭିର୍ନାଦିତା ଭୃଶମ୍
ସେଠାରେ ହଂସ ଓ କରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଭରିଥିଲେ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଅନେକ ଚମତ୍କାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ମଂଡପାସ୍ତତ୍ର ବହୁଶୋ ରାମଚଂଦ୍ରେଣକାରିତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵେଦଵିଦାଂ ପୃଥକ୍ପାଠନିନାଦକାଃ
ସେଠାରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେଠିର ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା।
କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତତ୍ର ବହଵୋ ଧନୁଃପାଣି ସୁଶୋଭିତାଃ । ଜ୍ଯାଟଂକାରେଣ ବହୁନା ନାଦଯଂତୋ ମହୀତଲମ୍
ସେଠାରେ ଅନେକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ତାଣିବାର ଶବ୍ଦରେ ପୃଥିବୀ ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା।
ଭୁଂଜତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯତ୍ର ଵିଚିତ୍ରାନ୍ନୈର୍ମନୋହରୈଃ । ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତୋ ଵାର୍ତାଂ ଚକ୍ରୁର୍ମନୋହରାମ୍
ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମନୋହର ଖାଦ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ପରସ୍ପରେ ଦେଖି ମଧୁର କଥା ହେଉଥିଲେ।
ପାଯସାନ୍ନାନି ଶୁଭ୍ରାଣି ଚଂଦ୍ରକାଂତିସମାନି ଚ । କ୍ଷୀରାଜ୍ଯବହୁଯୁକ୍ତାନି ଶର୍କରାମିଶ୍ରିତାନି ଚ
ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ପରି ଧଳା, ଦୁଧ ଓ ଘିରେ ମିଶିଥିବା, ଚିନି ମିଶା ଶୁଦ୍ଧ ପାୟସ ଥିଲା।
ଅପୂପାସ୍ତତ୍ର ବହୁଲାଶ୍ଚଂଦ୍ରବିଂବସମାଃ ଶ୍ରିଯା । କର୍ପୂରାଦିସୁଗଂଧେନ ଵାସିତାଃ ସୁମନୋହରାଃ
ସେଠାରେ ଅନେକ ଅପୂପ ଥିଲା, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ କପୂର ଓ ଅନ୍ୟ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା, ବହୁତ ମନୋହର ଲାଗୁଥିଲା।
ଫେନିକାଘଟକାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧାଃ ଶତଚ୍ଛିଦ୍ରା ଵିରଂଧ୍ରକାଃ । ଶଷ୍କୁଲ୍ଯୋ ମଂଡକାମୃଷ୍ଟା ମଧୁରାନ୍ନସମନ୍ଵିତାଃ
ସେଠାରେ ମୃଦୁ ଏବଂ ଛିଦ୍ର ଥିବା ଫେନିକା ଓ ଘଟକା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ମଣ୍ଡକ ମଧୁରେ ଲପେଟାଯାଇଥିଲା।
ଭକ୍ତଂ କୁମୁଦସଂକାଶଂ ମୁଦ୍ଗଦାଲିଵିମିଶ୍ରିତମ୍ । ସୁଗଂଧେନ ସମାଯୁକ୍ତମତ୍ଯଂତଂ ପ୍ରୀତିଦାଯକମ୍
ସେଠାରେ କୁମୁଦ ଫୁଲ ପରି ଧଳା ଭାତ, ମୁଗ ଡାଲି ସହିତ ମିଶାଯାଇଥିଲା, ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୀତିଦାୟକ ଥିଲା।
ଓଦନୋ ଦଧିନା ଯୁକ୍ତୋ ଭୀମସେନସମନ୍ଵିତଃ । ସ୍ଵାଦୁପାକକରୈଃ ସୃଷ୍ଟଃ ପାତ୍ରେ ମୁକ୍ତଃ ପ୍ରଵେଷକୈଃ
ସେଠାରେ ଦହି ମିଶା ଭାତ, ବଡ଼ ବିଜ୍ ଦାଲି ସହିତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାନ୍ଧୁନୀ ଦ୍ୱାରା ପକାଯାଇଥିଲା, ପାତ୍ରରେ ପରିବେଶନ କରୁଥିଲେ।
ତତ୍ର କେଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜାଃ ପାତ୍ରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପାଯସମ୍ । ପରସ୍ପରଂ ତେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁଃ କିମିଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେଽଦ୍ଭୁତମ୍
ସେଠାରେ କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାତ୍ରରେ ପାୟସ ଦେଖି, ପରସ୍ପରେ କହିଲେ, 'ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଜିନିଷ କଣ ଦେଖୁଛୁ?'
କିଂ ଚଂଦ୍ରବିଂବଂ ନଭସଃ ପତିତଂ ତମସୋ ଭଯାତ୍ । ଅମୃତଂ ତୁ ଭଵତ୍ଯତ୍ର ମୃତ୍ଯୁନାଶକମଦ୍ଭୁତମ୍
'ଏହା କି ଆକାଶରୁ ଅନ୍ଧକାର ଭୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ? ନା କି ଏଠାରେ ଦେଖୁଥିବା ଅମୃତ, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦୂର କରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜିନିଷ?'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରୋଷତାମ୍ରାକ୍ଷଃ ପ୍ରୋଵାଚାନ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ନଭଵତ୍ଯେଵ ଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ବିଂବଂ ତ୍ଵମୃତଵିପ୍ଲୁତମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଉ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ରୋଧରେ ଚକଚକିଥିବା ଆଖି ସହିତ କହିଲେ— 'ଚାନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଚାଉଡ଼ିଆ ଆକାର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅମୃତରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ।'
ଏକମିଂଦୋର୍ଵପୁସ୍ତ୍ଵେତଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ସଦୃଶଂ କଥମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ସହସ୍ରସ୍ଯ ପାତ୍ରେ ପାତ୍ରେ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଏକ ଚାନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଦେହ କିପରି ହଜାରଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଆଲଗା ଆଲଗା ପାତ୍ରରେ ସମାନ ଦେଖାଯିବ?