କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମେଣ ତଂ ଭୂପଂ ଜିତଵଂତୌ ବଲାନ୍ଵିତମ୍ । ନାସ୍ମାକମନଯୋର୍ଭାଵି କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମେଣ ଯୁଧ୍ଯତାମ୍
କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆମେ ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାକୁ ଜିତିଛୁ। ଆମ ଦୁଇଁଜଣ ପାଇଁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇନାହିଁ, କାରଣ ଆମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ କରିଛୁ।
ଵାଲ୍ମୀକିନା ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତମସ୍ମାକଂ ପଠତାଂ ପୁରଃ
ପୂର୍ବରୁ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କଥା କୁହାଯାଇଥିଲା, ତାହା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ପଢ଼ାଯାଉ।
କଣ୍ଵସ୍ଯାଶ୍ରମକେଵାହଂ ଧୃତ୍ଵା ଯାଗକ୍ରିଯୋଚିତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସୁତଃ ସ୍ଵପିତ୍ରାପି ଯୁଧ୍ଯେଦ୍ଭ୍ରାତ୍ରାପି ଚାନୁଜଃ
ମୁଁ କଣ୍ବ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲି। ଏହିଠାରୁ ବୁଝାଯାଏ, ପୁଅ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ସହିତ ଓ ଛୋଟ ଭାଇ ବଡ଼ ଭାଇ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରେ।
ଗୁରୁଣା ଶିଷ୍ଯ ଏଵାପି ତସ୍ମାନ୍ନୋ ପାପସଂଭଵଃ । ତ୍ଵଦାଜ୍ଞାତୋ ଽଧୁନା ଚାଵାଂ ଦାସ୍ଯାଵୋ ହଯମୁତ୍ତମମ୍
ଶିଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରେ, ଏହାରୁ କୌଣସି ପାପ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ଆମେ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଆପଣଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେବୁ।
ମୋକ୍ଷ୍ଯାଵଃ କୀଶାଵେତୌ ହି କରିଷ୍ଯାଵୋ ଵଚସ୍ତଵ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମାତରଂ ଵୀରୌ ଗତୌ ରଣେ କପୀଶ୍ଵରୌ
ଆମେ ଏହି ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ କଥା ମାନିବୁ। ଏଭଳି କହି, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂର କପିନାୟକ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଅମୁଂଚତାଂ ହଯଂ ଚାପି ହଯମେଧକ୍ରିଯୋଚିତମ୍ । ସୀତାଦେଵୀ ସ୍ଵପୁତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୈନ୍ଯଂ ନିପାତିତମ୍
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡିଦେଲେ । ସୀତାଦେବୀ, ନିଜ ପୁଅମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେନା ପଡ଼ିଗଲା ବୋଲି ଶୁଣି,
ଶ୍ରୀରାମଂ ମନସା ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଭାନୁମୈକ୍ଷତ ସାକ୍ଷିଣମ୍ । ଯଦ୍ଯହଂ ମନସା ଵାଚା କର୍ମଣା ରଘୁନାଯକମ୍
ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ । 'ମୁଁ ମନ, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରଘୁନାୟକଙ୍କୁ ଛଡ଼ା କେହିଠିରେ ପୂଜା କରିନାହିଁ,
ଭଜାମି ନାନ୍ଯଂ ମନସା ତର୍ହି ଜୀଵେଦଯଂ ନୃପଃ । ସୈନ୍ଯଂ ଚାପି ମହତ୍ସର୍ଵଂ ଯନ୍ନାଶିତମିଦଂ ବଲାତ୍
ତେବେ ଏହି ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ରହୁ, ଏହି ବଡ଼ ସେନା ଯାହା ଶକ୍ତିରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ହେଉ ।
ପୁତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ତତ୍ତୁ ଜୀଵେତ ମତ୍ସତ୍ଯାଜ୍ଜଗତାଂପତେ । ଇତି ଯାଵଦ୍ଵଚୋ ବ୍ରୂତେ ଜାନକୀପତିଦେଵତା
ମୋ ସତ୍ୟ କଥା ଓ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଜଗତର ନାଥ, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ରହିବେ । ଏଭଳି ଜାନକୀ, ପତିଙ୍କ ଦେବୀ, ଏହି କଥା କହିବା ସମୟରେ—
ତାଵଦ୍ବଲଂ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜୀଵିତଂ ରଣମୂର୍ଦ୍ଧନି
ସେହି ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ସେନା ପୁନର୍ଜୀବନ ଲାଭ କଲା।
ଶେଷ ଉଵାଚ। କ୍ଷଣାନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ଜହୌ ଵୀରଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସମରାଂଗଣେ । ଅନ୍ଯେଽପି ଵୀରାବଲିନୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସୁଜୀଵିତାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: କିଛି ସମୟରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅପସ୍ମାର ଛାଡି ଆସିଲେ; ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପସ୍ମାରରୁ ଚେତନାରେ ଫେରି ଜୀବନ ଲାଭ କଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଵାଜିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦଦର୍ଶ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ଚ ଶିରସ୍ତ୍ରାଣରହିତଂ ସୈନ୍ଯଜୀଵିତମ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉତ୍ତମ ଘୋଡାକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ମୁଣ୍ଡର ଖୋପ ନଥିବା ଦେଖିଲେ; ସେନା ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ଜୀବନ ଲାଭ କରିଥିଲା।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚିତ୍ରମିଦଂ ସ୍ଵାଂତେ ଚକାରଚ ଜଗାଦ ହ । ସୁମତିଂ ମଂତ୍ରିଣାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମୂର୍ଚ୍ଛାଵିରହିତଂ ତଦା
ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚେତନାରେ ଫେରିଥିବା ସମୟରେ ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ହଯଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ବାଲୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପୂର୍ତଯେ । ଗଚ୍ଛାମ ରାମଂ ତରସା ହଯାଗମନକାଂକ୍ଷିଣମ୍
ଦୟା କରି, ସେ ଏଉଁଠି ଅପରିପକ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ଘୋଡ଼ାଟିଏ ଯଜ୍ଞ ପୂରଣ ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ। 'ଆସ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା, ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର ଫେରା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ହଯମାଦାଯ ଵେଗତଃ । ଯଯୌ ତଦାଶ୍ରମାଦ୍ଦୂରଂ ଭେରୀଶଂଖଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏହିପରି କହି, ସେ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରକୁ ଚଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ସହିତ କୌଣସି ଢୋଳ ବା ଶଂଖ ରହିଲା ନାହିଁ।
ତତ୍ପୃଷ୍ଠତୋ ମହାସୈନ୍ଯଂ ଚତୁରଂଗସମନ୍ଵିତମ୍ । ଚଚାଲ କୁର୍ଵନ୍ସଂଭଗ୍ନଂ ସ୍ଵଭାରେଣ ଫଣୀଶ୍ଵରମ୍
ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ସହିତ ବଡ଼ ସେନା ଚାଲିଲା, ନିଜ ଓଜନରେ ଭାରି ହୋଇ ସର୍ପମୁକୁଟ ଧାରୀ ରାଜା ପରି ଗତି କରୁଥିଲା।
ଜଵେନ ଜାହ୍ନଵୀଂ ତୀର୍ତ୍ଵା କଲ୍ଲୋଲଜଲଶାଲିନୀମ୍ । ଜଗାମ ଵିଷଯେ ସ୍ଵୀଯେ ସ୍ଵକୀଯଜନଶୋଭିତେ
ତ୍ୱରାରେ, ସେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ନିଜ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ନିଜ ଦେଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପୁଷ୍କଲେନ ଯୁତୋ ରାଜା ସୁରଥେନ ସମନ୍ଵିତଃ । ରଥେ ମଣିମଯେ ତିଷ୍ଠନ୍ମହତ୍କୋଦଂଡଧାରକଃ
ପୁଷ୍କଳ ଓ ସୁରଥଙ୍କ ସହିତ ରାଜା ଏକ ମାଣିକ୍ୟରେ ତିଆରି ରଥରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ।
ହଯଂ ତଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ରତ୍ନମାଲାଵିଭୂଷିତମ୍ । ଶ୍ଵେତାତପତ୍ରଂ ତସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଧ୍ନି ଚାମରଭୂଷିତମ୍
ମଣିମାଳା ପିନ୍ଧାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ତାହାର ମୁଣ୍ଡରେ ଧଳା ଛତା ଓ ଚାମର ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ଅନେକରଥସାହସ୍ରୈଃ ପରିତୋ ବଲିଭିର୍ନୃପୈଃ । ଉଦ୍ଯତ୍କୋଦଂଡଲଲିତୈର୍ଵୀରନାଦଵିଭୂଷିତୈଃ
ଚାରିପାଖରେ ହଜାର-ହଜାର ରଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ବୀରଙ୍କ ଜୟଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥିଲେ।
କ୍ରମେଣ ନଗରୀଂ ପ୍ରାପ ସୂର୍ଯଵଂଶଵିଭୂଷିତାମ୍ । ଅନେକୈଃ କେତୁଭିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ଭୂଷିତାଂ ଦୁର୍ଗରାଜିତାମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଥିବା ସେହି ସହରକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଉତ୍ତମ ପତାକା ଲଗାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିଲ୍ଲା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରାଯାଉଥିଲା।
ରାମଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସହାମୁନା । ପୁଷ୍କଲେନ ଚ ଵୀରେଣ ଯଯୌ ହର୍ଷମନେକଧା
ରାମ ଶୁଣିଲେ ଯେ, ଅଶ୍ୱଟି ଶତୃଘ୍ନ ଓ ପୁଷ୍କଳ ନାମକ ବୀର ସହିତ ଆସିଛି, ତେଣୁ ସେ ଅନେକ ଭାବରେ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଲେ।
କଟକଂ ନିର୍ଦିଦେଶାସୌ ଚତୁରଂଗଂ ମହାବଲମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ଭ୍ରାତରଂ ବଲିନାଂ ଵରମ୍
ସେ ଚାରି ଶକ୍ତିର ବଡ଼ ସେନାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପଠାଇଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୈନ୍ଯସହିତୋ ଗତ୍ଵା ଭ୍ରାତରମାଗତମ୍ । ପରିରେଭେ ମୁଦାକ୍ରାଂତଃ କ୍ଷତଶୋଭିତଗାତ୍ରକମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେନା ସହିତ ଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଫେରିଆସିଥିବା ଭାଇଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଦେହରେ ଆଘାତର ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଆନନ୍ଦରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ସର୍ଵତ୍ର କୁଶଲଂ ପୃଷ୍ଟୋ ଵାର୍ତାଂ ଚାତ୍ର ଚକାର ସଃ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପନ୍ନଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସଂଗତୋ ମୁଦା
ସେ ସବୁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପଚାରିଲେ ଏବଂ ଖବର ବଦଳାଇଲେ; ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କ ସହ ମିଶି ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ସୌମିତ୍ରିଃ ସ୍ଵରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଭ୍ରାତ୍ରା ସହ ମହାମନାଃ । ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଵୀରୋ ଯଯୌ ସ୍ଵନଗରୀଂ ପ୍ରତି
ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କର ଭାଇ ସହ ନିଜ ରଥରେ ଦଢ଼ି ରହି, ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ନିଜ ସହରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସରଯୂଃ ପୁଣ୍ଯସଲିଲା ପଵିତ୍ରିତ ଜଗତ୍ତ୍ରଯା । ରାମପାଦରଜଃ ପୂତା ଶରଚ୍ଚଂଦ୍ରସମପ୍ରଭା
ସରୟୂ ନଦୀ, ଯାହା ପବିତ୍ର ଜଳରେ ତିନି ଜଗତକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ରାମଙ୍କର ପାଦଧୂଳିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଶରତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା।
ହଂସକାରଂଡଵାକୀର୍ଣା ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତା । ଵିଚିତ୍ରତରଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ପକ୍ଷିଭିର୍ନାଦିତା ଭୃଶମ୍
ସେଠାରେ ହଂସ ଓ କରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଭରିଥିଲେ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଅନେକ ଚମତ୍କାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ମଂଡପାସ୍ତତ୍ର ବହୁଶୋ ରାମଚଂଦ୍ରେଣକାରିତାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵେଦଵିଦାଂ ପୃଥକ୍ପାଠନିନାଦକାଃ
ସେଠାରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସେଠିର ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା।
କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତତ୍ର ବହଵୋ ଧନୁଃପାଣି ସୁଶୋଭିତାଃ । ଜ୍ଯାଟଂକାରେଣ ବହୁନା ନାଦଯଂତୋ ମହୀତଲମ୍
ସେଠାରେ ଅନେକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ତାଣିବାର ଶବ୍ଦରେ ପୃଥିବୀ ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା।