ତଦା ମଯା ଵିଚାରୋ ଵୈ କୃତଃ ସ୍ଵାଂତେ ପତିଵ୍ରତେ । ଭଵତୀ କ୍ଷତ୍ରିଯା କିଂ ନ ଵୀରସୂଃ କିଂ ନ ଵା ଭଵେତ୍
ତାପରେ ମୁଁ ମନରେ ଭାବିଲି, ପତିବ୍ରତା ମାଆଁ, ଆପଣ କ୍ଷତ୍ରିୟ କି? ବୀରଙ୍କ ମାଆଁ ନୁହଁନ୍ତି କି? କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି କାରଣ ଅଛି କି?
ଧାର୍ଷ୍ଟ୍ଯଂ ତଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭୂପସ୍ଯ ଗୃହୀତୋଽଶ୍ଵୋ ମଯା ବଲାତ୍ । ଜିତଂ କୁଶେନ ଵୀରେଣ ସୈନ୍ଯଂ ତତ୍ପାତିତଂ ରଣେ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଅହଂକାର ଦେଖି, ମୁଁ ଶକ୍ତିବଳେ ଅଶ୍ୱକୁ ଧରିଥିଲି। ବୀର କୁଶ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ହରାଇଦେଲେ।
ମୁକୁଟୋଽଯଂ ଭୂମିପତେର୍ଜାନୀହି ପତିଦେଵତେ । ଅଯମପ୍ଯନ୍ଯଵୀରସ୍ଯ ପୁଷ୍କଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏହା ହେଉଛି ସେ ଭୂପତିଙ୍କର ମୁକୁଟ, ଏହା ଜାଣନ୍ତୁ, ପତିଦେବତା। ଏହିଅଁଠି ଅନ୍ୟ ବୀର ପୁଷ୍କଳଙ୍କର ମୁକୁଟ।
ଜାନୀହି ମୁକୁଟଂ ତ୍ଵନ୍ଯଂ ମଣିମୁକ୍ତାଵିରାଜିତମ୍ । ଅଶ୍ଵୋଽଯଂ ମେ ମନୋହାରୀ କାମଯାନୋ ହି ଭୂପତେଃ
ଏହି ଅନ୍ୟ ମୁକୁଟଟି ମଣି ଓ ମୁକ୍ତାରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଅଶ୍ୱଟି ମୋତେ ଖୁବ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ଏହା ରାଜାଙ୍କ ଆଶାର ଅଶ୍ୱ।
ଆରୋହଣାଯ ମଦ୍ଭ୍ରାତୁର୍ଜାନୀହି ବଲିନୋ ଵରେ । ଇମୌ କୀଶୌ ମଯା ରଂତୁମାନୀତୌ ବଲିନାଂ ଵରୌ
ମୋ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇ ପାଇଁ ଏହି ଅଶ୍ୱଟି ଆଣାଯାଇଛି, ଏହା ଜାଣନ୍ତୁ, ବଳବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଦୁଇ ବାନରମାନେ ମୁଁ ଖେଳ ପାଇଁ ଆଣିଛି, ଏମାନେ ବଳବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କୌତୁକାର୍ଥଂ ତଵୈଵୈତୌ ସଂଗ୍ରାମେ ଯୁଦ୍ଧକାରକୌ । ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା
ମାଆଁ, ତୁମର ମନୋରଞ୍ଜନ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇ ଯୁଦ୍ଧକୁ ନେଇଁ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ପତିଦେବତା ଜାନକୀ—
ଜଗାଦ ପୁତ୍ରୌ ତୌ ଵୀରୌ ମୋଚଯେଥାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ସୀତୋଵାଚ। ଯୁଵାଭ୍ଯାମନଯଃ ସୃଷ୍ଟୋ ହୃତୋ ରାମହଯୋ ମହାନ୍
ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ପୁଅକୁ ପୁନିପୁନି କହିଲେ, 'ଏମାନେକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।' ସୀତା କହିଲେ: 'ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ଏହି ବଡ଼ ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱକୁ ଧରି ନେଇଯାଇଛ।'
ଅନେକେ ପାତିତା ଵୀରା ଇମୌ ବଦ୍ଧୌ କପୀଶ୍ଵରୌ । ପିତୁସ୍ତଵ ହଯୋ ଵୀରୋ ଯାଗାର୍ଥଂ ମୋଚିତୋଽମୁନା
ଅନେକ ବୀର ହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇ ବାନର ମୁଖିଆମାନେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛନ୍ତି। ତୁମ ପିତାଙ୍କର ବୀର ଅଶ୍ୱ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯାପି ହୃତଵଂତୌ କିଂ ଵାଜିନଂ ମଖସତ୍ତମେ । ମୁଂଚତଂ ପ୍ଲଵଗାଵେତୌ ମୁଂଚତଂ ଵାଜିନାଂ ଵରମ୍
ଏତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ନେଇସାରି ମଧ୍ୟ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱକୁ ରଖିଛ? ଏହି ଦୁଇ ବାନରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, କିମ୍ବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
କ୍ଷାମ୍ଯତାଂ ଭୂପତେର୍ଭ୍ରାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ପରକୋପନଃ । ଜନନ୍ଯାସ୍ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଊଚତୁସ୍ତାଂ ବଲାନ୍ଵିତୌ
ରାଜାଙ୍କ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ, ଯିଏ ତୁରନ୍ତ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଖ୍ଷମା କର। ମାଆଁଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଦୁଇ ବଳଶାଳୀ ପୁଅ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମେଣ ତଂ ଭୂପଂ ଜିତଵଂତୌ ବଲାନ୍ଵିତମ୍ । ନାସ୍ମାକମନଯୋର୍ଭାଵି କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମେଣ ଯୁଧ୍ଯତାମ୍
କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆମେ ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାକୁ ଜିତିଛୁ। ଆମ ଦୁଇଁଜଣ ପାଇଁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇନାହିଁ, କାରଣ ଆମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ କରିଛୁ।
ଵାଲ୍ମୀକିନା ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତମସ୍ମାକଂ ପଠତାଂ ପୁରଃ
ପୂର୍ବରୁ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କଥା କୁହାଯାଇଥିଲା, ତାହା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ପଢ଼ାଯାଉ।
କଣ୍ଵସ୍ଯାଶ୍ରମକେଵାହଂ ଧୃତ୍ଵା ଯାଗକ୍ରିଯୋଚିତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସୁତଃ ସ୍ଵପିତ୍ରାପି ଯୁଧ୍ଯେଦ୍ଭ୍ରାତ୍ରାପି ଚାନୁଜଃ
ମୁଁ କଣ୍ବ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲି। ଏହିଠାରୁ ବୁଝାଯାଏ, ପୁଅ ନିଜ ବାପାଙ୍କ ସହିତ ଓ ଛୋଟ ଭାଇ ବଡ଼ ଭାଇ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରେ।
ଗୁରୁଣା ଶିଷ୍ଯ ଏଵାପି ତସ୍ମାନ୍ନୋ ପାପସଂଭଵଃ । ତ୍ଵଦାଜ୍ଞାତୋ ଽଧୁନା ଚାଵାଂ ଦାସ୍ଯାଵୋ ହଯମୁତ୍ତମମ୍
ଶିଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରେ, ଏହାରୁ କୌଣସି ପାପ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ଆମେ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଆପଣଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେବୁ।
ମୋକ୍ଷ୍ଯାଵଃ କୀଶାଵେତୌ ହି କରିଷ୍ଯାଵୋ ଵଚସ୍ତଵ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମାତରଂ ଵୀରୌ ଗତୌ ରଣେ କପୀଶ୍ଵରୌ
ଆମେ ଏହି ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ କଥା ମାନିବୁ। ଏଭଳି କହି, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂର କପିନାୟକ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଅମୁଂଚତାଂ ହଯଂ ଚାପି ହଯମେଧକ୍ରିଯୋଚିତମ୍ । ସୀତାଦେଵୀ ସ୍ଵପୁତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୈନ୍ଯଂ ନିପାତିତମ୍
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡିଦେଲେ । ସୀତାଦେବୀ, ନିଜ ପୁଅମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେନା ପଡ଼ିଗଲା ବୋଲି ଶୁଣି,
ଶ୍ରୀରାମଂ ମନସା ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଭାନୁମୈକ୍ଷତ ସାକ୍ଷିଣମ୍ । ଯଦ୍ଯହଂ ମନସା ଵାଚା କର୍ମଣା ରଘୁନାଯକମ୍
ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ । 'ମୁଁ ମନ, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରଘୁନାୟକଙ୍କୁ ଛଡ଼ା କେହିଠିରେ ପୂଜା କରିନାହିଁ,
ଭଜାମି ନାନ୍ଯଂ ମନସା ତର୍ହି ଜୀଵେଦଯଂ ନୃପଃ । ସୈନ୍ଯଂ ଚାପି ମହତ୍ସର୍ଵଂ ଯନ୍ନାଶିତମିଦଂ ବଲାତ୍
ତେବେ ଏହି ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ରହୁ, ଏହି ବଡ଼ ସେନା ଯାହା ଶକ୍ତିରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ହେଉ ।
ପୁତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ତତ୍ତୁ ଜୀଵେତ ମତ୍ସତ୍ଯାଜ୍ଜଗତାଂପତେ । ଇତି ଯାଵଦ୍ଵଚୋ ବ୍ରୂତେ ଜାନକୀପତିଦେଵତା
ମୋ ସତ୍ୟ କଥା ଓ ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଜଗତର ନାଥ, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ରହିବେ । ଏଭଳି ଜାନକୀ, ପତିଙ୍କ ଦେବୀ, ଏହି କଥା କହିବା ସମୟରେ—
ତାଵଦ୍ବଲଂ ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଜୀଵିତଂ ରଣମୂର୍ଦ୍ଧନି
ସେହି ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ସେନା ପୁନର୍ଜୀବନ ଲାଭ କଲା।
ଶେଷ ଉଵାଚ। କ୍ଷଣାନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ଜହୌ ଵୀରଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସମରାଂଗଣେ । ଅନ୍ଯେଽପି ଵୀରାବଲିନୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସୁଜୀଵିତାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: କିଛି ସମୟରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅପସ୍ମାର ଛାଡି ଆସିଲେ; ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପସ୍ମାରରୁ ଚେତନାରେ ଫେରି ଜୀବନ ଲାଭ କଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଵାଜିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦଦର୍ଶ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ଚ ଶିରସ୍ତ୍ରାଣରହିତଂ ସୈନ୍ଯଜୀଵିତମ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଉତ୍ତମ ଘୋଡାକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ମୁଣ୍ଡର ଖୋପ ନଥିବା ଦେଖିଲେ; ସେନା ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ଜୀବନ ଲାଭ କରିଥିଲା।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚିତ୍ରମିଦଂ ସ୍ଵାଂତେ ଚକାରଚ ଜଗାଦ ହ । ସୁମତିଂ ମଂତ୍ରିଣାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମୂର୍ଚ୍ଛାଵିରହିତଂ ତଦା
ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚେତନାରେ ଫେରିଥିବା ସମୟରେ ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ହଯଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ବାଲୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପୂର୍ତଯେ । ଗଚ୍ଛାମ ରାମଂ ତରସା ହଯାଗମନକାଂକ୍ଷିଣମ୍
ଦୟା କରି, ସେ ଏଉଁଠି ଅପରିପକ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରେ ଘୋଡ଼ାଟିଏ ଯଜ୍ଞ ପୂରଣ ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ। 'ଆସ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା, ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର ଫେରା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ହଯମାଦାଯ ଵେଗତଃ । ଯଯୌ ତଦାଶ୍ରମାଦ୍ଦୂରଂ ଭେରୀଶଂଖଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏହିପରି କହି, ସେ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରକୁ ଚଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ସହିତ କୌଣସି ଢୋଳ ବା ଶଂଖ ରହିଲା ନାହିଁ।
ତତ୍ପୃଷ୍ଠତୋ ମହାସୈନ୍ଯଂ ଚତୁରଂଗସମନ୍ଵିତମ୍ । ଚଚାଲ କୁର୍ଵନ୍ସଂଭଗ୍ନଂ ସ୍ଵଭାରେଣ ଫଣୀଶ୍ଵରମ୍
ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ସହିତ ବଡ଼ ସେନା ଚାଲିଲା, ନିଜ ଓଜନରେ ଭାରି ହୋଇ ସର୍ପମୁକୁଟ ଧାରୀ ରାଜା ପରି ଗତି କରୁଥିଲା।
ଜଵେନ ଜାହ୍ନଵୀଂ ତୀର୍ତ୍ଵା କଲ୍ଲୋଲଜଲଶାଲିନୀମ୍ । ଜଗାମ ଵିଷଯେ ସ୍ଵୀଯେ ସ୍ଵକୀଯଜନଶୋଭିତେ
ତ୍ୱରାରେ, ସେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ନିଜ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ନିଜ ଦେଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପୁଷ୍କଲେନ ଯୁତୋ ରାଜା ସୁରଥେନ ସମନ୍ଵିତଃ । ରଥେ ମଣିମଯେ ତିଷ୍ଠନ୍ମହତ୍କୋଦଂଡଧାରକଃ
ପୁଷ୍କଳ ଓ ସୁରଥଙ୍କ ସହିତ ରାଜା ଏକ ମାଣିକ୍ୟରେ ତିଆରି ରଥରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ।
ହଯଂ ତଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ରତ୍ନମାଲାଵିଭୂଷିତମ୍ । ଶ୍ଵେତାତପତ୍ରଂ ତସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଧ୍ନି ଚାମରଭୂଷିତମ୍
ମଣିମାଳା ପିନ୍ଧାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ତାହାର ମୁଣ୍ଡରେ ଧଳା ଛତା ଓ ଚାମର ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ଅନେକରଥସାହସ୍ରୈଃ ପରିତୋ ବଲିଭିର୍ନୃପୈଃ । ଉଦ୍ଯତ୍କୋଦଂଡଲଲିତୈର୍ଵୀରନାଦଵିଭୂଷିତୈଃ
ଚାରିପାଖରେ ହଜାର-ହଜାର ରଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ, ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ବୀରଙ୍କ ଜୟଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥିଲେ।