ଶେଷ ଉଵାଚ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପତିତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁରଥଃ ପ୍ରଵରୋ ନୃପଃ । ପ୍ରଯଯୌ ମଣିନା ସୃଷ୍ଟେ ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ମହାଦ୍ଭୁତେ
ଶେଷ କହିଲେ — ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସୁରଥ ନାମକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାଜା ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଅଦ୍ଭୁତ ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ପୁଷ୍କଲସ୍ତୁ ରଣେ ପୂର୍ଵଂ ପାତିତଃ ସ ଵିଚାରଯନ୍ । ଲଵଂ ଯଯୌ ତଦା ଯୋଦ୍ଧୁଂ ମହାଵୀରବଲୋନ୍ନତମ୍
ପୁଷ୍କଳ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ସେ ଭାବିବା ପରେ ବିରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲବଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ସୁରଥଃ କୁଶମାସାଦ୍ଯ ବାଣାନ୍ମୁଂଚନ୍ନନେକଧା । ଵ୍ଯଥଯାମାସ ସମରେ ମହାଵୀରଶିରୋମଣିଃ
ସୁରଥ କୁଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବହୁତ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିରମାଣି ମହାବୀର କୁଶଙ୍କୁ ବେଶି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ।
ସୁରଥଂ ଵିରଥଂ ଚକ୍ରେ ବାଣୈର୍ଦଶଭିରୁଚ୍ଛିଖୈଃ । ଧନୁଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା ସୁଦୃଢଂ ଗୁଣପୂରିତମ୍
କୁଶ ଦଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସୁରଥଙ୍କୁ ରଥହୀନ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଧନୁଷକୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ କାଟିଦେଲେ।
ଅସ୍ତ୍ରପ୍ରତ୍ଯସ୍ତ୍ରସଂହାରୈଃ କ୍ଷୈପଣୈଃ ପ୍ରତିକ୍ଷେପଣୈଃ । ଅଭଵତ୍ତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵୀରାଣାଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ଅସ୍ତ୍ର-ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ର ଆଦି ଅନେକ ପ୍ରତିଘାତ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଅତ୍ଯଂତଂ ସମରୋଦ୍ଯୁକ୍ତେ ସୁରଥେ ଦୁର୍ଜଯେ ନୃପେ । କୁଶଃ ସଂଚିଂତଯାମାସ କିଂକର୍ତଵ୍ଯଂ ରଣେ ମଯା
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଅପରାଜେୟ ସୁରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁଶ ମନେ ଭାବିଲେ — ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଵିଚାର୍ଯ ନିଶିତଂ ଘୋରଂ ସାଯକଂ ସମୁପାଦଦେ । ହନନାଯ ନୃପସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାବଲସମନ୍ଵିତଃ
ଭଲଭାବେ ଭାବି, ସେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଧରିଲେ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତମାଗତଂ ଶରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଲାନଲସମପ୍ରଭମ୍ । ଛେତ୍ତୁଂ ମତିଂ ଚକାରାଶୁ ତାଵଲ୍ଲଗ୍ନୋ ମହାଶରଃ
ସେଇ ଆଗୁଆଁ ବାଣକୁ ଦେଖି, ଯାହା କାଳାଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲା, ସୁରଥ ତାହାକୁ କାଟିଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣ ଲଗିଗଲା।
ମୁମୂର୍ଚ୍ଛ ସମରେ ଵୀରୋ ମହାଵୀରବଲସ୍ତତଃ । ପପାତ ସ୍ଯଂଦନୋପସ୍ଥେ ସାରଥିସ୍ତମୁପାହରତ୍
ତାପରେ, ଏହି ମହାବୀର ସେଠାରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ରଥର ଆସନରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାଙ୍କର ସାରଥି ସେଉଁଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ସୁରଥେ ପତିତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁଶଂ ଜଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ତ୍ରାସଯଂତଂ ଵୀରଗଣାନିଯାଯ ପଵନାତ୍ମଜଃ
ସୁରଥଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଓ କୁଶଙ୍କୁ ବିଜୟୀ ଦେଖି, ବୀରମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସେଠାରେ ଆସିଲେ।
ସମୀରସୂନୁଂ ପ୍ରବଲମାଯାଂତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵାନରମ୍ । ଜହାସ ଦର୍ଶଯନ୍ଦଂତାନ୍କୋପଯନ୍ନିଵ ତଂ କ୍ରୁଧା
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପବନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବାନର ରୂପରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କୁଶ ହସିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲେ।
ଉଵାଚ ଚ ହନୂମଂତମେହି ତ୍ଵଂ ମମ ସଂମୁଖମ୍ । ଭେତ୍ସ୍ଯେ ବାଣସହସ୍ରେଣ ମୃତୋ ଯାସ୍ଯସି ଯାମିନୀମ୍
ସେ ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ତୁମେ ଆଗକୁ ଆସ; ମୁଁ ତୁମକୁ ହଜାର ବାଣରେ ଭାଙ୍ଗିଦେବି, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ତୁମେ ଅନ୍ଧକାରର ଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ହନୁମାଞ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାମସୂନୁଂ ମହାବଲମ୍ । ସ୍ଵାମିକାର୍ଯଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯମିତି କୃତ୍ଵା ପ୍ରଧାଵିତଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ହନୁମାନ୍ ରାମଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନି, ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କାମ ସାଧିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଦୌଡ଼ିଲେ।
ଶାଲମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ତରସା ଵିଶାଲଂ ଶତଶାଖିନମ୍ । କୁଶଂ ଵକ୍ଷସି ସଂଲକ୍ଷ୍ଯ ଯଯୌ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ମହାବଲଃ
ବହୁ ସାଖା ଥିବା ବଡ଼ ଶାଳ ଗଛକୁ ଶକ୍ତିରେ ଉପଡ଼ି, ମହାବଳୀ ହନୁମାନ୍ କୁଶଙ୍କ ଛାତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଶାଲହସ୍ତଂ ସମାଯାଂତଂ ହନୂମଂତଂ ମହାବଲମ୍ । ତ୍ରିଭିଃ କ୍ଷୁରପ୍ରୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ହୃଦି ଚଂଦ୍ରୋପମୈର୍ବଲୀ
ଶାଳ ଗଛ ହାତରେ ଧରି ଆସୁଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ, କୁଶ ତିନିଟି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
ସ ବାଣଵିଦ୍ଧସ୍ତରସା କୁଶେନ ବଲଶାଲିନା । ଶାଲେନ ହୃଦି ସଂଜଘ୍ନେ ଦଂତାନ୍ନିଷ୍ପିଷ୍ଯ ମାରୁତିଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁଶଙ୍କ ବାଣରେ ତୀବ୍ର ଭାବେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ମାରୁତି ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦଢ଼ି ଚିବାଇ, ଶାଳ ଗଛ ଦ୍ୱାରା କୁଶଙ୍କ ଛାତିକୁ ଘାତ କଲେ।
ଶାଲାହତସ୍ତଦା ବାଲଃ କିଂଚିନ୍ନାକଂପତ ସ୍ମଯାତ୍ । ତଦା ଵୀରାଃ ପ୍ରଶଂସାଂ ତୁ ପ୍ରଚକ୍ରୁସ୍ତସ୍ଯ ବାଲ୍ଯତଃ
ଶାଳ ଗଛର ଘାତ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶିଶୁ କିଛି ମାତ୍ର ନ ହଲେଇ, ହସିଲେ; ଏହା ଦେଖି ବୀରମାନେ ତାଙ୍କର ଶିଶୁବୟସର ଦୃଢ଼ତାର ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ସ ଶାଲେନ ହତୋ ଵୀରଃ ସଂହାରାସ୍ତ୍ରଂ ସମାଦଦେ । ସଂହନ୍ତୁଂ ଵୈରିଣଂ କୋପାତ୍କୁଶଃ ସ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ଶାଳ ଗଛର ଘାତରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବୀର କୁଶ କ୍ରୋଧରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ସଂହାରାସ୍ତ୍ର ଧରିଲେ।
ସଂହାରାସ୍ତ୍ରଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଦୁର୍ଜଯଂ କୁଶମୋଚିତମ୍ । ଦଧ୍ଯୌ ରାମଂ ସ୍ଵମନସା ଭକ୍ତଵିଘ୍ନଵିନାଶକମ୍
କୁଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅପରାଜିତ ବିନାଶକାରୀ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖି, ସେ ନିଜ ମନରେ ଭକ୍ତଙ୍କର ବାଧା ଦୂର କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।
ତଦା ମୁକ୍ତଂ କୁଶେନାଶୁ ତଦସ୍ତ୍ରଂ ହୃଦି ମାରୁତେଃ । ଲଗ୍ନଂ ମହାଵ୍ଯଥାକାରି ତେନ ମୂର୍ଚ୍ଛାମିତଃ ପୁନଃ
ତାପରେ, କୁଶ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସେହି ଅସ୍ତ୍ର, ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଲାଗିଗଲା, ଏହା ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲା ଏବଂ ସେ ପୁଣିଥରେ ଅଚେତନ ହେଲେ।
ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ଲଵଂଗଂ ବଲସଂଯୁତଃ । ଵିଵ୍ଯାଧ ସାଯକୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ସୈନ୍ଯଂ ତତ୍ସକଲଂ ମହତ୍
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରକୁ ଅଚେତନ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ତିକ୍ତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବଡ଼ ସେନାକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତସ୍ଯ ବାଣାଯୁତୈର୍ଭଗ୍ନଂ ବଲଂ ସର୍ଵଂ ରଣାଂଗଣେ । ପଲାଯନପରଂ ଜାତଂ ଚତୁରଂଗସମନ୍ଵିତମ୍
ତାଙ୍କର ଅନେକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ଭୟରେ ପଳାଇଗଲା।
ତଦା କପିପତିଃ କୋପାତ୍ସୁଗ୍ରୀଵୋ ରକ୍ଷକୋ ମହାନ୍ । ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ନଗାନ୍ନୈକାନୁତ୍ପାଟ୍ଯ କୁଶମୁଦ୍ଭଟମ୍
ତାପରେ ବାନରରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ, ମହାନ ରକ୍ଷକ, କ୍ରୋଧରେ ଅନେକ ଗଛ ଉପ୍ରାଡ଼ି, ଭୟଙ୍କର କୁଶଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଝପଟିଗଲେ।
କୁଶଃ ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରଚିଚ୍ଛେଦ ଲୀଲଯା ପ୍ରହସନ୍ନଗାନ୍ । ପୁନରପ୍ଯାଗତାନ୍ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା ବଲୀ
କୁଶ ହସି ହସି ସହଜରେ ସମସ୍ତ ଗଛକୁ କାଟିଦେଲେ, ଏବଂ ପୁଣିଥରେ ଫେରି ଆସୁଥିବା ଗଛମାନେକୁ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ଅନେକବାଣଵ୍ଯଥିତଃ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସମରାଂଗଣେ । ଜଗ୍ରାହ ପର୍ଵତଂ ଘୋରଂ କୁଶମସ୍ତକମଧ୍ଯତଃ
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକ ତୀରର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ସୁଗ୍ରୀବ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ପାହାଡ଼ ଧରି କୁଶଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
କୁଶସ୍ତଂ ନଗମାଯାଂତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ବାଣୈରନେକଧା । ନିଷ୍ପିପେଷ ଚକାରାଶୁ ମହାରୁଦ୍ରାଂଗଯୋଗ୍ଯତାମ୍
ସେହି ପାହାଡ଼ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, କୁଶ ଅନେକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଭଙ୍ଗ କରି, ମହାରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ କରିଦେଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତନ୍ମହତ୍କର୍ମ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାଲେନ ନିର୍ମିତମ୍ । ଜଯାଶାପ୍ରତିନିର୍ଵୃତ୍ତୋ ବଭୂଵ ସମରାଂଗଣେ
ଏହି ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୁବକ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ହେବାକୁ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଜୟ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ରଣମଧ୍ଯେ ଦୁରାକ୍ରାଂତଂ କୁଶଂ ଲାଂଗୂଲତାଡକମ୍ । ଅତ୍ଯମର୍ଷୀରୁଷାକ୍ରାଂତସ୍ତଂ ହଂତୁଂ ନଗମାଦଦେ
ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ, ଦୁର୍ଜୟ କୁଶଙ୍କୁ ପୁଛରେ ଆଘାତ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧ ଏବଂ ଅସହନଶୀଳତାରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଏକ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇଲେ।
ଆତ୍ମାନଂ ହଂତୁମୁଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵମାଦରାତ୍ । ତାଡଯାମାସ ବହୁଭିଃ ସାଯକୈଃ ଶିତପର୍ଵଭିଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜକୁ ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, କୁଶ ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଧାରାଳ ତୀରରେ ଆଘାତ କଲେ।
ସ ତାଡିତୋ ବହୁଵିଧୈଃ ଶରୈଃ ପୀଡାସମନ୍ଵିତଃ । କୁଶଂ ହଂତୁଂ ସମାରବ୍ଧୋ ଯଯୌ ଶାଲଂ ସମାଦଦେ
ଅନେକ ପ୍ରକାର ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭରିଯାଇ, ସୁଗ୍ରୀବ କୁଶଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯାଇ ଏକ ଶାଳ ଗଛ ଧରିଲେ।