ସାଵଧାନୋ ଭଵାନତ୍ର ଭଵତୁ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ପାତଯାମି କ୍ଷିତୌ ସଦ୍ଯ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଶରାସନେ
ଏଠି ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ସତର୍କ ରୁହ; ମୁଁ ତୁମକୁ ସହସା ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେବି—ଏମିତି କହି ସେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ଶରଂ ସଂରୋପଯାମାସ ଘୋରଂ କାଲାନଲପ୍ରଭମ୍ । ଲକ୍ଷୀକୃତ୍ଯ ରିପୋର୍ଵକ୍ଷୋ ଵିପୁଲଂ କଠିନଂ ମହତ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର, ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ବାଣକୁ ଶତୃଙ୍କ ବିଶାଳ, କଠିନ ଓ ମହାନ ଛାତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଧନୁଷରେ ଚଢ଼ାଇଲେ।
ତଂ ସଂଧିତଂ ଶରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ କୋପମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ମୁମୋଚ ବାଣାନ୍ନିଶିତାନ୍କୁଶତ୍ଵଗ୍ଭେଦକାରକାନ୍
ସେଇ ବାଣ ଧନୁଷରେ ଚଢ଼ାଯିବାକୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, କୁଶଙ୍କ ଚର୍ମ ଭେଦିପାରିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ସ ବାଣୋ ହୃଦଯଂ ତସ୍ଯ ଭେତ୍ତୁଂ ତତ୍ପ୍ରଚଚାଲ ଵୈ । ଘୋରରୂପୋ ଵହ୍ନିସମଆଶୀଵିଷଵଦୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍
ସେ ବାଣ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭେଦିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲା, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ଫୁସିଉଠୁଥିଲା।
ସ ବାଣୋ ନୃପଵର୍ଯେଣ ରାମଂ ସ୍ମୃତ୍ଵାଶୁଲକ୍ଷିତଃ । ଚିଚ୍ଛେଦ କୁଶମୁକ୍ତଂ ସ ସାଯକଂ ଶିତପର୍ଵକମ୍
ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, କୁଶ ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଙ୍କ ଥିବା ବାଣକୁ କାଟିଦେଲେ।
ତଦାତ୍ଯଂତଂ ପ୍ରକୁପିତଃ କୁଶୋ ବାଣସ୍ଯ କୃଂତନାତ୍ । ଅପରଂ ସାଯକଂ ଚାପେ ଦଧାର ଶିତପର୍ଵକମ୍
ତାପରେ କୁଶ ତାଙ୍କର ବାଣ କାଟିଯିବାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଆଉ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଙ୍କ ଥିବା ବାଣ ଧନୁଷରେ ଚଢ଼ାଇଲେ।
ସ ଯାଵତ୍ତଦୁରୋ ଭେତ୍ତୁଂ କରୋତି ଚ ବଲୋଦ୍ଧୁରଃ । ତଂ ତାଵଦଚ୍ଛିନତ୍ତସ୍ଯ ଶରଂ କାଲାନଲପ୍ରଭମ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁଶ ଏହାକୁ ଶତୃଙ୍କୁ ଭେଦିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ତୟାରି କରୁଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ବାଣକୁ ସହସା କାଟିଦେଲେ।
ତଦା କୁଶୋ ମାତୃପାଦୌ ସ୍ମୃତ୍ଵା ରୋଷସମନ୍ଵିତଃ । ତୃତୀଯଂ ଚାପକେ ସ୍ଵୀଯେ ଦଧାର ଶରମଦ୍ଭୁତମ୍
ତାପରେ କୁଶ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ମାଆଙ୍କର ପାଦ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଧନୁଷରେ ଅଦ୍ଭୁତ ତୃତୀୟ ବାଣ ଚଢ଼ାଇଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତମପି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଚ୍ଛେତ୍ତୁଂ ବାଣଂ ସମାଦଦେ । ତାଵଦ୍ଵିଦ୍ଧଃ ଶରେଣାସୌ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ଶତୃଘ୍ନ ସେ ବାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ କାଟିବାକୁ ବାଣ ଧରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀଚ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନେ ଵିନିପାତିତେ । ଜଯମାପକୁଶସ୍ତତ୍ର ସ୍ଵବାହୁବଲଦର୍ପିତଃ
ଶତୃଘ୍ନ ପଡ଼ିଯିବାରେ ବଡ଼ ହାହାକାର ଉଠିଲା; ସେଠାରେ କୁଶ ନିଜ ବାହୁବଳର ଗର୍ବରେ ଜୟ ଘୋଷଣା କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପତିତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁରଥଃ ପ୍ରଵରୋ ନୃପଃ । ପ୍ରଯଯୌ ମଣିନା ସୃଷ୍ଟେ ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ମହାଦ୍ଭୁତେ
ଶେଷ କହିଲେ — ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସୁରଥ ନାମକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାଜା ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଅଦ୍ଭୁତ ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ପୁଷ୍କଲସ୍ତୁ ରଣେ ପୂର୍ଵଂ ପାତିତଃ ସ ଵିଚାରଯନ୍ । ଲଵଂ ଯଯୌ ତଦା ଯୋଦ୍ଧୁଂ ମହାଵୀରବଲୋନ୍ନତମ୍
ପୁଷ୍କଳ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ସେ ଭାବିବା ପରେ ବିରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲବଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ସୁରଥଃ କୁଶମାସାଦ୍ଯ ବାଣାନ୍ମୁଂଚନ୍ନନେକଧା । ଵ୍ଯଥଯାମାସ ସମରେ ମହାଵୀରଶିରୋମଣିଃ
ସୁରଥ କୁଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବହୁତ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିରମାଣି ମହାବୀର କୁଶଙ୍କୁ ବେଶି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ।
ସୁରଥଂ ଵିରଥଂ ଚକ୍ରେ ବାଣୈର୍ଦଶଭିରୁଚ୍ଛିଖୈଃ । ଧନୁଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା ସୁଦୃଢଂ ଗୁଣପୂରିତମ୍
କୁଶ ଦଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସୁରଥଙ୍କୁ ରଥହୀନ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଧନୁଷକୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ କାଟିଦେଲେ।
ଅସ୍ତ୍ରପ୍ରତ୍ଯସ୍ତ୍ରସଂହାରୈଃ କ୍ଷୈପଣୈଃ ପ୍ରତିକ୍ଷେପଣୈଃ । ଅଭଵତ୍ତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵୀରାଣାଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ଅସ୍ତ୍ର-ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ର ଆଦି ଅନେକ ପ୍ରତିଘାତ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଅତ୍ଯଂତଂ ସମରୋଦ୍ଯୁକ୍ତେ ସୁରଥେ ଦୁର୍ଜଯେ ନୃପେ । କୁଶଃ ସଂଚିଂତଯାମାସ କିଂକର୍ତଵ୍ଯଂ ରଣେ ମଯା
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଅପରାଜେୟ ସୁରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁଶ ମନେ ଭାବିଲେ — ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଵିଚାର୍ଯ ନିଶିତଂ ଘୋରଂ ସାଯକଂ ସମୁପାଦଦେ । ହନନାଯ ନୃପସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାବଲସମନ୍ଵିତଃ
ଭଲଭାବେ ଭାବି, ସେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଧରିଲେ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତମାଗତଂ ଶରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଲାନଲସମପ୍ରଭମ୍ । ଛେତ୍ତୁଂ ମତିଂ ଚକାରାଶୁ ତାଵଲ୍ଲଗ୍ନୋ ମହାଶରଃ
ସେଇ ଆଗୁଆଁ ବାଣକୁ ଦେଖି, ଯାହା କାଳାଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲା, ସୁରଥ ତାହାକୁ କାଟିଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣ ଲଗିଗଲା।
ମୁମୂର୍ଚ୍ଛ ସମରେ ଵୀରୋ ମହାଵୀରବଲସ୍ତତଃ । ପପାତ ସ୍ଯଂଦନୋପସ୍ଥେ ସାରଥିସ୍ତମୁପାହରତ୍
ତାପରେ, ଏହି ମହାବୀର ସେଠାରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ରଥର ଆସନରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାଙ୍କର ସାରଥି ସେଉଁଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ସୁରଥେ ପତିତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁଶଂ ଜଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ତ୍ରାସଯଂତଂ ଵୀରଗଣାନିଯାଯ ପଵନାତ୍ମଜଃ
ସୁରଥଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଓ କୁଶଙ୍କୁ ବିଜୟୀ ଦେଖି, ବୀରମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସେଠାରେ ଆସିଲେ।
ସମୀରସୂନୁଂ ପ୍ରବଲମାଯାଂତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵାନରମ୍ । ଜହାସ ଦର୍ଶଯନ୍ଦଂତାନ୍କୋପଯନ୍ନିଵ ତଂ କ୍ରୁଧା
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପବନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବାନର ରୂପରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କୁଶ ହସିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲେ।
ଉଵାଚ ଚ ହନୂମଂତମେହି ତ୍ଵଂ ମମ ସଂମୁଖମ୍ । ଭେତ୍ସ୍ଯେ ବାଣସହସ୍ରେଣ ମୃତୋ ଯାସ୍ଯସି ଯାମିନୀମ୍
ସେ ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ତୁମେ ଆଗକୁ ଆସ; ମୁଁ ତୁମକୁ ହଜାର ବାଣରେ ଭାଙ୍ଗିଦେବି, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ତୁମେ ଅନ୍ଧକାରର ଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ହନୁମାଞ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାମସୂନୁଂ ମହାବଲମ୍ । ସ୍ଵାମିକାର୍ଯଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯମିତି କୃତ୍ଵା ପ୍ରଧାଵିତଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ହନୁମାନ୍ ରାମଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନି, ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କାମ ସାଧିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଦୌଡ଼ିଲେ।
ଶାଲମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ତରସା ଵିଶାଲଂ ଶତଶାଖିନମ୍ । କୁଶଂ ଵକ୍ଷସି ସଂଲକ୍ଷ୍ଯ ଯଯୌ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ମହାବଲଃ
ବହୁ ସାଖା ଥିବା ବଡ଼ ଶାଳ ଗଛକୁ ଶକ୍ତିରେ ଉପଡ଼ି, ମହାବଳୀ ହନୁମାନ୍ କୁଶଙ୍କ ଛାତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଶାଲହସ୍ତଂ ସମାଯାଂତଂ ହନୂମଂତଂ ମହାବଲମ୍ । ତ୍ରିଭିଃ କ୍ଷୁରପ୍ରୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ହୃଦି ଚଂଦ୍ରୋପମୈର୍ବଲୀ
ଶାଳ ଗଛ ହାତରେ ଧରି ଆସୁଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ, କୁଶ ତିନିଟି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
ସ ବାଣଵିଦ୍ଧସ୍ତରସା କୁଶେନ ବଲଶାଲିନା । ଶାଲେନ ହୃଦି ସଂଜଘ୍ନେ ଦଂତାନ୍ନିଷ୍ପିଷ୍ଯ ମାରୁତିଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁଶଙ୍କ ବାଣରେ ତୀବ୍ର ଭାବେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ମାରୁତି ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦଢ଼ି ଚିବାଇ, ଶାଳ ଗଛ ଦ୍ୱାରା କୁଶଙ୍କ ଛାତିକୁ ଘାତ କଲେ।
ଶାଲାହତସ୍ତଦା ବାଲଃ କିଂଚିନ୍ନାକଂପତ ସ୍ମଯାତ୍ । ତଦା ଵୀରାଃ ପ୍ରଶଂସାଂ ତୁ ପ୍ରଚକ୍ରୁସ୍ତସ୍ଯ ବାଲ୍ଯତଃ
ଶାଳ ଗଛର ଘାତ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶିଶୁ କିଛି ମାତ୍ର ନ ହଲେଇ, ହସିଲେ; ଏହା ଦେଖି ବୀରମାନେ ତାଙ୍କର ଶିଶୁବୟସର ଦୃଢ଼ତାର ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ସ ଶାଲେନ ହତୋ ଵୀରଃ ସଂହାରାସ୍ତ୍ରଂ ସମାଦଦେ । ସଂହନ୍ତୁଂ ଵୈରିଣଂ କୋପାତ୍କୁଶଃ ସ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ଶାଳ ଗଛର ଘାତରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ବୀର କୁଶ କ୍ରୋଧରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ସଂହାରାସ୍ତ୍ର ଧରିଲେ।
ସଂହାରାସ୍ତ୍ରଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଦୁର୍ଜଯଂ କୁଶମୋଚିତମ୍ । ଦଧ୍ଯୌ ରାମଂ ସ୍ଵମନସା ଭକ୍ତଵିଘ୍ନଵିନାଶକମ୍
କୁଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅପରାଜିତ ବିନାଶକାରୀ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖି, ସେ ନିଜ ମନରେ ଭକ୍ତଙ୍କର ବାଧା ଦୂର କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।
ତଦା ମୁକ୍ତଂ କୁଶେନାଶୁ ତଦସ୍ତ୍ରଂ ହୃଦି ମାରୁତେଃ । ଲଗ୍ନଂ ମହାଵ୍ଯଥାକାରି ତେନ ମୂର୍ଚ୍ଛାମିତଃ ପୁନଃ
ତାପରେ, କୁଶ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ସେହି ଅସ୍ତ୍ର, ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଲାଗିଗଲା, ଏହା ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲା ଏବଂ ସେ ପୁଣିଥରେ ଅଚେତନ ହେଲେ।