ତମାତ୍ତଧନୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁଶଃ କୋପସମନ୍ଵିତଃ । ଵିସ୍ଫାରଯାମାସ ଧନୁଃ ସ୍ଵୀଯଂ ସୁଦୃଢମୁତ୍ତମମ୍
ତାଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଧରିଥିବା ଦେଖି, କୁଶ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ଟାଣିଲେ।
ମୁମୋଚ ବାଣାନ୍ନିଶିତାଞ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ତାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ କୁଶଃ ସର୍ଵାଂଲ୍ଲୀଲଯା ପ୍ରହସନ୍ରଣେ
ଶତୃଘ୍ନ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ; କୁଶ, ଯୁଦ୍ଧରେ ହସି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ କାଟିଦେଲେ।
ବାଣାଶ୍ଚ ଶତସାହସ୍ରାଃ କୁଶସ୍ଯ ଚ ନୃପସ୍ଯ ଚ । ଭୁଵନଂ ଵ୍ଯାପ୍ନୁଵନ୍ସର୍ଵଂ ତଚ୍ଚିତ୍ରମଭଵନ୍ମୁନେ
କୁଶ ଓ ରାଜାଙ୍କର ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ବାଣ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଭରିଦେଲା, ମୁନି, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା।
ଅଗ୍ନ୍ଯସ୍ତ୍ରେଣ କୁଶଃ ସର୍ଵାନ୍ଦଦାହ ତରସା ବଲୀ । ଶମଯାମାସ ତଂ ଭୂପଃ ପର୍ଜନ୍ଯାସ୍ତ୍ରେଣ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁଶ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜଳାଇଦେଲେ; ବୀର ରାଜା ବର୍ଷାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ।
ଶମଯାମାସ ତଂ ଭୂପୋ ଵାଯଵ୍ଯେନାତିଵିକ୍ରମଃ । ତଦା ଵାଯୁରଭୂତ୍ତୀଵ୍ରଃ ସର୍ଵତୋ ରଣମଂଡଲେ । ପର୍ଵତାସ୍ତ୍ରେଣ ତଂ ଵାଯୁଂ କ୍ଷୋଭଯଂତଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ଅତିଶୟ ପ୍ରବଳ ରାଜା ବାୟୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ; ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଚାରିପଟେ ତୀବ୍ର ବାତାସ ବହିଲା, ଯାହାକୁ ସେ ପାହାଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ କଲେ।
ଵଜ୍ରାସ୍ତ୍ରେଣ ନୃପଃ ସଂଖ୍ଯେ ଚିଚ୍ଛେଦ ସନଗୋପଲାନ୍ । ତଦା ନାରାଯଣାସ୍ତ୍ରଂ ସ ମୁମୋଚ କୁଶ ଉଦ୍ଭଟଃ । ନାରାଯଣଂ ତଦା ଭୂପଂ ନାଶକତ୍ପରିବାଧିତୁମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜା ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଓ ତାଙ୍କର ଗୋପାଳମାନେକୁ ଚିରିଦେଲେ; ତାପରେ ଭୟଙ୍କର କୁଶ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
ତଦା ପ୍ରକୁପିତୋଽତ୍ଯତଂ କୁଶଃ କୋପପରାଯଣଃ । ଉଵାଚ ଭୂପଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ମହାବଲପରାକ୍ରମମ୍
ତାପରେ କୁଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ଲୀନ ହୋଇ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଥିବା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜାନାମି ତ୍ଵାଂ ମହାଵୀରଂ ସଂଗ୍ରାମେ ଜଯକାରିଣମ୍ । ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ନାରାଯଣାସ୍ତ୍ରଂ ମେ ନ ବବାଧେ ଭଯାନକମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି, ବଡ଼ ବୀର, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ; ମୋର ଭୟଙ୍କର ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ କିଛି କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
ଇଦାନୀଂ ପାତଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଭୂମୌ ତ୍ଵାଂ ନୃପତେ ଶରୈଃ । ତ୍ରିଭିଶ୍ଚେନ୍ନକରୋମ୍ଯେତତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ତର୍ହି ମେ ଶୃଣୁ
ଏବେ, ରାଜା, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ବାଣରେ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେବି; ଯଦି ତିନିଟି ବାଣରେ ଏହା କରିପାରିବିନି, ତେବେ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ।
ଯୋ ମନୁଷ୍ଯଵପୁଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭଂ ପୁଣ୍ଯକୋଟିଭିଃ । ତନ୍ନାଦ୍ରିଯେତ ସଂମୋହାତ୍ତସ୍ଯ ମେସ୍ତ୍ଵତ୍ର ପାତକମ୍
ଯିଏ ଏହି ମାନବ ଦେହ ପାଇଥାଏ—ଯାହା କୋଟି କୋଟି ପୁଣ୍ୟରେ ମିଳେ—ଏବଂ ମୂଢ଼ତାରେ ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନାହିଁ, ତାହାର ଏଠାରେ ଦୋଷ ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ କହୁଛି।
ସାଵଧାନୋ ଭଵାନତ୍ର ଭଵତୁ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ପାତଯାମି କ୍ଷିତୌ ସଦ୍ଯ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଶରାସନେ
ଏଠି ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ସତର୍କ ରୁହ; ମୁଁ ତୁମକୁ ସହସା ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେବି—ଏମିତି କହି ସେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ଶରଂ ସଂରୋପଯାମାସ ଘୋରଂ କାଲାନଲପ୍ରଭମ୍ । ଲକ୍ଷୀକୃତ୍ଯ ରିପୋର୍ଵକ୍ଷୋ ଵିପୁଲଂ କଠିନଂ ମହତ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର, ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ବାଣକୁ ଶତୃଙ୍କ ବିଶାଳ, କଠିନ ଓ ମହାନ ଛାତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଧନୁଷରେ ଚଢ଼ାଇଲେ।
ତଂ ସଂଧିତଂ ଶରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ କୋପମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ମୁମୋଚ ବାଣାନ୍ନିଶିତାନ୍କୁଶତ୍ଵଗ୍ଭେଦକାରକାନ୍
ସେଇ ବାଣ ଧନୁଷରେ ଚଢ଼ାଯିବାକୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, କୁଶଙ୍କ ଚର୍ମ ଭେଦିପାରିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ସ ବାଣୋ ହୃଦଯଂ ତସ୍ଯ ଭେତ୍ତୁଂ ତତ୍ପ୍ରଚଚାଲ ଵୈ । ଘୋରରୂପୋ ଵହ୍ନିସମଆଶୀଵିଷଵଦୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍
ସେ ବାଣ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭେଦିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲା, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ଫୁସିଉଠୁଥିଲା।
ସ ବାଣୋ ନୃପଵର୍ଯେଣ ରାମଂ ସ୍ମୃତ୍ଵାଶୁଲକ୍ଷିତଃ । ଚିଚ୍ଛେଦ କୁଶମୁକ୍ତଂ ସ ସାଯକଂ ଶିତପର୍ଵକମ୍
ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, କୁଶ ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଙ୍କ ଥିବା ବାଣକୁ କାଟିଦେଲେ।
ତଦାତ୍ଯଂତଂ ପ୍ରକୁପିତଃ କୁଶୋ ବାଣସ୍ଯ କୃଂତନାତ୍ । ଅପରଂ ସାଯକଂ ଚାପେ ଦଧାର ଶିତପର୍ଵକମ୍
ତାପରେ କୁଶ ତାଙ୍କର ବାଣ କାଟିଯିବାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଆଉ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଙ୍କ ଥିବା ବାଣ ଧନୁଷରେ ଚଢ଼ାଇଲେ।
ସ ଯାଵତ୍ତଦୁରୋ ଭେତ୍ତୁଂ କରୋତି ଚ ବଲୋଦ୍ଧୁରଃ । ତଂ ତାଵଦଚ୍ଛିନତ୍ତସ୍ଯ ଶରଂ କାଲାନଲପ୍ରଭମ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁଶ ଏହାକୁ ଶତୃଙ୍କୁ ଭେଦିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ତୟାରି କରୁଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ବାଣକୁ ସହସା କାଟିଦେଲେ।
ତଦା କୁଶୋ ମାତୃପାଦୌ ସ୍ମୃତ୍ଵା ରୋଷସମନ୍ଵିତଃ । ତୃତୀଯଂ ଚାପକେ ସ୍ଵୀଯେ ଦଧାର ଶରମଦ୍ଭୁତମ୍
ତାପରେ କୁଶ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ମାଆଙ୍କର ପାଦ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଧନୁଷରେ ଅଦ୍ଭୁତ ତୃତୀୟ ବାଣ ଚଢ଼ାଇଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତମପି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଚ୍ଛେତ୍ତୁଂ ବାଣଂ ସମାଦଦେ । ତାଵଦ୍ଵିଦ୍ଧଃ ଶରେଣାସୌ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ଶତୃଘ୍ନ ସେ ବାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ କାଟିବାକୁ ବାଣ ଧରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀଚ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନେ ଵିନିପାତିତେ । ଜଯମାପକୁଶସ୍ତତ୍ର ସ୍ଵବାହୁବଲଦର୍ପିତଃ
ଶତୃଘ୍ନ ପଡ଼ିଯିବାରେ ବଡ଼ ହାହାକାର ଉଠିଲା; ସେଠାରେ କୁଶ ନିଜ ବାହୁବଳର ଗର୍ବରେ ଜୟ ଘୋଷଣା କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପତିତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁରଥଃ ପ୍ରଵରୋ ନୃପଃ । ପ୍ରଯଯୌ ମଣିନା ସୃଷ୍ଟେ ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ମହାଦ୍ଭୁତେ
ଶେଷ କହିଲେ — ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସୁରଥ ନାମକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାଜା ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଅଦ୍ଭୁତ ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ପୁଷ୍କଲସ୍ତୁ ରଣେ ପୂର୍ଵଂ ପାତିତଃ ସ ଵିଚାରଯନ୍ । ଲଵଂ ଯଯୌ ତଦା ଯୋଦ୍ଧୁଂ ମହାଵୀରବଲୋନ୍ନତମ୍
ପୁଷ୍କଳ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ସେ ଭାବିବା ପରେ ବିରତାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲବଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ସୁରଥଃ କୁଶମାସାଦ୍ଯ ବାଣାନ୍ମୁଂଚନ୍ନନେକଧା । ଵ୍ଯଥଯାମାସ ସମରେ ମହାଵୀରଶିରୋମଣିଃ
ସୁରଥ କୁଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବହୁତ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିରମାଣି ମହାବୀର କୁଶଙ୍କୁ ବେଶି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ।
ସୁରଥଂ ଵିରଥଂ ଚକ୍ରେ ବାଣୈର୍ଦଶଭିରୁଚ୍ଛିଖୈଃ । ଧନୁଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା ସୁଦୃଢଂ ଗୁଣପୂରିତମ୍
କୁଶ ଦଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସୁରଥଙ୍କୁ ରଥହୀନ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଧନୁଷକୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ କାଟିଦେଲେ।
ଅସ୍ତ୍ରପ୍ରତ୍ଯସ୍ତ୍ରସଂହାରୈଃ କ୍ଷୈପଣୈଃ ପ୍ରତିକ୍ଷେପଣୈଃ । ଅଭଵତ୍ତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଵୀରାଣାଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ଅସ୍ତ୍ର-ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ର ଆଦି ଅନେକ ପ୍ରତିଘାତ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଅତ୍ଯଂତଂ ସମରୋଦ୍ଯୁକ୍ତେ ସୁରଥେ ଦୁର୍ଜଯେ ନୃପେ । କୁଶଃ ସଂଚିଂତଯାମାସ କିଂକର୍ତଵ୍ଯଂ ରଣେ ମଯା
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଅପରାଜେୟ ସୁରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁଶ ମନେ ଭାବିଲେ — ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଵିଚାର୍ଯ ନିଶିତଂ ଘୋରଂ ସାଯକଂ ସମୁପାଦଦେ । ହନନାଯ ନୃପସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାବଲସମନ୍ଵିତଃ
ଭଲଭାବେ ଭାବି, ସେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଧରିଲେ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତମାଗତଂ ଶରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଲାନଲସମପ୍ରଭମ୍ । ଛେତ୍ତୁଂ ମତିଂ ଚକାରାଶୁ ତାଵଲ୍ଲଗ୍ନୋ ମହାଶରଃ
ସେଇ ଆଗୁଆଁ ବାଣକୁ ଦେଖି, ଯାହା କାଳାଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲା, ସୁରଥ ତାହାକୁ କାଟିଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଣ ଲଗିଗଲା।
ମୁମୂର୍ଚ୍ଛ ସମରେ ଵୀରୋ ମହାଵୀରବଲସ୍ତତଃ । ପପାତ ସ୍ଯଂଦନୋପସ୍ଥେ ସାରଥିସ୍ତମୁପାହରତ୍
ତାପରେ, ଏହି ମହାବୀର ସେଠାରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ରଥର ଆସନରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାଙ୍କର ସାରଥି ସେଉଁଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ସୁରଥେ ପତିତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁଶଂ ଜଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ତ୍ରାସଯଂତଂ ଵୀରଗଣାନିଯାଯ ପଵନାତ୍ମଜଃ
ସୁରଥଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଓ କୁଶଙ୍କୁ ବିଜୟୀ ଦେଖି, ବୀରମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସେଠାରେ ଆସିଲେ।