ଏତସ୍ମିନ୍ସମଯେ ରାଜା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ପରତାପନଃ । କୁଶଂ ଵୀରଂ ଯଯୌ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ତାଦୃଶଂ ଲଵସନ୍ନିଭମ୍
ଏହି ସମୟରେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା ରାଜା ଶତୃଘ୍ନ, ବୀର କୁଶଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଲବଙ୍କ ସମାନ ଥିଲେ।
କୁଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲାକ୍ରାଂତଂ ରାମମୂର୍ତିସମପ୍ରଭମ୍ । ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ହେମମଯେ ଜଗାଦ ପରଵୀରହା
ଶତୃଘ୍ନ, ସେହି ସମୟରେ ସୁନାର ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ, ଶକ୍ତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଦେହ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୁଶଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ବିନାଶକାରୀ କଥା କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କୋଽସି ତ୍ଵଂ ସନ୍ନିଭୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲଵେନ ସୁମହାବଲଃ । କିଂ ନାମାସି ମହାଵୀର କସ୍ତେ ତାତଃ କ୍ଵ ତେ ପ୍ରସୂଃ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ତୁମେ କିଏ, ତୁମର ଭାଇ ଲବଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଛ? ତୁମର ନାମ କଣ, ବଡ଼ ବୀର? ତୁମର ବାପା କିଏ, ଏବଂ ତୁମର ଜନ୍ମସ୍ଥାନ କେଉଁଠି?
କଥଂ ଵନେ ଦ୍ଵିଜୈର୍ଜୁଷ୍ଟେ ତିଷ୍ଠସି ତ୍ଵଂ ନରର୍ଷଭ । ସର୍ଵଂ ଶଂସ ଯଥାଯୁଧ୍ଯେ ତ୍ଵଯା ସହ ମହାବଲ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କିପରି ଏହି ମୁନିମାନେ ରହୁଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଛ? ସବୁ କଥା କହ, ଯାହାଫଳରେ ମୁଁ ତୁମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ କୁଶଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭୂମିପମ୍ । ମେଘଗଂଭୀରଯା ଵାଚା ନାଦଯନ୍ରଣମଂଡଲମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୁଶ ମେଘର ଭଳି ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଞ୍ଜାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କେଵଲଂ ସୁଷୁଵେ ସୀତା ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା । ଵନେ ଵସାଵୋ ଵାଲ୍ମୀକେଶ୍ଚରଣାର୍ଚନତତ୍ପରୌ
ମୋତେ ଓ ମୋ ଭାଇକୁ କେବଳ ସୀତା, ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ; ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରୁଥିଲୁ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତିରେ ଲିନ ଥିଲୁ।
ମାତୃସେଵାସମୁଦ୍ଯୁକ୍ତୌ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦୌ । କୁଶୋ ଲଵ ଇତି ପ୍ରଖ୍ଯାମାଗତୌ ଭୂପତେଽନଘ
ମାଆଙ୍କ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆମେ କୁଶ ଓ ଲବ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଓ ନିଷ୍ପାପ ରାଜା।
କସ୍ତ୍ଵଂ ଵୀରୋ ରଣଶ୍ଲାଘୀ କିମର୍ଥଂ ହଯସତ୍ତମଃ । ମୁକ୍ତୋଽସ୍ତି ସମରେ ତ୍ଵଦ୍ଯ ଜେତାସି ବଲସଂଯୁତଃ
ତୁମେ କିଏ, ବୀର ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଗର୍ବିତ? କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, ତୁମେ ଆଜି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଛ? ଶକ୍ତି ସହିତ ବିଜୟ ପାଇଁ ଆସିଛ?
ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ମଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଯଦି ଵୀରୋଽସି ଭୂମିପ । ଇଦାନୀଂ ପାତଯିଷ୍ଯାମି ଭଵଂତଂ ରଣମୂର୍ଧନି
ଯଦି ତୁମେ ବୀର ହେଉଛ, ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପତିତ କରିଦେବି।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତଂ ସୁତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୀତାଯା ରାମସଂଭଵମ୍ । ଵିସିଷ୍ମାଯ ସ୍ଵଯଂ ଚିତ୍ତେ କୋପାଦ୍ଧନୁରୁପାଦଦତ୍
ଶତୃଘ୍ନ, ସୀତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ରାମଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ଜାଣି, ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ତମାତ୍ତଧନୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁଶଃ କୋପସମନ୍ଵିତଃ । ଵିସ୍ଫାରଯାମାସ ଧନୁଃ ସ୍ଵୀଯଂ ସୁଦୃଢମୁତ୍ତମମ୍
ତାଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଧରିଥିବା ଦେଖି, କୁଶ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ଟାଣିଲେ।
ମୁମୋଚ ବାଣାନ୍ନିଶିତାଞ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ତାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ କୁଶଃ ସର୍ଵାଂଲ୍ଲୀଲଯା ପ୍ରହସନ୍ରଣେ
ଶତୃଘ୍ନ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ; କୁଶ, ଯୁଦ୍ଧରେ ହସି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ କାଟିଦେଲେ।
ବାଣାଶ୍ଚ ଶତସାହସ୍ରାଃ କୁଶସ୍ଯ ଚ ନୃପସ୍ଯ ଚ । ଭୁଵନଂ ଵ୍ଯାପ୍ନୁଵନ୍ସର୍ଵଂ ତଚ୍ଚିତ୍ରମଭଵନ୍ମୁନେ
କୁଶ ଓ ରାଜାଙ୍କର ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ବାଣ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଭରିଦେଲା, ମୁନି, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା।
ଅଗ୍ନ୍ଯସ୍ତ୍ରେଣ କୁଶଃ ସର୍ଵାନ୍ଦଦାହ ତରସା ବଲୀ । ଶମଯାମାସ ତଂ ଭୂପଃ ପର୍ଜନ୍ଯାସ୍ତ୍ରେଣ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁଶ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜଳାଇଦେଲେ; ବୀର ରାଜା ବର୍ଷାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ।
ଶମଯାମାସ ତଂ ଭୂପୋ ଵାଯଵ୍ଯେନାତିଵିକ୍ରମଃ । ତଦା ଵାଯୁରଭୂତ୍ତୀଵ୍ରଃ ସର୍ଵତୋ ରଣମଂଡଲେ । ପର୍ଵତାସ୍ତ୍ରେଣ ତଂ ଵାଯୁଂ କ୍ଷୋଭଯଂତଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ଅତିଶୟ ପ୍ରବଳ ରାଜା ବାୟୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ; ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଚାରିପଟେ ତୀବ୍ର ବାତାସ ବହିଲା, ଯାହାକୁ ସେ ପାହାଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ କଲେ।
ଵଜ୍ରାସ୍ତ୍ରେଣ ନୃପଃ ସଂଖ୍ଯେ ଚିଚ୍ଛେଦ ସନଗୋପଲାନ୍ । ତଦା ନାରାଯଣାସ୍ତ୍ରଂ ସ ମୁମୋଚ କୁଶ ଉଦ୍ଭଟଃ । ନାରାଯଣଂ ତଦା ଭୂପଂ ନାଶକତ୍ପରିବାଧିତୁମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜା ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଓ ତାଙ୍କର ଗୋପାଳମାନେକୁ ଚିରିଦେଲେ; ତାପରେ ଭୟଙ୍କର କୁଶ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
ତଦା ପ୍ରକୁପିତୋଽତ୍ଯତଂ କୁଶଃ କୋପପରାଯଣଃ । ଉଵାଚ ଭୂପଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ମହାବଲପରାକ୍ରମମ୍
ତାପରେ କୁଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ଲୀନ ହୋଇ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଥିବା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜାନାମି ତ୍ଵାଂ ମହାଵୀରଂ ସଂଗ୍ରାମେ ଜଯକାରିଣମ୍ । ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ନାରାଯଣାସ୍ତ୍ରଂ ମେ ନ ବବାଧେ ଭଯାନକମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି, ବଡ଼ ବୀର, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ; ମୋର ଭୟଙ୍କର ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ କିଛି କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
ଇଦାନୀଂ ପାତଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଭୂମୌ ତ୍ଵାଂ ନୃପତେ ଶରୈଃ । ତ୍ରିଭିଶ୍ଚେନ୍ନକରୋମ୍ଯେତତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ତର୍ହି ମେ ଶୃଣୁ
ଏବେ, ରାଜା, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ବାଣରେ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେବି; ଯଦି ତିନିଟି ବାଣରେ ଏହା କରିପାରିବିନି, ତେବେ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ।
ଯୋ ମନୁଷ୍ଯଵପୁଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭଂ ପୁଣ୍ଯକୋଟିଭିଃ । ତନ୍ନାଦ୍ରିଯେତ ସଂମୋହାତ୍ତସ୍ଯ ମେସ୍ତ୍ଵତ୍ର ପାତକମ୍
ଯିଏ ଏହି ମାନବ ଦେହ ପାଇଥାଏ—ଯାହା କୋଟି କୋଟି ପୁଣ୍ୟରେ ମିଳେ—ଏବଂ ମୂଢ଼ତାରେ ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନାହିଁ, ତାହାର ଏଠାରେ ଦୋଷ ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ କହୁଛି।
ସାଵଧାନୋ ଭଵାନତ୍ର ଭଵତୁ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ପାତଯାମି କ୍ଷିତୌ ସଦ୍ଯ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଶରାସନେ
ଏଠି ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ସତର୍କ ରୁହ; ମୁଁ ତୁମକୁ ସହସା ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେବି—ଏମିତି କହି ସେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ଶରଂ ସଂରୋପଯାମାସ ଘୋରଂ କାଲାନଲପ୍ରଭମ୍ । ଲକ୍ଷୀକୃତ୍ଯ ରିପୋର୍ଵକ୍ଷୋ ଵିପୁଲଂ କଠିନଂ ମହତ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର, ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ବାଣକୁ ଶତୃଙ୍କ ବିଶାଳ, କଠିନ ଓ ମହାନ ଛାତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଧନୁଷରେ ଚଢ଼ାଇଲେ।
ତଂ ସଂଧିତଂ ଶରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ କୋପମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ମୁମୋଚ ବାଣାନ୍ନିଶିତାନ୍କୁଶତ୍ଵଗ୍ଭେଦକାରକାନ୍
ସେଇ ବାଣ ଧନୁଷରେ ଚଢ଼ାଯିବାକୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, କୁଶଙ୍କ ଚର୍ମ ଭେଦିପାରିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ସ ବାଣୋ ହୃଦଯଂ ତସ୍ଯ ଭେତ୍ତୁଂ ତତ୍ପ୍ରଚଚାଲ ଵୈ । ଘୋରରୂପୋ ଵହ୍ନିସମଆଶୀଵିଷଵଦୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍
ସେ ବାଣ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭେଦିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲା, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ଫୁସିଉଠୁଥିଲା।
ସ ବାଣୋ ନୃପଵର୍ଯେଣ ରାମଂ ସ୍ମୃତ୍ଵାଶୁଲକ୍ଷିତଃ । ଚିଚ୍ଛେଦ କୁଶମୁକ୍ତଂ ସ ସାଯକଂ ଶିତପର୍ଵକମ୍
ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, କୁଶ ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଙ୍କ ଥିବା ବାଣକୁ କାଟିଦେଲେ।
ତଦାତ୍ଯଂତଂ ପ୍ରକୁପିତଃ କୁଶୋ ବାଣସ୍ଯ କୃଂତନାତ୍ । ଅପରଂ ସାଯକଂ ଚାପେ ଦଧାର ଶିତପର୍ଵକମ୍
ତାପରେ କୁଶ ତାଙ୍କର ବାଣ କାଟିଯିବାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଆଉ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଙ୍କ ଥିବା ବାଣ ଧନୁଷରେ ଚଢ଼ାଇଲେ।
ସ ଯାଵତ୍ତଦୁରୋ ଭେତ୍ତୁଂ କରୋତି ଚ ବଲୋଦ୍ଧୁରଃ । ତଂ ତାଵଦଚ୍ଛିନତ୍ତସ୍ଯ ଶରଂ କାଲାନଲପ୍ରଭମ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁଶ ଏହାକୁ ଶତୃଙ୍କୁ ଭେଦିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ତୟାରି କରୁଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ବାଣକୁ ସହସା କାଟିଦେଲେ।
ତଦା କୁଶୋ ମାତୃପାଦୌ ସ୍ମୃତ୍ଵା ରୋଷସମନ୍ଵିତଃ । ତୃତୀଯଂ ଚାପକେ ସ୍ଵୀଯେ ଦଧାର ଶରମଦ୍ଭୁତମ୍
ତାପରେ କୁଶ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ମାଆଙ୍କର ପାଦ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଧନୁଷରେ ଅଦ୍ଭୁତ ତୃତୀୟ ବାଣ ଚଢ଼ାଇଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତମପି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଚ୍ଛେତ୍ତୁଂ ବାଣଂ ସମାଦଦେ । ତାଵଦ୍ଵିଦ୍ଧଃ ଶରେଣାସୌ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ଶତୃଘ୍ନ ସେ ବାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ କାଟିବାକୁ ବାଣ ଧରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀଚ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନେ ଵିନିପାତିତେ । ଜଯମାପକୁଶସ୍ତତ୍ର ସ୍ଵବାହୁବଲଦର୍ପିତଃ
ଶତୃଘ୍ନ ପଡ଼ିଯିବାରେ ବଡ଼ ହାହାକାର ଉଠିଲା; ସେଠାରେ କୁଶ ନିଜ ବାହୁବଳର ଗର୍ବରେ ଜୟ ଘୋଷଣା କଲେ।