ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯେନ ସଂତୁଷ୍ଟା ଜାନକୀ ଶୁଭଲକ୍ଷଣା । ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଦାଦସ୍ତ୍ରଵୃଂଦଂ ଜଯାଶୀର୍ଭିର୍ନିଯୁଜ୍ଯତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି କଥାରେ ଜନକୀ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଜୟାଶୀର୍ବାଦ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ ।
ପ୍ରଯାହି ପୁତ୍ର ସଂଗ୍ରାମଂ ଲଵଂ ମୋଚଯ ମୂର୍ଚ୍ଛିତମ୍ । ଇତ୍ଯାଜ୍ଞପ୍ତଃ କୁଶଃ ସଂଖ୍ଯେ କଵଚୀ କୁଂଡଲୀ ବଲୀ
ପୁଅ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯା, ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ଲବକୁ ମୁକ୍ତ କରିଆ; ଏଭଳି ଆଦେଶ ପାଇ, କୁଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କବଚ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଲେ ।
ମୁକୁଟୀ କରଵାଲୀ ଚ ଚର୍ମଧାରୀ ଧନୁର୍ଧରଃ । ଅକ୍ଷଯାଵିଷୁଧୀ କୃତ୍ଵା ସ୍କଂଧଯୋଃ ସିଂହଵୀର୍ଯଯୋଃ
ସେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଲେ, ତଳୱାର ଧରିଲେ, ଢାଲ ନେଲେ, ଧନୁଷ ଧରିଲେ; ସିଂହ ସମାନ ଦୁଇ କାନ୍ଧରେ ଅକ୍ଷୟ ତୀର ଭରିଲେ ।
ଜଗାମ ତରସା ନତ୍ଵା ମାତୃପାଦୌ ରଥାଗ୍ରଣୀଃ । ଵେଗେନ ଯାଵଦ୍ଯୁଦ୍ଧାଯ ଗଚ୍ଛତି କ୍ଷିପ୍ରମାହଵେ
ରଥମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ, ସେ ତ୍ୱରାରେ ମା'ଙ୍କ ପାଦକୁ ଶିର ନମାଇ ଯାଉଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲିଗଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଇ ।
ତାଵଦ୍ଦଦର୍ଶ ସ୍ଵଲଵଂ ଵୈରିଵୃଂଦନିପାତକମ୍ । ଆଯାଂତଂ ତଂ କୁଶଂ ଵୀରା ଦଦୃଶୁଃ ସୁମହାଭଟାଃ
ସେହି ସମୟରେ ସ୍ୱଳବଙ୍କୁ, ଶତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କର ବିନାଶକାରୀ, ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରମାନେ କୁଶଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
କୃତାଂତମିଵ ସଂହର୍ତୁଂ ସର୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଲଵୋ ମହାବଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁଶଂ ଭ୍ରାତରମାଗତମ୍
କୁଶ, ତାଙ୍କର ଭାଇ, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଶେଷ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଲବ ଦେଖି, ସେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଅତ୍ଯଂତଂ ଵହ୍ନିଵଦ୍ଯୁଦ୍ଧେ ଦିଦୀପେ ଵାଯୁନା ସମମ୍ । ରଥାଦୁନ୍ମୁଚ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସ ଵିନିର୍ଗତଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଅଗ୍ନି ସହ ବାୟୁ ପରି ତୀବ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ; ରଥରୁ ଝାପି ପଡି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗେଇଲେ।
କୁଶଃ ସର୍ଵାନ୍ରଣସ୍ଥାନ୍ଵୈ ଵୀରାନ୍ପୂର୍ଵଦିଶି କ୍ଷିପତ୍ । ପଶ୍ଚିମାଯାଂ ଦିଶି ଲଵଃ କୋପାତ୍ସର୍ଵାନ୍ସମୈରଯତ୍
କୁଶ ସମସ୍ତ ବୀରମାନେଂକୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଛାଡିଦେଲେ; ଲବ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ହଂକାଇଲେ।
କୁଶବାଣଵ୍ଯଥାଵ୍ଯାପ୍ତା ଲଵସାଯକପୀଡିତାଃ । ସୈନ୍ଯେ ଜନା ମୁନେ ସର୍ଵେ ଉତ୍କଲ୍ଲୋଲାଂବୁଧିଭ୍ରମାଃ ୪୭ ଉତ୍କଲ। କୁଶେନ ଚ ଲଵେନାଥ ଶରଵ୍ରାତୈଃ ପ୍ରପୀଡିତମ୍ । ନ ଶର୍ମ ଲେଭେ ସକଲଂ ସୈନ୍ଯଂ ଵୀରପ୍ରପୂରିତମ୍
ମୁନି, କୁଶଙ୍କର ବାଣରେ ଆହତ ଏବଂ ଲବଙ୍କର ଶରରେ ପୀଡିତ ସେନାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉତ୍ତଳ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କର ଅନେକ ବାଣରେ ଦମ୍ଭିତ ହୋଇ, ସେ ସେନା ଯଦିଓ ବୀରମାନେ ଭରିଥିଲେ, କିଛି ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।
ଇତସ୍ତତଃ ପ୍ରଭଗ୍ନଂ ତଦ୍ବଲଂ ତ୍ରସ୍ତଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ନ କୁତ୍ରଚିଦ୍ରଣେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧମୈଚ୍ଛଦ୍ବଲାନ୍ଵିତଃ
ସେ ସେନା ଏଠୁ ସେଠୁ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପୁନିପୁନି ପଳାଇଲା; ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ କେଉଁଠି ଠିଆ ହେଲାନି, ଯଦିଓ ଶକ୍ତି ଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲାନି।
ଏତସ୍ମିନ୍ସମଯେ ରାଜା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ପରତାପନଃ । କୁଶଂ ଵୀରଂ ଯଯୌ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ତାଦୃଶଂ ଲଵସନ୍ନିଭମ୍
ଏହି ସମୟରେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା ରାଜା ଶତୃଘ୍ନ, ବୀର କୁଶଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଲବଙ୍କ ସମାନ ଥିଲେ।
କୁଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲାକ୍ରାଂତଂ ରାମମୂର୍ତିସମପ୍ରଭମ୍ । ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ହେମମଯେ ଜଗାଦ ପରଵୀରହା
ଶତୃଘ୍ନ, ସେହି ସମୟରେ ସୁନାର ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ, ଶକ୍ତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଦେହ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୁଶଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ବିନାଶକାରୀ କଥା କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କୋଽସି ତ୍ଵଂ ସନ୍ନିଭୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲଵେନ ସୁମହାବଲଃ । କିଂ ନାମାସି ମହାଵୀର କସ୍ତେ ତାତଃ କ୍ଵ ତେ ପ୍ରସୂଃ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ତୁମେ କିଏ, ତୁମର ଭାଇ ଲବଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଛ? ତୁମର ନାମ କଣ, ବଡ଼ ବୀର? ତୁମର ବାପା କିଏ, ଏବଂ ତୁମର ଜନ୍ମସ୍ଥାନ କେଉଁଠି?
କଥଂ ଵନେ ଦ୍ଵିଜୈର୍ଜୁଷ୍ଟେ ତିଷ୍ଠସି ତ୍ଵଂ ନରର୍ଷଭ । ସର୍ଵଂ ଶଂସ ଯଥାଯୁଧ୍ଯେ ତ୍ଵଯା ସହ ମହାବଲ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କିପରି ଏହି ମୁନିମାନେ ରହୁଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଛ? ସବୁ କଥା କହ, ଯାହାଫଳରେ ମୁଁ ତୁମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ କୁଶଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭୂମିପମ୍ । ମେଘଗଂଭୀରଯା ଵାଚା ନାଦଯନ୍ରଣମଂଡଲମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୁଶ ମେଘର ଭଳି ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଞ୍ଜାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କେଵଲଂ ସୁଷୁଵେ ସୀତା ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା । ଵନେ ଵସାଵୋ ଵାଲ୍ମୀକେଶ୍ଚରଣାର୍ଚନତତ୍ପରୌ
ମୋତେ ଓ ମୋ ଭାଇକୁ କେବଳ ସୀତା, ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ; ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରୁଥିଲୁ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତିରେ ଲିନ ଥିଲୁ।
ମାତୃସେଵାସମୁଦ୍ଯୁକ୍ତୌ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦୌ । କୁଶୋ ଲଵ ଇତି ପ୍ରଖ୍ଯାମାଗତୌ ଭୂପତେଽନଘ
ମାଆଙ୍କ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆମେ କୁଶ ଓ ଲବ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଓ ନିଷ୍ପାପ ରାଜା।
କସ୍ତ୍ଵଂ ଵୀରୋ ରଣଶ୍ଲାଘୀ କିମର୍ଥଂ ହଯସତ୍ତମଃ । ମୁକ୍ତୋଽସ୍ତି ସମରେ ତ୍ଵଦ୍ଯ ଜେତାସି ବଲସଂଯୁତଃ
ତୁମେ କିଏ, ବୀର ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଗର୍ବିତ? କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, ତୁମେ ଆଜି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଛ? ଶକ୍ତି ସହିତ ବିଜୟ ପାଇଁ ଆସିଛ?
ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ମଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଯଦି ଵୀରୋଽସି ଭୂମିପ । ଇଦାନୀଂ ପାତଯିଷ୍ଯାମି ଭଵଂତଂ ରଣମୂର୍ଧନି
ଯଦି ତୁମେ ବୀର ହେଉଛ, ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପତିତ କରିଦେବି।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତଂ ସୁତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୀତାଯା ରାମସଂଭଵମ୍ । ଵିସିଷ୍ମାଯ ସ୍ଵଯଂ ଚିତ୍ତେ କୋପାଦ୍ଧନୁରୁପାଦଦତ୍
ଶତୃଘ୍ନ, ସୀତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ରାମଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ଜାଣି, ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ତମାତ୍ତଧନୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁଶଃ କୋପସମନ୍ଵିତଃ । ଵିସ୍ଫାରଯାମାସ ଧନୁଃ ସ୍ଵୀଯଂ ସୁଦୃଢମୁତ୍ତମମ୍
ତାଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଧରିଥିବା ଦେଖି, କୁଶ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ଟାଣିଲେ।
ମୁମୋଚ ବାଣାନ୍ନିଶିତାଞ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ତାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ କୁଶଃ ସର୍ଵାଂଲ୍ଲୀଲଯା ପ୍ରହସନ୍ରଣେ
ଶତୃଘ୍ନ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ; କୁଶ, ଯୁଦ୍ଧରେ ହସି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ କାଟିଦେଲେ।
ବାଣାଶ୍ଚ ଶତସାହସ୍ରାଃ କୁଶସ୍ଯ ଚ ନୃପସ୍ଯ ଚ । ଭୁଵନଂ ଵ୍ଯାପ୍ନୁଵନ୍ସର୍ଵଂ ତଚ୍ଚିତ୍ରମଭଵନ୍ମୁନେ
କୁଶ ଓ ରାଜାଙ୍କର ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ବାଣ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଭରିଦେଲା, ମୁନି, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା।
ଅଗ୍ନ୍ଯସ୍ତ୍ରେଣ କୁଶଃ ସର୍ଵାନ୍ଦଦାହ ତରସା ବଲୀ । ଶମଯାମାସ ତଂ ଭୂପଃ ପର୍ଜନ୍ଯାସ୍ତ୍ରେଣ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁଶ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜଳାଇଦେଲେ; ବୀର ରାଜା ବର୍ଷାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ।
ଶମଯାମାସ ତଂ ଭୂପୋ ଵାଯଵ୍ଯେନାତିଵିକ୍ରମଃ । ତଦା ଵାଯୁରଭୂତ୍ତୀଵ୍ରଃ ସର୍ଵତୋ ରଣମଂଡଲେ । ପର୍ଵତାସ୍ତ୍ରେଣ ତଂ ଵାଯୁଂ କ୍ଷୋଭଯଂତଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ଅତିଶୟ ପ୍ରବଳ ରାଜା ବାୟୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ; ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଚାରିପଟେ ତୀବ୍ର ବାତାସ ବହିଲା, ଯାହାକୁ ସେ ପାହାଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ କଲେ।
ଵଜ୍ରାସ୍ତ୍ରେଣ ନୃପଃ ସଂଖ୍ଯେ ଚିଚ୍ଛେଦ ସନଗୋପଲାନ୍ । ତଦା ନାରାଯଣାସ୍ତ୍ରଂ ସ ମୁମୋଚ କୁଶ ଉଦ୍ଭଟଃ । ନାରାଯଣଂ ତଦା ଭୂପଂ ନାଶକତ୍ପରିବାଧିତୁମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜା ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଓ ତାଙ୍କର ଗୋପାଳମାନେକୁ ଚିରିଦେଲେ; ତାପରେ ଭୟଙ୍କର କୁଶ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
ତଦା ପ୍ରକୁପିତୋଽତ୍ଯତଂ କୁଶଃ କୋପପରାଯଣଃ । ଉଵାଚ ଭୂପଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ମହାବଲପରାକ୍ରମମ୍
ତାପରେ କୁଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ଲୀନ ହୋଇ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଥିବା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜାନାମି ତ୍ଵାଂ ମହାଵୀରଂ ସଂଗ୍ରାମେ ଜଯକାରିଣମ୍ । ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ନାରାଯଣାସ୍ତ୍ରଂ ମେ ନ ବବାଧେ ଭଯାନକମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି, ବଡ଼ ବୀର, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ; ମୋର ଭୟଙ୍କର ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ କିଛି କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
ଇଦାନୀଂ ପାତଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଭୂମୌ ତ୍ଵାଂ ନୃପତେ ଶରୈଃ । ତ୍ରିଭିଶ୍ଚେନ୍ନକରୋମ୍ଯେତତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ତର୍ହି ମେ ଶୃଣୁ
ଏବେ, ରାଜା, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ବାଣରେ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିଦେବି; ଯଦି ତିନିଟି ବାଣରେ ଏହା କରିପାରିବିନି, ତେବେ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ।
ଯୋ ମନୁଷ୍ଯଵପୁଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭଂ ପୁଣ୍ଯକୋଟିଭିଃ । ତନ୍ନାଦ୍ରିଯେତ ସଂମୋହାତ୍ତସ୍ଯ ମେସ୍ତ୍ଵତ୍ର ପାତକମ୍
ଯିଏ ଏହି ମାନବ ଦେହ ପାଇଥାଏ—ଯାହା କୋଟି କୋଟି ପୁଣ୍ୟରେ ମିଳେ—ଏବଂ ମୂଢ଼ତାରେ ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇନାହିଁ, ତାହାର ଏଠାରେ ଦୋଷ ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ କହୁଛି।