ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ଵଦତ୍ଯେଷା ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ତାଵତ୍କୁଶସ୍ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତ ଉଜ୍ଜଯିନ୍ଯା ମହର୍ଷିଭିଃ
ଏଭଳି ଜାନକୀ, ପତିଭକ୍ତା, କଥା କହୁଥିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ କୁଶ ମହାର୍ଷିମାନେ ସହିତ ଉଜ୍ଜୟିନୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ମାଘାସିତଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ମହାକାଲଂ ସମର୍ଚ୍ଯ ଚ । ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୂରିଵରାଂସ୍ତସ୍ମାଦାଗମନ୍ମାତୃସନ୍ନିଧୌ
ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ମହାକାଳଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ଭୂମିରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପହାର ନେଇ, ସେ ମାଆଙ୍କର ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ।
ଜାନକୀଂ ଵିହ୍ଵଲାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନେତ୍ରୋଦ୍ଭୂତାଶ୍ରୁ ଵିକ୍ଲଵାମ୍ । ଶୋକଵିହ୍ଵଲଦୀନାଂଗୀଂ ବଭାଷେ ଯାଵଦୁତ୍ସୁକଃ
ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିବା, ଚକୁ ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଦେଖି, ସେ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ କଥା କହିଲେ।
ତଦା ସ୍ଵବାହୁରଵଦତ୍ସ୍ଫୁରଦ୍ଯୁଦ୍ଧାଭିଶଂସନଃ । ହୃଦଯେ ଚରଣୋତ୍ସାହୋ ବଭୂଵାତିରଥସ୍ଯ ହି
ତାପରେ ସେ ନିଜ ବାହୁ ଉଠାଇ, ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସାହରେ କଥା କହିଲେ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଶୂରତାର ଆଗ୍ରହ ଜାଗିଲା।
ସ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଜନନୀଂ ଦୀନଗଦ୍ଗଦଭାଷିଣୀମ୍ । ମାତସ୍ତଵ ଗତଂ ଦୁଃଖଂ ମଯି ପୁତ୍ର ଉପସ୍ଥିତେ
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିବା ଏବଂ କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହୁଥିବା ମାଆଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମା, ଏବେ ତୁମ ପୁଅ ଆସିଛି, ତୁମର ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେଲା।'
ମଯି ଜୀଵତି ତେ ନେତ୍ରାଦଶ୍ରୂଣି ଭୁଵି ନୋ ପତନ୍ । ପ୍ରସୂମୁଵାଚାଶ୍ରୁଖିନ୍ନାଂ ଦୀନଗଦ୍ଗଦଭାଷିଣୀମ୍
ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମ ଚକୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ; ସେ ଏଭଳି କହିଲେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିଲେ ଏବଂ କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହୁଥିଲେ।
କୁଶୋ ଦୁଃଖମିତଃ ସଦ୍ଯୋ ଦୁଃଖିତାଂ ଧୀରମାନସଃ । ମମ ଭ୍ରାତା ଲଵଃ କୁତ୍ର ଵର୍ତତେ ଵୈରିମର୍ଦନଃ
କୁଶ ଦୁଃଖକୁ ମାପିବା ମାତ୍ରେ ମନରେ ବେଶି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ମୋର ଭାଇ ଲବ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ବୀର କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ?'
ସଦା ମାମାଗତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରହର୍ଷନ୍ସନ୍ନିଧାଵିଯାତ୍ । ନ ଦୃଶ୍ଯତେ କଥଂ ଵୀରଃ କୁତ୍ର ରଂତୁଂ ଗତୋ ବଲୀ
ସେ ସଦା ମୋତେ ଆସିବା ଜାଣି ଖୁସି ହୋଇ ଆସୁଥିଲେ; ଏହି ବୀର କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେଉଁଠି ଖେଳିବାକୁ ଗଲେ ?
କେନ ଵା ସହ ବାଲତ୍ଵାଦ୍ଗତୋ ମାଂ ଵୈ ନିରୀକ୍ଷିତୁମ୍ । କିଂ ତ୍ଵଂ ରୋଦିଷି ମେ ମାତର୍ଲଵଃ କୁତ୍ର ସ ଵର୍ତତେ
ସେ କିଏଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଶିଶୁଭାବରୁ, ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ କି ? କିନ୍ତୁ ମା, ତୁମେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ ? ଲବ ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ?
ତନ୍ମେ କଥଯ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ତଵ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପୁତ୍ରଵାକ୍ଯଂ ସା ଦୁଃଖିତା କୁଶମବ୍ରଵୀତ୍
ମୋତେ ସବୁ କଥା କହ, ତୁମର ଦୁଃଖର କାରଣ କଣ ? ପୁଅର କଥା ଶୁଣି ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଥିବା ମା କୁଶଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଲଵୋ ଧୃତୋ ନୃପେଣାତ୍ର କେନଚିଦ୍ଧଯରକ୍ଷିଣା । ବବଂଧ ବାଲକୋ ମେତ୍ର ହଯଂ ଯାଗକ୍ରିଯୋଚିତମ୍
ଲବଂକୁ ଏଠାରେ ଏକ ରାଜା, ଘୋଡ଼ା ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଜଣେ ରାଜା, ଧରିନେଲେ । ଶିଶୁଟି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଘୋଡ଼ାକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ।
ତଦ୍ରକ୍ଷକାନ୍ବହୂଞ୍ଜିଗ୍ଯେ ଏକୋଽନେକାନ୍ରିପୂନ୍ବଲୀ । ରାଜା ତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ କୃତ୍ଵା ବବଂଧ ରଣମୂର୍ଧନି
ସେ ଏକା ହୋଇ ବହୁତ ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ହରାଇଦେଲେ; ରାଜା ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଅଚେତନ କରି ଯୁଦ୍ଧମାଝିରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ।
ବାଲକା ଇତି ମାମୂଚୁଃ ସହଗଂତାର ଏଵ ହି । ତତୋଽହଂ ଦୁଃଖିତା ଜାତା ନିଶମ୍ଯ ଲଵମାଧୃତମ୍
ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ମୋତେ କହିଲେ, 'ସେ ଏକ ଶିଶୁ'; ତେଣୁ ମୁଁ ଲବ ଧରାପଡ଼ିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ଦୁଃଖିତ ହେଲି ।
ତ୍ଵଂ ମୋଚଯ ବଲାତ୍ତସ୍ମାତ୍କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନୃପୋତ୍ତମାତ୍ । ନିଶମ୍ଯ ମାତୁର୍ଵଚନଂ କୁଶଃ କୋପସମନ୍ଵିତଃ । ଜଗାଦ ତାଂ ଦଶନ୍ନୋଷ୍ଠଂ ଦଂତୈର୍ଦଂତାନ୍ଵିନିଷ୍ପିଷନ୍
ତୁମେ ସମୟ ଆସିଲେ ସେ ମହାରାଜାଙ୍କ ହାତରୁ ବଳେ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦିଅ । ମା'ଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କୁଶ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ, ଓଠ କଟି ଦାନ୍ତ ଦେଇ ଦାନ୍ତ ଚିଉଁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ।
କୁଶ ଉଵାଚ। ମାତର୍ଜାନୀହି ତଂ ମୁକ୍ତଂ ଲଵଂ ପାଶସ୍ଯ ବଂଧନାତ୍ । ଇଦାନୀଂ ହନ୍ମି ତଂ ବାଣୈଃ ସମଗ୍ରବଲଵାହନମ୍
କୁଶ କହିଲେ: ମା, ଜାଣ, ମୁଁ ଲବଙ୍କୁ ପାଶର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି; ଏବେ ମୁଁ ତାହା ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବଧ କରିଦେବି ।
ଯଦି ଦେଵୋଽମରୋ ଵାପି ଯଦି ଶର୍ଵଃ ସମାଗତଃ । ତଥାପି ମୋଚଯେ ତସ୍ମାଦ୍ବାଣୈର୍ନିଶିତପର୍ଵଭିଃ
ସେ ଦେବତା ହେଉନ୍, କିମ୍ବା ଅମର ହେଉନ୍, କିମ୍ବା ଶିବ ନିଜେ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ କରିଦେବି ।
ମା ରୋଦିଷି ମାତରିହ ଵୀରାଣାଂ ରଣମୂର୍ଛିତମ୍ । କୀର୍ତଯେଽତ୍ର ଭଵତ୍ଯେଵ ପଲାଯନମକୀର୍ତଯେ
ମା, ଏଠାରେ କାନ୍ଦନି, ବୀରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଚେତନ ହେବା ସାଧାରଣ; ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ କୀର୍ତି ଆଣିଦେବି, ପଳାଇ ଅପକୀର୍ତି କେବେ ଆଣିବିନାହିଁ ।
ଦେହି ମେ କଵଚଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଧନୁର୍ଗୁଣସମନ୍ଵିତମ୍ । ଶିରସ୍ତ୍ରାଣଂ ଚ ମେ ମାତଃ କରଵାଲଂ ତଥାଶିତମ୍
ମୋତେ ଦିଅ ଦିବ୍ୟ କବଚ, ତାଣା ସହିତ ଧନୁଷ, ମୋର ମୁଣ୍ଡ ପାଇଁ ମୁକୁଟ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ମଧ୍ୟ ଦିଅ, ମା ।
ଇଦାନୀଂ ଯାମି ସମରେ ପାତଯାମି ବଲଂ ମହତ୍ । ମୋଚଯାମି ଭ୍ରାତରଂ ସ୍ଵଂ ରଣମଧ୍ଯାଦ୍ଵିମୂର୍ଛିତମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଉଛି, ବଡ଼ ସେନାକୁ ପଡ଼ିଦେବି, ଓ ଯୁଦ୍ଧ ମାଝି ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ମୋର ଭାଇକୁ ମୁଁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି ।
ନ ମୋଚଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ତଵ ମାତର୍ମହାରଣାତ୍ । ତଦା ତୌ ମେ ଭଵତ୍ପାଦୌ ସଂରୁଷ୍ଟୌ ଭଵତାଂ କ୍ଷିତୌ
ମା, ଯଦି ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ପୁଅକୁ ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଓ ମୋର ଭାଇ ତୁମ ପାଦକୁ ଧୂଳିରେ ଢାଙ୍କିଦେବୁ ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯେନ ସଂତୁଷ୍ଟା ଜାନକୀ ଶୁଭଲକ୍ଷଣା । ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଦାଦସ୍ତ୍ରଵୃଂଦଂ ଜଯାଶୀର୍ଭିର୍ନିଯୁଜ୍ଯତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି କଥାରେ ଜନକୀ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଜୟାଶୀର୍ବାଦ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ ।
ପ୍ରଯାହି ପୁତ୍ର ସଂଗ୍ରାମଂ ଲଵଂ ମୋଚଯ ମୂର୍ଚ୍ଛିତମ୍ । ଇତ୍ଯାଜ୍ଞପ୍ତଃ କୁଶଃ ସଂଖ୍ଯେ କଵଚୀ କୁଂଡଲୀ ବଲୀ
ପୁଅ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯା, ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ଲବକୁ ମୁକ୍ତ କରିଆ; ଏଭଳି ଆଦେଶ ପାଇ, କୁଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କବଚ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଲେ ।
ମୁକୁଟୀ କରଵାଲୀ ଚ ଚର୍ମଧାରୀ ଧନୁର୍ଧରଃ । ଅକ୍ଷଯାଵିଷୁଧୀ କୃତ୍ଵା ସ୍କଂଧଯୋଃ ସିଂହଵୀର୍ଯଯୋଃ
ସେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଲେ, ତଳୱାର ଧରିଲେ, ଢାଲ ନେଲେ, ଧନୁଷ ଧରିଲେ; ସିଂହ ସମାନ ଦୁଇ କାନ୍ଧରେ ଅକ୍ଷୟ ତୀର ଭରିଲେ ।
ଜଗାମ ତରସା ନତ୍ଵା ମାତୃପାଦୌ ରଥାଗ୍ରଣୀଃ । ଵେଗେନ ଯାଵଦ୍ଯୁଦ୍ଧାଯ ଗଚ୍ଛତି କ୍ଷିପ୍ରମାହଵେ
ରଥମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ, ସେ ତ୍ୱରାରେ ମା'ଙ୍କ ପାଦକୁ ଶିର ନମାଇ ଯାଉଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲିଗଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଇ ।
ତାଵଦ୍ଦଦର୍ଶ ସ୍ଵଲଵଂ ଵୈରିଵୃଂଦନିପାତକମ୍ । ଆଯାଂତଂ ତଂ କୁଶଂ ଵୀରା ଦଦୃଶୁଃ ସୁମହାଭଟାଃ
ସେହି ସମୟରେ ସ୍ୱଳବଙ୍କୁ, ଶତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କର ବିନାଶକାରୀ, ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରମାନେ କୁଶଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
କୃତାଂତମିଵ ସଂହର୍ତୁଂ ସର୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଲଵୋ ମହାବଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁଶଂ ଭ୍ରାତରମାଗତମ୍
କୁଶ, ତାଙ୍କର ଭାଇ, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଶେଷ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଲବ ଦେଖି, ସେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଅତ୍ଯଂତଂ ଵହ୍ନିଵଦ୍ଯୁଦ୍ଧେ ଦିଦୀପେ ଵାଯୁନା ସମମ୍ । ରଥାଦୁନ୍ମୁଚ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସ ଵିନିର୍ଗତଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଅଗ୍ନି ସହ ବାୟୁ ପରି ତୀବ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ; ରଥରୁ ଝାପି ପଡି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗେଇଲେ।
କୁଶଃ ସର୍ଵାନ୍ରଣସ୍ଥାନ୍ଵୈ ଵୀରାନ୍ପୂର୍ଵଦିଶି କ୍ଷିପତ୍ । ପଶ୍ଚିମାଯାଂ ଦିଶି ଲଵଃ କୋପାତ୍ସର୍ଵାନ୍ସମୈରଯତ୍
କୁଶ ସମସ୍ତ ବୀରମାନେଂକୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଛାଡିଦେଲେ; ଲବ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ହଂକାଇଲେ।
କୁଶବାଣଵ୍ଯଥାଵ୍ଯାପ୍ତା ଲଵସାଯକପୀଡିତାଃ । ସୈନ୍ଯେ ଜନା ମୁନେ ସର୍ଵେ ଉତ୍କଲ୍ଲୋଲାଂବୁଧିଭ୍ରମାଃ ୪୭ ଉତ୍କଲ। କୁଶେନ ଚ ଲଵେନାଥ ଶରଵ୍ରାତୈଃ ପ୍ରପୀଡିତମ୍ । ନ ଶର୍ମ ଲେଭେ ସକଲଂ ସୈନ୍ଯଂ ଵୀରପ୍ରପୂରିତମ୍
ମୁନି, କୁଶଙ୍କର ବାଣରେ ଆହତ ଏବଂ ଲବଙ୍କର ଶରରେ ପୀଡିତ ସେନାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉତ୍ତଳ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କର ଅନେକ ବାଣରେ ଦମ୍ଭିତ ହୋଇ, ସେ ସେନା ଯଦିଓ ବୀରମାନେ ଭରିଥିଲେ, କିଛି ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।
ଇତସ୍ତତଃ ପ୍ରଭଗ୍ନଂ ତଦ୍ବଲଂ ତ୍ରସ୍ତଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ନ କୁତ୍ରଚିଦ୍ରଣେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧମୈଚ୍ଛଦ୍ବଲାନ୍ଵିତଃ
ସେ ସେନା ଏଠୁ ସେଠୁ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପୁନିପୁନି ପଳାଇଲା; ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ କେଉଁଠି ଠିଆ ହେଲାନି, ଯଦିଓ ଶକ୍ତି ଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲାନି।