ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ଶିଶୂନାଂ ସା ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ପପାତ ଭୂତଲୋପସ୍ଥେ ଦୁଃଖଯୁକ୍ତା ରୁରୋଦ ହ
ଏହି ଶିଶୁମାନେ କହିଥିବା କଠିନ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ସୀତୋଵାଚ। କଥଂ ନୃପୋ ଦଯାହୀନୋ ବାଲେନ ସହ ଯୁଧ୍ଯତି । ଅଧର୍ମକୃତଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋ ମଦ୍ବାଲଂ ନ୍ଯପାତଯତ୍
ସୀତା କହିଲେ: ଏମିତି କିପରି ଦୟାହୀନ ରାଜା ଏକ ଶିଶୁ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରେ? ଅଧର୍ମ କରୁଥିବା ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମନର ରାଜା ମୋ ପୁଅକୁ ପଡ଼ିଦେଲେ।
ଲଵ ଵୀରଭଵାନ୍କୁତ୍ର ଵର୍ତତେଽତି ବଲାନ୍ଵିତଃ । କଥଂ ତ୍ଵଂ ନିଷ୍କୃପସ୍ଯାହୋ ରାଜ୍ଞୋଽହାର୍ଷୀଦ୍ଧଯୋତ୍ତମମ୍
ଲବ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଶୂରତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ? ତୁମେ କିପରି ଏହି ଦୟାହୀନ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇଗଲେ?
ତ୍ଵଂ ବାଲସ୍ତେ ଦୁରାକ୍ରାଂତାଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ରଥସ୍ଥା ଵିରଥସ୍ତ୍ଵଂ ଵୈ କଥଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ସମଂ ଭଵେତ୍
ତୁମେ ଏକ ଶିଶୁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ ଏବଂ ଦୁର୍ଜୟ। ତୁମେ ପାଇଁ ଥିଲା, ସେମାନେ ରଥରେ—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ସମାନ ହେବ?
ତାତାହଂ ତୁ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ରାମତ୍ଯାଗାସୁଖଂ ଜହୌ । ଇଦାନୀଂ ରହିତା ଯୁଷ୍ମତ୍କଥଂ ଜୀଵାମି କାନନେ
ପୁଅ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ରାମଙ୍କ ଘରର ସୁଖ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲି; ଏବେ ତୁମୁକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ବଞ୍ଚିବି?
ଏହି ମାଂ ମୁଂଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛତ୍ଵେଷ ମହୀପତିଃ । ମଦ୍ଦୁଃଖଂ ନାଭିଜାନାସି ମମ ଦୁଃଖପ୍ରମାର୍ଜକଃ
ଆସ, ମୋ ପାଖକୁ ଆ, ଯଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ିଦେ। ରାଜା ଯାଉନ୍ତୁ। ସେ ମୋ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ନୁହେଁ।
କୁଶୋ ଯଦ୍ଯଭଵିଷ୍ଯତ୍ସ ରଣେ ଵୀରଶିରୋମଣିଃ । ଅମୋଚଯିଷ୍ଯଦଧୁନା ଭଵଂତଂ ଭୂପପାର୍ଶ୍ଵତଃ
ଯଦି କୁଶ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂରମଣି, ସେଠାରେ ଥାନ୍ତେ, ସେ ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରୁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଇଥାନ୍ତେ।
ସୋଽପି ମଦ୍ଦୈଵତୋ ନାସ୍ତି ସମୀପେ କିଂ କରୋମ୍ଯତଃ । ଦୈଵମେଵ ମମାପ୍ଯତ୍ର କାରଣଂ ଦୁଃଖସଂଭଵେ
ମୋ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି—ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏଠି ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ କେବଳ ଭାଗ୍ୟ।
ଏଵମାଦି ବହୁଶ୍ରୀମତ୍ଯେଷା ଵୈ ଵିଲଲାପ ହ । ପାଦାଂଗୁଷ୍ଠେନ ଲିଖତୀ ଭୂମିଂ ନେତ୍ରଦ୍ଵଯାଶ୍ରୁଭିଃ
ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ଏହି ମହିଳା କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ପାଦ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଭୂମିକୁ ଚିତ୍ରାଇ, ଦୁଇ ଚକୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲା।
ବାଲାନ୍ପ୍ରତି ଜଗାଦାସୌ ପୃଥୁକଃ ସ ଚ ଭୂପତିଃ । କଥଂ ମତ୍ସୁତମାପାତ୍ଯ ରଣେ କୁତ୍ର ଗମିଷ୍ଯତି
ଶିଶୁମାନେ ପାଖକୁ ଦେଖି, ପୃଥୁକ ନାମକ ରାଜା କହିଲେ: 'ମୋ ପୁଅକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଦେଇ, ସେ କେଉଁଠି ଯିବ?'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ଵଦତ୍ଯେଷା ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ତାଵତ୍କୁଶସ୍ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତ ଉଜ୍ଜଯିନ୍ଯା ମହର୍ଷିଭିଃ
ଏଭଳି ଜାନକୀ, ପତିଭକ୍ତା, କଥା କହୁଥିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ କୁଶ ମହାର୍ଷିମାନେ ସହିତ ଉଜ୍ଜୟିନୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ମାଘାସିତଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ମହାକାଲଂ ସମର୍ଚ୍ଯ ଚ । ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୂରିଵରାଂସ୍ତସ୍ମାଦାଗମନ୍ମାତୃସନ୍ନିଧୌ
ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ମହାକାଳଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ଭୂମିରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପହାର ନେଇ, ସେ ମାଆଙ୍କର ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ।
ଜାନକୀଂ ଵିହ୍ଵଲାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନେତ୍ରୋଦ୍ଭୂତାଶ୍ରୁ ଵିକ୍ଲଵାମ୍ । ଶୋକଵିହ୍ଵଲଦୀନାଂଗୀଂ ବଭାଷେ ଯାଵଦୁତ୍ସୁକଃ
ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିବା, ଚକୁ ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଦେଖି, ସେ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ କଥା କହିଲେ।
ତଦା ସ୍ଵବାହୁରଵଦତ୍ସ୍ଫୁରଦ୍ଯୁଦ୍ଧାଭିଶଂସନଃ । ହୃଦଯେ ଚରଣୋତ୍ସାହୋ ବଭୂଵାତିରଥସ୍ଯ ହି
ତାପରେ ସେ ନିଜ ବାହୁ ଉଠାଇ, ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସାହରେ କଥା କହିଲେ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଶୂରତାର ଆଗ୍ରହ ଜାଗିଲା।
ସ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଜନନୀଂ ଦୀନଗଦ୍ଗଦଭାଷିଣୀମ୍ । ମାତସ୍ତଵ ଗତଂ ଦୁଃଖଂ ମଯି ପୁତ୍ର ଉପସ୍ଥିତେ
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିବା ଏବଂ କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହୁଥିବା ମାଆଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମା, ଏବେ ତୁମ ପୁଅ ଆସିଛି, ତୁମର ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେଲା।'
ମଯି ଜୀଵତି ତେ ନେତ୍ରାଦଶ୍ରୂଣି ଭୁଵି ନୋ ପତନ୍ । ପ୍ରସୂମୁଵାଚାଶ୍ରୁଖିନ୍ନାଂ ଦୀନଗଦ୍ଗଦଭାଷିଣୀମ୍
ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମ ଚକୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ; ସେ ଏଭଳି କହିଲେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିଲେ ଏବଂ କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହୁଥିଲେ।
କୁଶୋ ଦୁଃଖମିତଃ ସଦ୍ଯୋ ଦୁଃଖିତାଂ ଧୀରମାନସଃ । ମମ ଭ୍ରାତା ଲଵଃ କୁତ୍ର ଵର୍ତତେ ଵୈରିମର୍ଦନଃ
କୁଶ ଦୁଃଖକୁ ମାପିବା ମାତ୍ରେ ମନରେ ବେଶି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ମୋର ଭାଇ ଲବ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ବୀର କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ?'
ସଦା ମାମାଗତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରହର୍ଷନ୍ସନ୍ନିଧାଵିଯାତ୍ । ନ ଦୃଶ୍ଯତେ କଥଂ ଵୀରଃ କୁତ୍ର ରଂତୁଂ ଗତୋ ବଲୀ
ସେ ସଦା ମୋତେ ଆସିବା ଜାଣି ଖୁସି ହୋଇ ଆସୁଥିଲେ; ଏହି ବୀର କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେଉଁଠି ଖେଳିବାକୁ ଗଲେ ?
କେନ ଵା ସହ ବାଲତ୍ଵାଦ୍ଗତୋ ମାଂ ଵୈ ନିରୀକ୍ଷିତୁମ୍ । କିଂ ତ୍ଵଂ ରୋଦିଷି ମେ ମାତର୍ଲଵଃ କୁତ୍ର ସ ଵର୍ତତେ
ସେ କିଏଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଶିଶୁଭାବରୁ, ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ କି ? କିନ୍ତୁ ମା, ତୁମେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ ? ଲବ ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ?
ତନ୍ମେ କଥଯ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ତଵ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପୁତ୍ରଵାକ୍ଯଂ ସା ଦୁଃଖିତା କୁଶମବ୍ରଵୀତ୍
ମୋତେ ସବୁ କଥା କହ, ତୁମର ଦୁଃଖର କାରଣ କଣ ? ପୁଅର କଥା ଶୁଣି ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଥିବା ମା କୁଶଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଲଵୋ ଧୃତୋ ନୃପେଣାତ୍ର କେନଚିଦ୍ଧଯରକ୍ଷିଣା । ବବଂଧ ବାଲକୋ ମେତ୍ର ହଯଂ ଯାଗକ୍ରିଯୋଚିତମ୍
ଲବଂକୁ ଏଠାରେ ଏକ ରାଜା, ଘୋଡ଼ା ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଜଣେ ରାଜା, ଧରିନେଲେ । ଶିଶୁଟି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଘୋଡ଼ାକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ।
ତଦ୍ରକ୍ଷକାନ୍ବହୂଞ୍ଜିଗ୍ଯେ ଏକୋଽନେକାନ୍ରିପୂନ୍ବଲୀ । ରାଜା ତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ କୃତ୍ଵା ବବଂଧ ରଣମୂର୍ଧନି
ସେ ଏକା ହୋଇ ବହୁତ ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ହରାଇଦେଲେ; ରାଜା ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଅଚେତନ କରି ଯୁଦ୍ଧମାଝିରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ।
ବାଲକା ଇତି ମାମୂଚୁଃ ସହଗଂତାର ଏଵ ହି । ତତୋଽହଂ ଦୁଃଖିତା ଜାତା ନିଶମ୍ଯ ଲଵମାଧୃତମ୍
ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ମୋତେ କହିଲେ, 'ସେ ଏକ ଶିଶୁ'; ତେଣୁ ମୁଁ ଲବ ଧରାପଡ଼ିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ଦୁଃଖିତ ହେଲି ।
ତ୍ଵଂ ମୋଚଯ ବଲାତ୍ତସ୍ମାତ୍କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନୃପୋତ୍ତମାତ୍ । ନିଶମ୍ଯ ମାତୁର୍ଵଚନଂ କୁଶଃ କୋପସମନ୍ଵିତଃ । ଜଗାଦ ତାଂ ଦଶନ୍ନୋଷ୍ଠଂ ଦଂତୈର୍ଦଂତାନ୍ଵିନିଷ୍ପିଷନ୍
ତୁମେ ସମୟ ଆସିଲେ ସେ ମହାରାଜାଙ୍କ ହାତରୁ ବଳେ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦିଅ । ମା'ଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କୁଶ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ, ଓଠ କଟି ଦାନ୍ତ ଦେଇ ଦାନ୍ତ ଚିଉଁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ।
କୁଶ ଉଵାଚ। ମାତର୍ଜାନୀହି ତଂ ମୁକ୍ତଂ ଲଵଂ ପାଶସ୍ଯ ବଂଧନାତ୍ । ଇଦାନୀଂ ହନ୍ମି ତଂ ବାଣୈଃ ସମଗ୍ରବଲଵାହନମ୍
କୁଶ କହିଲେ: ମା, ଜାଣ, ମୁଁ ଲବଙ୍କୁ ପାଶର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି; ଏବେ ମୁଁ ତାହା ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବଧ କରିଦେବି ।
ଯଦି ଦେଵୋଽମରୋ ଵାପି ଯଦି ଶର୍ଵଃ ସମାଗତଃ । ତଥାପି ମୋଚଯେ ତସ୍ମାଦ୍ବାଣୈର୍ନିଶିତପର୍ଵଭିଃ
ସେ ଦେବତା ହେଉନ୍, କିମ୍ବା ଅମର ହେଉନ୍, କିମ୍ବା ଶିବ ନିଜେ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ କରିଦେବି ।
ମା ରୋଦିଷି ମାତରିହ ଵୀରାଣାଂ ରଣମୂର୍ଛିତମ୍ । କୀର୍ତଯେଽତ୍ର ଭଵତ୍ଯେଵ ପଲାଯନମକୀର୍ତଯେ
ମା, ଏଠାରେ କାନ୍ଦନି, ବୀରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଚେତନ ହେବା ସାଧାରଣ; ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ କୀର୍ତି ଆଣିଦେବି, ପଳାଇ ଅପକୀର୍ତି କେବେ ଆଣିବିନାହିଁ ।
ଦେହି ମେ କଵଚଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଧନୁର୍ଗୁଣସମନ୍ଵିତମ୍ । ଶିରସ୍ତ୍ରାଣଂ ଚ ମେ ମାତଃ କରଵାଲଂ ତଥାଶିତମ୍
ମୋତେ ଦିଅ ଦିବ୍ୟ କବଚ, ତାଣା ସହିତ ଧନୁଷ, ମୋର ମୁଣ୍ଡ ପାଇଁ ମୁକୁଟ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ମଧ୍ୟ ଦିଅ, ମା ।
ଇଦାନୀଂ ଯାମି ସମରେ ପାତଯାମି ବଲଂ ମହତ୍ । ମୋଚଯାମି ଭ୍ରାତରଂ ସ୍ଵଂ ରଣମଧ୍ଯାଦ୍ଵିମୂର୍ଛିତମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଉଛି, ବଡ଼ ସେନାକୁ ପଡ଼ିଦେବି, ଓ ଯୁଦ୍ଧ ମାଝି ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ମୋର ଭାଇକୁ ମୁଁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି ।
ନ ମୋଚଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ପୁତ୍ରଂ ତଵ ମାତର୍ମହାରଣାତ୍ । ତଦା ତୌ ମେ ଭଵତ୍ପାଦୌ ସଂରୁଷ୍ଟୌ ଭଵତାଂ କ୍ଷିତୌ
ମା, ଯଦି ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ପୁଅକୁ ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଓ ମୋର ଭାଇ ତୁମ ପାଦକୁ ଧୂଳିରେ ଢାଙ୍କିଦେବୁ ।