ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ ତଦା ଵୀରୋ ଭୂପସାଯକସଂହତଃ । ସଂଗରେ ସର୍ଵଵୀରାଣାଂ ଶିରୋଭିଃ ସମଲଂକୃତେ
ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ବାଣର ଆଘାତରେ ସେ ଶୂରବୀର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଶୂରବୀରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ରହିଥିଲା।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଣ୍ଡେ ଶେଷଵାତ୍ସ୍ଯାଯନସଂଵାଦେ ରାମାଶ୍ଵମେଧେ ଲଵମୂର୍ଚ୍ଛାନାମ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ଶେଷ ଓ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କ ସଂବାଦରେ ରାମାଶ୍ୱମେଧ ଉପଲକ୍ଷେ ଲବଙ୍କ ଅଚେତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱିଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଲଵଂ ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲିଵୈରିଵିଦାରଣମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଜଯମାପେଦେ ରଣମୂର୍ଧ୍ନି ମହାବଲଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତୃଘ୍ନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତୃଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଲବଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧର ଶିଖରରେ ବିଜୟ ଲାଗିଲେ।
ଲଵଂ ବାଲଂ ରଥେ ସ୍ଥାପ୍ଯ ଶିରସ୍ତ୍ରାଣାଦ୍ଯଲଂକୃତମ୍ । ରାମପ୍ରତିନିଧିଂ ମୂର୍ତ୍ଯା ତତୋ ଗଂତୁମିଯେଷ ସଃ
ଲବଙ୍କୁ ଶିରୋଭୂଷଣ ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧାଇ ରଥରେ ବସାଇ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ, ଶତୃଘ୍ନ ପଛକୁ ଫେରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ସ୍ଵମିତ୍ରଂ ଶତ୍ରୁଣା ଗ୍ରସ୍ତମିତି ଦୁଃଖସମନ୍ଵିତାଃ । ବାଲାମାତ୍ରେଽସ୍ଯ ସୀତାଯୈ ତ୍ଵରିତାଃ ସଂନ୍ଯଵେଦଯନ୍
ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ, ମିତ୍ର ଶତୃଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ିଯିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଛୁଆ ଶତୃଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯିବା ବିଷୟରେ ଶୀଘ୍ର ସୀତାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ବାଲା ଊଚୁଃ। ମାତର୍ଜାନକି ତେ ପୁତ୍ରୋ ବଲାଦ୍ଵାହମପାହରତ୍ । କସ୍ଯଚିଦ୍ଭୂପଵର୍ଯସ୍ଯ ବଲଯୁକ୍ତସ୍ଯ ମାନିନଃ
ଛୁଆମାନେ କହିଲେ: 'ମା ଜାନକୀ, ତୁମର ପୁଅକୁ ଏକ ଅହଂକାରୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଜୋରକରି ନେଇଗଲେ।'
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦ୍ଘୋରଂ ତସ୍ଯ ସୈନ୍ଯେନ ଜାନକି । ତଦା ଵୀରେଣ ପୁତ୍ରେଣ ତଵ ସର୍ଵଂ ନିପାତିତମ୍
ତାପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଜାନକୀ, ତୁମର ଶୂରବୀର ପୁଅ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ।
ପଶ୍ଚାଦପି ଜଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୁତସ୍ତଵ ମନୋହରଃ । ତଂ ଭୂପଂ ମୂର୍ଛିତଂ କୃତ୍ଵା ଜଯମାପ ରଣାଂଗଣେ
ପରେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ମନୋହର ପୁଅ ବିଜୟ ଲାଗିଲେ, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଚେତନ କରି, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ବିଜୟୀ ହେଲେ।
ତତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ଵିହାଯୈଷ ରାଜା ପରମଦାରୁଣଃ । ସଂକୁପ୍ଯ ପାତଯାମାସ ତଵ ପୁତ୍ରଂ ରଣାଂଗଣେ
ତାପରେ ସେ ରାଜା ମୂର୍ଛା ଛାଡ଼ି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ହୋଇ, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୁମ ପୁଅକୁ ପଡ଼ିଦେଲେ।
ଅସ୍ମାଭିର୍ଵାରିତଃ ପୂର୍ଵଂ ମା ଗୃହାଣ ହଯୋତ୍ତମମ୍ । ଅସ୍ମାନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚ ଧିକ୍କୃତ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଵେଦପାରଗାନ୍
ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲୁ: 'ସେ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରନି।' ବେଦ ଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅବହେଳା କଲେ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ଶିଶୂନାଂ ସା ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁଦାରୁଣମ୍ । ପପାତ ଭୂତଲୋପସ୍ଥେ ଦୁଃଖଯୁକ୍ତା ରୁରୋଦ ହ
ଏହି ଶିଶୁମାନେ କହିଥିବା କଠିନ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ସୀତୋଵାଚ। କଥଂ ନୃପୋ ଦଯାହୀନୋ ବାଲେନ ସହ ଯୁଧ୍ଯତି । ଅଧର୍ମକୃତଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଯୋ ମଦ୍ବାଲଂ ନ୍ଯପାତଯତ୍
ସୀତା କହିଲେ: ଏମିତି କିପରି ଦୟାହୀନ ରାଜା ଏକ ଶିଶୁ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରେ? ଅଧର୍ମ କରୁଥିବା ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମନର ରାଜା ମୋ ପୁଅକୁ ପଡ଼ିଦେଲେ।
ଲଵ ଵୀରଭଵାନ୍କୁତ୍ର ଵର୍ତତେଽତି ବଲାନ୍ଵିତଃ । କଥଂ ତ୍ଵଂ ନିଷ୍କୃପସ୍ଯାହୋ ରାଜ୍ଞୋଽହାର୍ଷୀଦ୍ଧଯୋତ୍ତମମ୍
ଲବ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଶୂରତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ? ତୁମେ କିପରି ଏହି ଦୟାହୀନ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇଗଲେ?
ତ୍ଵଂ ବାଲସ୍ତେ ଦୁରାକ୍ରାଂତାଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ । ରଥସ୍ଥା ଵିରଥସ୍ତ୍ଵଂ ଵୈ କଥଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ସମଂ ଭଵେତ୍
ତୁମେ ଏକ ଶିଶୁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶସ୍ତ୍ର ଚଳାଇବାରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ ଏବଂ ଦୁର୍ଜୟ। ତୁମେ ପାଇଁ ଥିଲା, ସେମାନେ ରଥରେ—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ସମାନ ହେବ?
ତାତାହଂ ତୁ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ରାମତ୍ଯାଗାସୁଖଂ ଜହୌ । ଇଦାନୀଂ ରହିତା ଯୁଷ୍ମତ୍କଥଂ ଜୀଵାମି କାନନେ
ପୁଅ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ରାମଙ୍କ ଘରର ସୁଖ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲି; ଏବେ ତୁମୁକୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ କିପରି ବଞ୍ଚିବି?
ଏହି ମାଂ ମୁଂଚ ଯଜ୍ଞାଶ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛତ୍ଵେଷ ମହୀପତିଃ । ମଦ୍ଦୁଃଖଂ ନାଭିଜାନାସି ମମ ଦୁଃଖପ୍ରମାର୍ଜକଃ
ଆସ, ମୋ ପାଖକୁ ଆ, ଯଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ିଦେ। ରାଜା ଯାଉନ୍ତୁ। ସେ ମୋ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ନୁହେଁ।
କୁଶୋ ଯଦ୍ଯଭଵିଷ୍ଯତ୍ସ ରଣେ ଵୀରଶିରୋମଣିଃ । ଅମୋଚଯିଷ୍ଯଦଧୁନା ଭଵଂତଂ ଭୂପପାର୍ଶ୍ଵତଃ
ଯଦି କୁଶ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂରମଣି, ସେଠାରେ ଥାନ୍ତେ, ସେ ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରୁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଇଥାନ୍ତେ।
ସୋଽପି ମଦ୍ଦୈଵତୋ ନାସ୍ତି ସମୀପେ କିଂ କରୋମ୍ଯତଃ । ଦୈଵମେଵ ମମାପ୍ଯତ୍ର କାରଣଂ ଦୁଃଖସଂଭଵେ
ମୋ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି—ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏଠି ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ କେବଳ ଭାଗ୍ୟ।
ଏଵମାଦି ବହୁଶ୍ରୀମତ୍ଯେଷା ଵୈ ଵିଲଲାପ ହ । ପାଦାଂଗୁଷ୍ଠେନ ଲିଖତୀ ଭୂମିଂ ନେତ୍ରଦ୍ଵଯାଶ୍ରୁଭିଃ
ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ଏହି ମହିଳା କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ପାଦ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଭୂମିକୁ ଚିତ୍ରାଇ, ଦୁଇ ଚକୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲା।
ବାଲାନ୍ପ୍ରତି ଜଗାଦାସୌ ପୃଥୁକଃ ସ ଚ ଭୂପତିଃ । କଥଂ ମତ୍ସୁତମାପାତ୍ଯ ରଣେ କୁତ୍ର ଗମିଷ୍ଯତି
ଶିଶୁମାନେ ପାଖକୁ ଦେଖି, ପୃଥୁକ ନାମକ ରାଜା କହିଲେ: 'ମୋ ପୁଅକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଦେଇ, ସେ କେଉଁଠି ଯିବ?'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ଵଦତ୍ଯେଷା ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ତାଵତ୍କୁଶସ୍ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତ ଉଜ୍ଜଯିନ୍ଯା ମହର୍ଷିଭିଃ
ଏଭଳି ଜାନକୀ, ପତିଭକ୍ତା, କଥା କହୁଥିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ କୁଶ ମହାର୍ଷିମାନେ ସହିତ ଉଜ୍ଜୟିନୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ମାଘାସିତଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ମହାକାଲଂ ସମର୍ଚ୍ଯ ଚ । ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୂରିଵରାଂସ୍ତସ୍ମାଦାଗମନ୍ମାତୃସନ୍ନିଧୌ
ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ମହାକାଳଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ଭୂମିରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପହାର ନେଇ, ସେ ମାଆଙ୍କର ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ।
ଜାନକୀଂ ଵିହ୍ଵଲାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନେତ୍ରୋଦ୍ଭୂତାଶ୍ରୁ ଵିକ୍ଲଵାମ୍ । ଶୋକଵିହ୍ଵଲଦୀନାଂଗୀଂ ବଭାଷେ ଯାଵଦୁତ୍ସୁକଃ
ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିବା, ଚକୁ ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଦେଖି, ସେ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ କଥା କହିଲେ।
ତଦା ସ୍ଵବାହୁରଵଦତ୍ସ୍ଫୁରଦ୍ଯୁଦ୍ଧାଭିଶଂସନଃ । ହୃଦଯେ ଚରଣୋତ୍ସାହୋ ବଭୂଵାତିରଥସ୍ଯ ହି
ତାପରେ ସେ ନିଜ ବାହୁ ଉଠାଇ, ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସାହରେ କଥା କହିଲେ; ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଶୂରତାର ଆଗ୍ରହ ଜାଗିଲା।
ସ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଜନନୀଂ ଦୀନଗଦ୍ଗଦଭାଷିଣୀମ୍ । ମାତସ୍ତଵ ଗତଂ ଦୁଃଖଂ ମଯି ପୁତ୍ର ଉପସ୍ଥିତେ
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିବା ଏବଂ କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହୁଥିବା ମାଆଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମା, ଏବେ ତୁମ ପୁଅ ଆସିଛି, ତୁମର ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେଲା।'
ମଯି ଜୀଵତି ତେ ନେତ୍ରାଦଶ୍ରୂଣି ଭୁଵି ନୋ ପତନ୍ । ପ୍ରସୂମୁଵାଚାଶ୍ରୁଖିନ୍ନାଂ ଦୀନଗଦ୍ଗଦଭାଷିଣୀମ୍
ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁମ ଚକୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ; ସେ ଏଭଳି କହିଲେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିଲେ ଏବଂ କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହୁଥିଲେ।
କୁଶୋ ଦୁଃଖମିତଃ ସଦ୍ଯୋ ଦୁଃଖିତାଂ ଧୀରମାନସଃ । ମମ ଭ୍ରାତା ଲଵଃ କୁତ୍ର ଵର୍ତତେ ଵୈରିମର୍ଦନଃ
କୁଶ ଦୁଃଖକୁ ମାପିବା ମାତ୍ରେ ମନରେ ବେଶି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ମୋର ଭାଇ ଲବ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ବୀର କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ?'
ସଦା ମାମାଗତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରହର୍ଷନ୍ସନ୍ନିଧାଵିଯାତ୍ । ନ ଦୃଶ୍ଯତେ କଥଂ ଵୀରଃ କୁତ୍ର ରଂତୁଂ ଗତୋ ବଲୀ
ସେ ସଦା ମୋତେ ଆସିବା ଜାଣି ଖୁସି ହୋଇ ଆସୁଥିଲେ; ଏହି ବୀର କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେଉଁଠି ଖେଳିବାକୁ ଗଲେ ?
କେନ ଵା ସହ ବାଲତ୍ଵାଦ୍ଗତୋ ମାଂ ଵୈ ନିରୀକ୍ଷିତୁମ୍ । କିଂ ତ୍ଵଂ ରୋଦିଷି ମେ ମାତର୍ଲଵଃ କୁତ୍ର ସ ଵର୍ତତେ
ସେ କିଏଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଶିଶୁଭାବରୁ, ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ କି ? କିନ୍ତୁ ମା, ତୁମେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ ? ଲବ ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ?
ତନ୍ମେ କଥଯ ସର୍ଵଂ ଯତ୍ତଵ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପୁତ୍ରଵାକ୍ଯଂ ସା ଦୁଃଖିତା କୁଶମବ୍ରଵୀତ୍
ମୋତେ ସବୁ କଥା କହ, ତୁମର ଦୁଃଖର କାରଣ କଣ ? ପୁଅର କଥା ଶୁଣି ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଥିବା ମା କୁଶଙ୍କୁ କହିଲେ ।