ବାଲଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭଵାନ୍ନାତ୍ର କରୋତୁ ବଲସାହସମ୍ । ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତେଷାଂ ଵୀରାଣାଂ ଶତ୍ରୁହା ତଦା
'ଏହିଠାରେ ଏକ ଶିଶୁ ବୋଲି ଜାଣି, ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ବୀରମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାପରେ ଶତୃଘ୍ନ—'
ସୁମତିଂ ଚ ମତିଶ୍ରେଷ୍ଠମୁଵାଚ ରଣକାରଣେ
ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ ବିଷୟରେ ମତ ଦେବା ପାଇଁ, ସମତିଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲା, ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ଜାନାସି କିଂ ମହାମଂତ୍ରିନ୍କୋ ବାଲୋ ହଯମାହରତ୍ । ଯେନ ମେ କ୍ଷପିତଂ ସର୍ଵଂ ବଲଂ ଵାରିଧିସନ୍ନିଭମ୍
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: 'ମହାମନ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଶିଶୁ କିଏ ଯେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିନେଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ତୁମେ କି ଜାଣୁଛ?'
ସୁମତିରୁଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍ନଯଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମୋ ମହାନ୍ । କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାମତ୍ର ଵାସୋ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ପରତାପନ
ସୁମତି କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଏହା ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ଆଶ୍ରମ; ଏଠାରେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବସିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।'
ଇଂଦ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ପରମମର୍ଷୀ ହଯମାହରତ୍ । ପୁରାରିର୍ଵାନ୍ଯଥା ଵାହଂ ତଵ କଃ ସମୁପାହରେତ୍
'ଏଠାରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିନେଇଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା କୌଣସି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ ଦେବତା; ନାହିଁଲେ, ତୁମ ପାଖକୁ ଏଠିକୁ ଆଣିପାରିବା ଶକ୍ତି କାହାର ଅଛି?'
କାଲଜିଦ୍ଯେନ ନାଶଂ ଵୈ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପରମଦାରୁଣଃ । ତଂ ପ୍ରତି ଶ୍ରୀମହାରାଜ ଗଂତା କଃ ପୁଷ୍କଲାନ୍ଯତଃ
'ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାଳଜିତଙ୍କର ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ନାଶ ହେଲା—ହେ ମହାରାଜ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁଷ୍କଳା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଏ ଯିବାକୁ ସାହସ କରିପାରିବ?'
ତ୍ଵଂ ଚ ଵୀରୈର୍ଭଟୈଃ ସର୍ଵୈରାଜଭିଃ ପରିଵାରିତଃ । ତତ୍ର ଗଚ୍ଛସ୍ଵ ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଶତ୍ରୁକୃଂତନ
'ତୁମେ ସମସ୍ତ ବୀର ଯୋଦ୍ଧା ଓ ରାଜାମାନେ ସହିତ ଘିରି ଥିବା, ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତାଁଠାରେ ଯାଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା।'
ଗତ୍ଵା ସ ଜୀଵିତଂ ଵୀରଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ତୁ କୁତୁକାର୍ଥିନେ । ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ରାମାଯ ମତଂ ମେ ତ୍ଵିଦମାଦୃତମ୍
'ଯାଇ, ସେ ବୀର ଶିଶୁକୁ ଜୀବନ୍ତ ଧରି ଆଣିବି, ମନର ଉତ୍ସୁକତା ପାଇଁ ଏବଂ ତାକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖେଇବି; ଏହି ମୋର ମନର ଧାରଣା।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଵୀରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାଦିଶତ୍ । ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଯାତ ଯୂଯମାଯାମି ପୃଷ୍ଠତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନ ସମସ୍ତ ବୀରମାନେଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: 'ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତମେ ଯାଅ, ମୁଁ ପଛରୁ ଆସିବି।'
ନିର୍ଦିଷ୍ଟାସ୍ତେ କ୍ଷଣାଦ୍ଵୀରା ଜଗ୍ମୁର୍ଯତ୍ର ଲଵୋ ବଲୀ । ଧନୁର୍ଵିସ୍ଫାରଯଂସ୍ତତ୍ର ସୁଦୃଢଂ ଗୁଣପୂରିତମ୍
ଆଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ବୀରମାନେ ତୁରନ୍ତ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବଳ ଲବ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚଲିଗଲେ; ସେଠାରେ ସେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଭଲ ତଣା ହୋଇଥିବା ଧନୁଷ ଟାଣୁଥିଲେ।
ଆଯାତଂ ତନ୍ମହଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲଂ ଵୀରପ୍ରପୂରିତମ୍ । ନ କିଂଚିନ୍ମନସା ବିଭ୍ଯେଲଵେନ ବଲଶାଲିନା
ସେ ବିରାଟ ସେନା ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲବ କେବେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ।
ଲଵଃ ସିଂହ ଇଵୋତ୍ତସ୍ଥୌ ମୃଗାନ୍ମତ୍ଵାଽଖିଲାନ୍ଭଟାନ୍ । ଧନୁର୍ଵିସ୍ଫାରଯନ୍ରୋଷାଚ୍ଛରାନ୍ମୁଂଚନ୍ସହସ୍ରଶଃ
ଲବ ସିଂହ ପରି ଉଠିଲେ, ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ମୃଗ ପରି ଭାବି, କ୍ରୋଧରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣି, ହଜାର ହଜାର ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ତେ ଶରୈଃ ପୀଡ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ମହାରୋଷେଣ ପୂରିତାଃ । ଵୀରଂ ବାଲଂ ମନ୍ଯମାନାଃ ସଂମୁଖଂ ପ୍ରାଦ୍ରଵଂସ୍ତଦା
ତୀରରେ ଅତିକ୍ରୁର ଭାବରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ସେନାମାନେ ଲବଙ୍କୁ ଛୋଟ ପିଲା ଭାବି, ସାମ୍ନାକୁ ଝପଟି ଆସିଲେ।
ଵୀରାନ୍ସହସ୍ରଶୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭ୍ରମିଭିଃ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତାନ୍ । ଲଵୋ ଜଵେନ ସଂଧାଯ ଶରାନ୍ରୋଷପ୍ରପୂରିତଃ
ହଜାର ହଜାର ବିର ଯୋଦ୍ଧା ଘେରି ରହିଥିବାକୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲବ ତୁରନ୍ତ ତୀର ଧନୁଷ୍ୟରେ ଲଗେଇଲେ।
ଭ୍ରମିରାଦ୍ଯା ସହସ୍ରେଣ ଦ୍ଵିତୀଯାଯୁତସଂଖ୍ଯଯା । ତୃତୀଯାଯୁତଯୁଗ୍ମେନ ତୁରୀଯାଯୁତପଂଚଭିଃ
ପ୍ରଥମ ଘେରାରେ ଥିଲେ ହଜାର ଯୋଦ୍ଧା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଘେରାରେ ଦଶ ହଜାର, ତୃତୀୟ ଘେରାରେ କିଏଶି ଦୁଇ ଲକ୍ଷ, ଚତୁର୍ଥ ଘେରାରେ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଥିଲେ।
ପଂଚମୀ ଲକ୍ଷଯୋଧାନାଂ ଷଷ୍ଠୀ ଯୋଧାଯୁତାଧିକୈଃ । ସପ୍ତମୀ ଲକ୍ଷଯୁଗ୍ମେନ ସପ୍ତଭିର୍ଭ୍ରମିଭିର୍ଵୃତଃ
ପଞ୍ଚମ ଘେରାରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧା, ଷଷ୍ଠ ଘେରାରେ ଦଶ ହଜାର ଠାରୁ ଅଧିକ, ସପ୍ତମ ଘେରାରେ ସାତ ଲକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ସାତଟି ଘେରା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ।
ମଧ୍ଯେ ଲଵୋ ଭ୍ରମିଵ୍ଯାପ୍ତଃ ସ ଚରନ୍ଵହ୍ନିଵତ୍ତଦା । ଦାହଯାମାସ ସର୍ଵାନ୍ଵୈ ସୈନିକାନ୍ଭ୍ରମିକାରକାନ୍
ମଧ୍ୟରେ ଲବ ସେଇ ସାତଟି ଘେରା ଭିତରେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ପରି ଚଳି, ସେ ସମସ୍ତ ଘେରା ତିଆରି କରୁଥିବା ସେନାମାନେକୁ ଦହିଦେଲେ।
କାଚିତ୍ଖଙ୍ଗୈଃ ଶରୈଃ କାଚିତ୍କାଚିତ୍ପ୍ରାସୈଶ୍ଚ କୁଂତଲୈଃ । ପଟ୍ଟିଶୈଃ ପରିଘୈଃ ସର୍ଵା ଭ୍ରମିର୍ଭଗ୍ନା ମହାତ୍ମନା
କେତେକ ଘେରା ତଳୱାର ଓ ତୀରରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, କେତେକ ବାଣ ଓ ଗଦାରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଘେରା ମହାତ୍ମା ଲବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଉଥିଲେ।
ସପ୍ତଭିର୍ଭ୍ରମିଭିର୍ମୁକ୍ତୋ ରରାଜ ସ କୁଶାନୁଜଃ । ମେଘଵୃଂଦଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ଶଶୀଵ ଶରଦାଗମେ
ସେଇ ସାତଟି ଘେରାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, କୁଶଙ୍କ ପୁତ୍ର ଲବ ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ମେଘ ହଟିଯିବା ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
ପ୍ରାହରତ୍ସର୍ଵଥା ଯୋଧାନ୍ଭିଂଦନ୍ଗଜକରାନ୍ବହୂନ୍ । ଛିଂଦଞ୍ଛିରାଂସି ଵୀରାଣାଂ ଚକ୍ରଭ୍ରୂଣି ମହାଂତି ଚ
ସେ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା, ହାତୀର ହସ୍ତ ଭାଙ୍ଗି, ବିରମାନେର ମୁଣ୍ଡ କାଟି, ଏବଂ ବଡ଼ ࢂଢ଼ି ଭାଙ୍ଗି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ କରିଦେଲେ।
ଅନେକେ ପତିତା ଵୀରା ଲଵବାଣପ୍ରପୀଡିତାଃ । ମୁମୁହୁଃ ସମରେଽଥାନ୍ଯେ ନଷ୍ଟା ଅନ୍ଯେ ସୁକାତରାଃ
ଲବଙ୍କ ତୀରରେ ଅନେକ ବିର ଯୋଦ୍ଧା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଚେତନ ହେଲେ, କିଏ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, କିଏ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ।
ପଲାଯନପରଂ ସୈନ୍ଯଂ ଲଵବାଣପ୍ରପୀଡିତମ୍ । ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୀରୋ ରଣେ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ପ୍ରାଯାତ୍ପୁଷ୍କଲସଂଜ୍ଞକଃ
ଲବଙ୍କ ତୀରରେ ପୀଡ଼ିତ ସେନା ଭାଗିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ବିର ପୁଷ୍କଳ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ।
ତିଷ୍ଠତିଷ୍ଠେତି ଚ ଵଦନ୍ରୋଷପୂରିତଲୋଚନଃ । ରଥେ ସୁହଯଶୋଭାଢ୍ଯେ ତିଷ୍ଠନ୍ପ୍ରାଯାଲ୍ଲଵଂ ବଲୀ
କ୍ରୋଧରେ ଆଖି ଭରି, 'ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ' ବୋଲି ଡାକି, ସୁନ୍ଦର ଘୋଡ଼ା ଲାଗିଥିବା ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ, ପୁଷ୍କଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ସ ଲଵଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ପୁଷ୍କଲଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ତିଷ୍ଠ ଦତ୍ତେ ମଯା ସଂଖ୍ଯେ ରଥେ ସୁହଯଶୋଭିତେ
ତାପରେ ପୁଷ୍କଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ଲବଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଥମ୍ବ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ରଥ ଦେଉଛି, ଯେଉଁଠି ସୁନ୍ଦର ଘୋଡ଼ା ଲାଗିଛି।'
ପଦାତିନା ତ୍ଵଯା ଯୁଦ୍ଧଂ କରୋମି କିମଥାହଵେ । ତସ୍ମାତ୍ତିଷ୍ଠ ରଥେ ପଶ୍ଚାଦ୍ଯୁଦ୍ଧ୍ଯେଽହଂ ଭଵତା ସହ । ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନିଶମ୍ଯାସୌ ଲଵଃ ପୁଷ୍କଲମବ୍ରଵୀତ୍
'ମୁଁ କାହିଁକି ପଦାତି ହୋଇ ତୁମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି? ତେଣୁ ତୁମେ ରଥରେ ରୁହ, ପରେ ମୁଁ ତୁମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲବ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତେ ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧଂ କୁର୍ଯାମହଂ ରଣେ । ତଦା ମେ ପାପମେଵ ସ୍ଯାଜ୍ଜଯଃ ସଂଦିଗ୍ଧ ଏଵ ହି
'ତୁମେ ଦେଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ମୋ ପାଇଁ ସେ ଜୟ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଓ ପାପ ହେବ।'
ନ ଵଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵୀର ପ୍ରତିଗ୍ରହପରାଯଣାଃ । ଵଯଂ ତୁ କ୍ଷତ୍ରିଯା ନିତ୍ଯଂ ଦାନକର୍ମକ୍ରିଯାରତାଃ
'ହେ ବିର, ଆମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହଁଁ, ଦାନ ନେବାରେ ଲାଗିଥିବା ନୁହଁଁ; ଆମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ସଦା ଦାନ ଓ କର୍ମରେ ଲାଗିଥିବା।'
ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵଦ୍ରଥଂ କୋପାଦ୍ଭନଜ୍ମି ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଭଵାନ୍ । ପାଦଚାରୀ ଭଵତ୍ଯେଵ ପଶ୍ଚାଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ କରିଷ୍ଯତି
'ଏବେ ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ତୁମର ରଥ ଭାଙ୍ଗିଦେବି; ତାପରେ ତୁମେ ପଦାତି ହେବ, ପରେ ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବ।'
ପୁଷ୍କଲୋ ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ଧର୍ମଧୈର୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ଵିସିସ୍ମାଯ ଚିରଂ ଚିତ୍ତେ ଧନୁଃ ସଜ୍ଯମଥାକରୋତ୍
ପୁଷ୍କଳଙ୍କର ଧର୍ମ ଓ ଧୈର୍ୟ୍ୟ ଭରା କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ତାପରେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟକୁ ତୟାରି କଲେ।
ତମାତ୍ତଧନୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲଵଃ କୋପସମନ୍ଵିତଃ । ଚାପଂ ଚିଚ୍ଛେଦ ପାଣିସ୍ଥଂ ଶରସଂଧାନମାଚରନ୍
ତାଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରିଥିବା ଦେଖି, ଲବ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ହାତରେ ଧରିଥିବା ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ ଓ ତୀର ତୟାରି କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।