କେଷାଂ କର୍ଣାଶ୍ଚ ନାସାଶ୍ଚ କେଷାଂ କଵଚକୁଂଡଲେ । ଏଵଂ ତୁ କଦନଂ ଜାତଂ ସେନାନ୍ଯାଂ ପତିତେ ରଣେ
କିଛିଙ୍କର କାନ ଓ ନାକ କାଟିଯାଇଥିଲା, କିଛିଙ୍କର ବର୍ମ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ଖସିଯାଇଥିଲା; ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟା ହେବାରୁ ସେନାନାୟକ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡିଯିଲେ।
ସର୍ଵେ ନିପତିତା ଵୀରା ନ କେଚିଜ୍ଜୀଵିତାସ୍ତତଃ । ଲଵୋ ଜଯଂ ରଣେ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵୈରିଵୃଂଦଂ ଵିଜିତ୍ଯ ଚ
ସମସ୍ତ ବୀରମାନେ ପଡିଯାଇଥିଲେ; ତାପରେ କେହି ବଞ୍ଚିଲେ ନାହିଁ। ଲବ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରି, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିଲେ।
ଅନ୍ଯାଗମନଶଂକାଯାଂ ମନଃ କୁର୍ଵନ୍ନଵୈକ୍ଷତ । କେଚିଦୁର୍ଵରିତା ଯୁଦ୍ଧାଦ୍ଭାଗ୍ଯେନ ନ ରଣେ ମୃତାଃ
କେହିମାନେ ଆଉ କିଛି ଆକ୍ରମଣ ହେବ ବୋଲି ଭାବି, ମନକୁ ସଚେତନ ରଖିଥିଲେ ଏବଂ ଚାରିପାଖକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ; ତଳେ କିଛି ଭାଗ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ରୁ ରକ୍ଷା ପାଇ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇନଥିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ସଵିଧେ ଜଗ୍ମୁଃ ଶଂସିତୁଂ ଵୃତ୍ତମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଗତ୍ଵା ତେ କଥଯାମାସୁର୍ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ରଣାଂଗଣେ
ସେମାନେ ନିକଟରେ ଥିବା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଖବର ଦେଲେ; ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେସବୁ କଥା ସେଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
କାଲଜିନ୍ନିଧନଂ ବାଲାଚ୍ଚିତ୍ରକାରି ରଣୋଦ୍ଯମମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତାନୁଵାଚ ହ
କାଳଜିତଙ୍କର ଏକ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ସେ ଶିଶୁର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରାକ୍ରମ ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହସନ୍ରୋଷାଦ୍ଦଶନ୍ଦଂତାନ୍ବାଲଗ୍ରାହ ହଯଂ ସ୍ମରନ୍ । ରେ ଵୀରାଃ କିଂ ମଦୋନ୍ମତ୍ତା ଯୂଯଂ କିଂ ଵା ଛଲଗ୍ରହାଃ
କ୍ରୋଧ ଓ ହାସ୍ୟ ସହିତ, ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ା ଧରାଯିବା ଘଟଣାଟିକୁ ମନେ ପକାଇ, ଦଶଦନ୍ତୀ କହିଲେ: 'ହେ ବୀରମାନେ, ତମେ କି ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ, କିମ୍ବା ଚତୁରାଇ କରୁଛ?'
କିଂ ଵା ଵୈକଲ୍ଯମାଯାତଂ କାଲଜିନ୍ମରଣଂ କଥମ୍ । ଯଃ ସଂଖ୍ଯେ ଵୈରିଵୃଂଦାନାଂ ଦାରୁଣଃ ସମିତିଂଜଯଃ
'ନାହିଁ କି ତମେ କିଛି ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଛ? କାଳଜିତ କିପରି ମରିପାରିଲେ? ସେ ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଜିତିଥିଲେ—'
ତଂ କଥଂ ବାଲକୋ ଜୀଯାଦ୍ଯମସ୍ଯାପି ଦୁରାସଦମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଵାକ୍ଯଂ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଵୀରାଃ ପ୍ରୋଚୁରସୃକ୍ପ୍ଲୁତାଃ
'ସେଠି ଏମିତି ଦୁର୍ଜୟ ଥିବା ଲୋକକୁ ଏକ ଶିଶୁ କିପରି ହରାଇପାରିଲା? ଶତୃଘ୍ନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ବୀରମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:'
ନାସ୍ମାକଂ ମଦମତ୍ତାଦି ନ ଚ୍ଛଲୋ ନ ଚ ଦେଵନମ୍ । କାଲଜିନ୍ମରଣଂ ସତ୍ଯଂ ଲଵାଜ୍ଜାନୀହି ଭୂପତେ
'ଆମ ମଧ୍ୟରେ ନ ଅହଂକାର ଅଛି, ନ ଚତୁରାଇ, ନ ମୂର୍ଖତା; କାଳଜିତଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସତ୍ୟ, ରାଜା, ଏହି କଥା ଲବ ଠାରୁ ଜାଣ।'
ବଲଂ ଚ କୃତ୍ସ୍ନଂ ମଥିତଂ ବାଲେନାତୁଲଶୌଂଡିନା । ଅତଃ ପରଂ ତୁ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ଯେ ପ୍ରେଷ୍ଯା ନୃଵରୋତ୍ତମାଃ
'ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନାକୁ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରାକ୍ରମଶାଳୀ ଶିଶୁ ଚୁର୍ମାର କରିଦେଲେ; ଏବେ ଆଗକୁ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ୍, ମହାନ ନରପତିମାନେ ଆମକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।'
ବାଲଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭଵାନ୍ନାତ୍ର କରୋତୁ ବଲସାହସମ୍ । ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତେଷାଂ ଵୀରାଣାଂ ଶତ୍ରୁହା ତଦା
'ଏହିଠାରେ ଏକ ଶିଶୁ ବୋଲି ଜାଣି, ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ବୀରମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାପରେ ଶତୃଘ୍ନ—'
ସୁମତିଂ ଚ ମତିଶ୍ରେଷ୍ଠମୁଵାଚ ରଣକାରଣେ
ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ ବିଷୟରେ ମତ ଦେବା ପାଇଁ, ସମତିଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲା, ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ଜାନାସି କିଂ ମହାମଂତ୍ରିନ୍କୋ ବାଲୋ ହଯମାହରତ୍ । ଯେନ ମେ କ୍ଷପିତଂ ସର୍ଵଂ ବଲଂ ଵାରିଧିସନ୍ନିଭମ୍
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: 'ମହାମନ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଶିଶୁ କିଏ ଯେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିନେଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ତୁମେ କି ଜାଣୁଛ?'
ସୁମତିରୁଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍ନଯଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମୋ ମହାନ୍ । କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାମତ୍ର ଵାସୋ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ପରତାପନ
ସୁମତି କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଏହା ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ଆଶ୍ରମ; ଏଠାରେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବସିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।'
ଇଂଦ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ପରମମର୍ଷୀ ହଯମାହରତ୍ । ପୁରାରିର୍ଵାନ୍ଯଥା ଵାହଂ ତଵ କଃ ସମୁପାହରେତ୍
'ଏଠାରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିନେଇଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା କୌଣସି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ ଦେବତା; ନାହିଁଲେ, ତୁମ ପାଖକୁ ଏଠିକୁ ଆଣିପାରିବା ଶକ୍ତି କାହାର ଅଛି?'
କାଲଜିଦ୍ଯେନ ନାଶଂ ଵୈ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପରମଦାରୁଣଃ । ତଂ ପ୍ରତି ଶ୍ରୀମହାରାଜ ଗଂତା କଃ ପୁଷ୍କଲାନ୍ଯତଃ
'ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାଳଜିତଙ୍କର ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ନାଶ ହେଲା—ହେ ମହାରାଜ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁଷ୍କଳା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଏ ଯିବାକୁ ସାହସ କରିପାରିବ?'
ତ୍ଵଂ ଚ ଵୀରୈର୍ଭଟୈଃ ସର୍ଵୈରାଜଭିଃ ପରିଵାରିତଃ । ତତ୍ର ଗଚ୍ଛସ୍ଵ ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଶତ୍ରୁକୃଂତନ
'ତୁମେ ସମସ୍ତ ବୀର ଯୋଦ୍ଧା ଓ ରାଜାମାନେ ସହିତ ଘିରି ଥିବା, ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତାଁଠାରେ ଯାଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା।'
ଗତ୍ଵା ସ ଜୀଵିତଂ ଵୀରଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ତୁ କୁତୁକାର୍ଥିନେ । ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ରାମାଯ ମତଂ ମେ ତ୍ଵିଦମାଦୃତମ୍
'ଯାଇ, ସେ ବୀର ଶିଶୁକୁ ଜୀବନ୍ତ ଧରି ଆଣିବି, ମନର ଉତ୍ସୁକତା ପାଇଁ ଏବଂ ତାକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖେଇବି; ଏହି ମୋର ମନର ଧାରଣା।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଵୀରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାଦିଶତ୍ । ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଯାତ ଯୂଯମାଯାମି ପୃଷ୍ଠତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନ ସମସ୍ତ ବୀରମାନେଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: 'ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତମେ ଯାଅ, ମୁଁ ପଛରୁ ଆସିବି।'
ନିର୍ଦିଷ୍ଟାସ୍ତେ କ୍ଷଣାଦ୍ଵୀରା ଜଗ୍ମୁର୍ଯତ୍ର ଲଵୋ ବଲୀ । ଧନୁର୍ଵିସ୍ଫାରଯଂସ୍ତତ୍ର ସୁଦୃଢଂ ଗୁଣପୂରିତମ୍
ଆଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ବୀରମାନେ ତୁରନ୍ତ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବଳ ଲବ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚଲିଗଲେ; ସେଠାରେ ସେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଭଲ ତଣା ହୋଇଥିବା ଧନୁଷ ଟାଣୁଥିଲେ।
ଆଯାତଂ ତନ୍ମହଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲଂ ଵୀରପ୍ରପୂରିତମ୍ । ନ କିଂଚିନ୍ମନସା ବିଭ୍ଯେଲଵେନ ବଲଶାଲିନା
ସେ ବିରାଟ ସେନା ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଠି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲବ କେବେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ।
ଲଵଃ ସିଂହ ଇଵୋତ୍ତସ୍ଥୌ ମୃଗାନ୍ମତ୍ଵାଽଖିଲାନ୍ଭଟାନ୍ । ଧନୁର୍ଵିସ୍ଫାରଯନ୍ରୋଷାଚ୍ଛରାନ୍ମୁଂଚନ୍ସହସ୍ରଶଃ
ଲବ ସିଂହ ପରି ଉଠିଲେ, ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ମୃଗ ପରି ଭାବି, କ୍ରୋଧରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣି, ହଜାର ହଜାର ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ତେ ଶରୈଃ ପୀଡ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ମହାରୋଷେଣ ପୂରିତାଃ । ଵୀରଂ ବାଲଂ ମନ୍ଯମାନାଃ ସଂମୁଖଂ ପ୍ରାଦ୍ରଵଂସ୍ତଦା
ତୀରରେ ଅତିକ୍ରୁର ଭାବରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ସେନାମାନେ ଲବଙ୍କୁ ଛୋଟ ପିଲା ଭାବି, ସାମ୍ନାକୁ ଝପଟି ଆସିଲେ।
ଵୀରାନ୍ସହସ୍ରଶୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭ୍ରମିଭିଃ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତାନ୍ । ଲଵୋ ଜଵେନ ସଂଧାଯ ଶରାନ୍ରୋଷପ୍ରପୂରିତଃ
ହଜାର ହଜାର ବିର ଯୋଦ୍ଧା ଘେରି ରହିଥିବାକୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲବ ତୁରନ୍ତ ତୀର ଧନୁଷ୍ୟରେ ଲଗେଇଲେ।
ଭ୍ରମିରାଦ୍ଯା ସହସ୍ରେଣ ଦ୍ଵିତୀଯାଯୁତସଂଖ୍ଯଯା । ତୃତୀଯାଯୁତଯୁଗ୍ମେନ ତୁରୀଯାଯୁତପଂଚଭିଃ
ପ୍ରଥମ ଘେରାରେ ଥିଲେ ହଜାର ଯୋଦ୍ଧା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଘେରାରେ ଦଶ ହଜାର, ତୃତୀୟ ଘେରାରେ କିଏଶି ଦୁଇ ଲକ୍ଷ, ଚତୁର୍ଥ ଘେରାରେ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଥିଲେ।
ପଂଚମୀ ଲକ୍ଷଯୋଧାନାଂ ଷଷ୍ଠୀ ଯୋଧାଯୁତାଧିକୈଃ । ସପ୍ତମୀ ଲକ୍ଷଯୁଗ୍ମେନ ସପ୍ତଭିର୍ଭ୍ରମିଭିର୍ଵୃତଃ
ପଞ୍ଚମ ଘେରାରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧା, ଷଷ୍ଠ ଘେରାରେ ଦଶ ହଜାର ଠାରୁ ଅଧିକ, ସପ୍ତମ ଘେରାରେ ସାତ ଲକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧା ଏବଂ ସାତଟି ଘେରା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ।
ମଧ୍ଯେ ଲଵୋ ଭ୍ରମିଵ୍ଯାପ୍ତଃ ସ ଚରନ୍ଵହ୍ନିଵତ୍ତଦା । ଦାହଯାମାସ ସର୍ଵାନ୍ଵୈ ସୈନିକାନ୍ଭ୍ରମିକାରକାନ୍
ମଧ୍ୟରେ ଲବ ସେଇ ସାତଟି ଘେରା ଭିତରେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ପରି ଚଳି, ସେ ସମସ୍ତ ଘେରା ତିଆରି କରୁଥିବା ସେନାମାନେକୁ ଦହିଦେଲେ।
କାଚିତ୍ଖଙ୍ଗୈଃ ଶରୈଃ କାଚିତ୍କାଚିତ୍ପ୍ରାସୈଶ୍ଚ କୁଂତଲୈଃ । ପଟ୍ଟିଶୈଃ ପରିଘୈଃ ସର୍ଵା ଭ୍ରମିର୍ଭଗ୍ନା ମହାତ୍ମନା
କେତେକ ଘେରା ତଳୱାର ଓ ତୀରରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, କେତେକ ବାଣ ଓ ଗଦାରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଘେରା ମହାତ୍ମା ଲବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଉଥିଲେ।
ସପ୍ତଭିର୍ଭ୍ରମିଭିର୍ମୁକ୍ତୋ ରରାଜ ସ କୁଶାନୁଜଃ । ମେଘଵୃଂଦଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ଶଶୀଵ ଶରଦାଗମେ
ସେଇ ସାତଟି ଘେରାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, କୁଶଙ୍କ ପୁତ୍ର ଲବ ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ମେଘ ହଟିଯିବା ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
ପ୍ରାହରତ୍ସର୍ଵଥା ଯୋଧାନ୍ଭିଂଦନ୍ଗଜକରାନ୍ବହୂନ୍ । ଛିଂଦଞ୍ଛିରାଂସି ଵୀରାଣାଂ ଚକ୍ରଭ୍ରୂଣି ମହାଂତି ଚ
ସେ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା, ହାତୀର ହସ୍ତ ଭାଙ୍ଗି, ବିରମାନେର ମୁଣ୍ଡ କାଟି, ଏବଂ ବଡ଼ ࢂଢ଼ି ଭାଙ୍ଗି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ କରିଦେଲେ।