ତଦା ଲଵଶ୍ଚମୂନାଥଂ ମନ୍ଯମାନୋଽଧିପୌରୁଷମ୍ । କରଵାଲଂ ସମାଦାଯ କରେ କାଲାନଲୋପମମ୍
ତାପରେ ଲବ, ସେନାନାୟକଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାକ୍ରମୀ ଭାବି, ହାତରେ ତାଲୱାର ଧରିଲେ; ସେ ତାଲୱାର କାଳାଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା।
ଅଚ୍ଛିନଚ୍ଛିର ଏତସ୍ଯ ମହାମୁକୁଟଶୋଭିତମ୍ । ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀଚ୍ଚମୂନାଥେ ନିପାତିତେ
ସେ ମହାମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; ସେନାନାୟକ ପଡିଯିବା ସହ ବଡ ହାହାକାର ଚାଲିଗଲା।
ସୈନିକାଃ ପରିସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ଲଵଂ ହଂତୁଂ ସମାଗତାଃ । ଲଵସ୍ତାନ୍ସ୍ଵଶରାଘାତୈଃ ପଲାଯନପରାନ୍ଵ୍ଯଧାତ୍
ସେନା ସଦସ୍ୟମାନେ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଲବକୁ ମାରିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଲବ ନିଜ ବାଣର ଆଘାତରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ।
ଛିନ୍ନାଭିନ୍ନାଂଗକାଃ କେଚିଦ୍ଗତା କେଚିଦ୍ରଣାଂଗଣାତ୍ । ସ ନିଵାର୍ଯାଖିଲାନ୍ଯୋଧାନ୍ଵିଜଗାହ ଚମୂଂ ମୁଦା
କିଛି ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ଅଂଗ ଚିରିଯାଇଥିଲା, କିଛି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଛାଡିଦେଲେ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରୋକି, ଆନନ୍ଦରେ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵାରାହ ଇଵ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରଲଯେ ସୁମହାର୍ଣଵମ୍ । ଗଜା ଭିନ୍ନା ଦ୍ଵିଧା ଜାତା ମୌକ୍ତିକୈଃ ପୂରିତା ମହୀ
ସୃଷ୍ଟି ସମାପ୍ତିରେ ବଡ ଦରିଆରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ବରାହ ପରି, ହାତୀମାନେ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଭୂମିରେ ମୁକ୍ତା ଭରିଯାଇଥିଲା।
ଦୁର୍ଗମାଭୂଦ୍ଭଟାଗ୍ର୍ଯାଣାଂ ପର୍ଵତୈର୍ଵ୍ଯାପୃତା ଯଥା । ଅଶ୍ଵାଃ କନକପଲ୍ଯାଣା ରୁଚିରାରତ୍ନରାଜିତାଃ
ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିବା ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ସୁନାର ଲଗାମ ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଥିଲେ।
ଅପତନ୍ରୁଧିରାପ୍ଲୁଷ୍ଟେ ହ୍ରଦେ ବଲ ସୁଶୋଭିତାଃ । ରଥିନଃ କରମଧ୍ଯସ୍ଥ ଧନୁର୍ଦଂଡସୁଶୋଭିନଃ
ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ହ୍ରଦରେ ସେନା ପଡିଯାଇଥିଲେ, ସେନା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା; ରଥୀମାନେ ହାତ ମଧ୍ୟରେ ଧନୁଷ୍ ଧରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲେ।
ରଥୋପସ୍ଥେ ନିପତିତାଃ ସ୍ଵର୍ଗଗା ଇଵ ଵୈ ସୁରାଃ । ସଂଦଷ୍ଟୌଷ୍ଠପୁଟା ଵକ୍ତ୍ର ଭ୍ରମଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀଵିଲକ୍ଷିତାଃ
ରଥର ମଝିରେ ପଡିଯାଇଥିବା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଥିବା ଦେବତାମାନେ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଦଂଶିତ, ମୁହଁରେ ଭାଗ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥିଲା।
ପତିତାସ୍ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଵୀରା ରଣଵିଶାରଦାଃ । ସୁସ୍ରାଵ ଶୋଣିତସରିଦ୍ଧଯମସ୍ତକକଚ୍ଛପା
ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ବୀରମାନେ ପଡିଥିଲେ; ରକ୍ତ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା, ମୁଣ୍ଡମାନେ କଚ୍ଛପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ମହାପ୍ରଵାହଲଲିତା ଵୈରିଣାଂ ଭଯକାରିକା । କେଷାଂଚିଦ୍ବାହଵିଶ୍ଛିନ୍ନାଃ କେଷାଂ ପାଦା ଵିକର୍ତିତା
ବଡ ପ୍ରବାହରେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ଏହି ରକ୍ତ ଶ୍ରୋତ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଥିଲା; କିଛିଙ୍କର ହାତ କାଟିଯାଇଥିଲା, କିଛିଙ୍କର ପାଦ ଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିଲା।
କେଷାଂ କର୍ଣାଶ୍ଚ ନାସାଶ୍ଚ କେଷାଂ କଵଚକୁଂଡଲେ । ଏଵଂ ତୁ କଦନଂ ଜାତଂ ସେନାନ୍ଯାଂ ପତିତେ ରଣେ
କିଛିଙ୍କର କାନ ଓ ନାକ କାଟିଯାଇଥିଲା, କିଛିଙ୍କର ବର୍ମ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ଖସିଯାଇଥିଲା; ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟା ହେବାରୁ ସେନାନାୟକ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡିଯିଲେ।
ସର୍ଵେ ନିପତିତା ଵୀରା ନ କେଚିଜ୍ଜୀଵିତାସ୍ତତଃ । ଲଵୋ ଜଯଂ ରଣେ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵୈରିଵୃଂଦଂ ଵିଜିତ୍ଯ ଚ
ସମସ୍ତ ବୀରମାନେ ପଡିଯାଇଥିଲେ; ତାପରେ କେହି ବଞ୍ଚିଲେ ନାହିଁ। ଲବ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରି, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିଲେ।
ଅନ୍ଯାଗମନଶଂକାଯାଂ ମନଃ କୁର୍ଵନ୍ନଵୈକ୍ଷତ । କେଚିଦୁର୍ଵରିତା ଯୁଦ୍ଧାଦ୍ଭାଗ୍ଯେନ ନ ରଣେ ମୃତାଃ
କେହିମାନେ ଆଉ କିଛି ଆକ୍ରମଣ ହେବ ବୋଲି ଭାବି, ମନକୁ ସଚେତନ ରଖିଥିଲେ ଏବଂ ଚାରିପାଖକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ; ତଳେ କିଛି ଭାଗ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ରୁ ରକ୍ଷା ପାଇ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇନଥିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ସଵିଧେ ଜଗ୍ମୁଃ ଶଂସିତୁଂ ଵୃତ୍ତମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଗତ୍ଵା ତେ କଥଯାମାସୁର୍ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ରଣାଂଗଣେ
ସେମାନେ ନିକଟରେ ଥିବା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଖବର ଦେଲେ; ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେସବୁ କଥା ସେଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
କାଲଜିନ୍ନିଧନଂ ବାଲାଚ୍ଚିତ୍ରକାରି ରଣୋଦ୍ଯମମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତାନୁଵାଚ ହ
କାଳଜିତଙ୍କର ଏକ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ସେ ଶିଶୁର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରାକ୍ରମ ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହସନ୍ରୋଷାଦ୍ଦଶନ୍ଦଂତାନ୍ବାଲଗ୍ରାହ ହଯଂ ସ୍ମରନ୍ । ରେ ଵୀରାଃ କିଂ ମଦୋନ୍ମତ୍ତା ଯୂଯଂ କିଂ ଵା ଛଲଗ୍ରହାଃ
କ୍ରୋଧ ଓ ହାସ୍ୟ ସହିତ, ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ା ଧରାଯିବା ଘଟଣାଟିକୁ ମନେ ପକାଇ, ଦଶଦନ୍ତୀ କହିଲେ: 'ହେ ବୀରମାନେ, ତମେ କି ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ, କିମ୍ବା ଚତୁରାଇ କରୁଛ?'
କିଂ ଵା ଵୈକଲ୍ଯମାଯାତଂ କାଲଜିନ୍ମରଣଂ କଥମ୍ । ଯଃ ସଂଖ୍ଯେ ଵୈରିଵୃଂଦାନାଂ ଦାରୁଣଃ ସମିତିଂଜଯଃ
'ନାହିଁ କି ତମେ କିଛି ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଛ? କାଳଜିତ କିପରି ମରିପାରିଲେ? ସେ ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଜିତିଥିଲେ—'
ତଂ କଥଂ ବାଲକୋ ଜୀଯାଦ୍ଯମସ୍ଯାପି ଦୁରାସଦମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଵାକ୍ଯଂ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଵୀରାଃ ପ୍ରୋଚୁରସୃକ୍ପ୍ଲୁତାଃ
'ସେଠି ଏମିତି ଦୁର୍ଜୟ ଥିବା ଲୋକକୁ ଏକ ଶିଶୁ କିପରି ହରାଇପାରିଲା? ଶତୃଘ୍ନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ବୀରମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:'
ନାସ୍ମାକଂ ମଦମତ୍ତାଦି ନ ଚ୍ଛଲୋ ନ ଚ ଦେଵନମ୍ । କାଲଜିନ୍ମରଣଂ ସତ୍ଯଂ ଲଵାଜ୍ଜାନୀହି ଭୂପତେ
'ଆମ ମଧ୍ୟରେ ନ ଅହଂକାର ଅଛି, ନ ଚତୁରାଇ, ନ ମୂର୍ଖତା; କାଳଜିତଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସତ୍ୟ, ରାଜା, ଏହି କଥା ଲବ ଠାରୁ ଜାଣ।'
ବଲଂ ଚ କୃତ୍ସ୍ନଂ ମଥିତଂ ବାଲେନାତୁଲଶୌଂଡିନା । ଅତଃ ପରଂ ତୁ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ଯେ ପ୍ରେଷ୍ଯା ନୃଵରୋତ୍ତମାଃ
'ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନାକୁ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରାକ୍ରମଶାଳୀ ଶିଶୁ ଚୁର୍ମାର କରିଦେଲେ; ଏବେ ଆଗକୁ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ୍, ମହାନ ନରପତିମାନେ ଆମକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।'
ବାଲଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭଵାନ୍ନାତ୍ର କରୋତୁ ବଲସାହସମ୍ । ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତେଷାଂ ଵୀରାଣାଂ ଶତ୍ରୁହା ତଦା
'ଏହିଠାରେ ଏକ ଶିଶୁ ବୋଲି ଜାଣି, ଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ବୀରମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାପରେ ଶତୃଘ୍ନ—'
ସୁମତିଂ ଚ ମତିଶ୍ରେଷ୍ଠମୁଵାଚ ରଣକାରଣେ
ଯୁଦ୍ଧର କାରଣ ବିଷୟରେ ମତ ଦେବା ପାଇଁ, ସମତିଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲା, ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ଜାନାସି କିଂ ମହାମଂତ୍ରିନ୍କୋ ବାଲୋ ହଯମାହରତ୍ । ଯେନ ମେ କ୍ଷପିତଂ ସର୍ଵଂ ବଲଂ ଵାରିଧିସନ୍ନିଭମ୍
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: 'ମହାମନ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଶିଶୁ କିଏ ଯେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିନେଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା, ତୁମେ କି ଜାଣୁଛ?'
ସୁମତିରୁଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍ନଯଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମୋ ମହାନ୍ । କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାମତ୍ର ଵାସୋ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ପରତାପନ
ସୁମତି କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଏହା ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ଆଶ୍ରମ; ଏଠାରେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବସିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।'
ଇଂଦ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ପରମମର୍ଷୀ ହଯମାହରତ୍ । ପୁରାରିର୍ଵାନ୍ଯଥା ଵାହଂ ତଵ କଃ ସମୁପାହରେତ୍
'ଏଠାରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିନେଇଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ଇନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା କୌଣସି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ ଦେବତା; ନାହିଁଲେ, ତୁମ ପାଖକୁ ଏଠିକୁ ଆଣିପାରିବା ଶକ୍ତି କାହାର ଅଛି?'
କାଲଜିଦ୍ଯେନ ନାଶଂ ଵୈ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପରମଦାରୁଣଃ । ତଂ ପ୍ରତି ଶ୍ରୀମହାରାଜ ଗଂତା କଃ ପୁଷ୍କଲାନ୍ଯତଃ
'ଯାହା ଦ୍ୱାରା କାଳଜିତଙ୍କର ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ନାଶ ହେଲା—ହେ ମହାରାଜ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁଷ୍କଳା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଏ ଯିବାକୁ ସାହସ କରିପାରିବ?'
ତ୍ଵଂ ଚ ଵୀରୈର୍ଭଟୈଃ ସର୍ଵୈରାଜଭିଃ ପରିଵାରିତଃ । ତତ୍ର ଗଚ୍ଛସ୍ଵ ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଶତ୍ରୁକୃଂତନ
'ତୁମେ ସମସ୍ତ ବୀର ଯୋଦ୍ଧା ଓ ରାଜାମାନେ ସହିତ ଘିରି ଥିବା, ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତାଁଠାରେ ଯାଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା।'
ଗତ୍ଵା ସ ଜୀଵିତଂ ଵୀରଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ତୁ କୁତୁକାର୍ଥିନେ । ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ରାମାଯ ମତଂ ମେ ତ୍ଵିଦମାଦୃତମ୍
'ଯାଇ, ସେ ବୀର ଶିଶୁକୁ ଜୀବନ୍ତ ଧରି ଆଣିବି, ମନର ଉତ୍ସୁକତା ପାଇଁ ଏବଂ ତାକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖେଇବି; ଏହି ମୋର ମନର ଧାରଣା।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଵୀରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମାଦିଶତ୍ । ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଯାତ ଯୂଯମାଯାମି ପୃଷ୍ଠତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନ ସମସ୍ତ ବୀରମାନେଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: 'ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ତମେ ଯାଅ, ମୁଁ ପଛରୁ ଆସିବି।'
ନିର୍ଦିଷ୍ଟାସ୍ତେ କ୍ଷଣାଦ୍ଵୀରା ଜଗ୍ମୁର୍ଯତ୍ର ଲଵୋ ବଲୀ । ଧନୁର୍ଵିସ୍ଫାରଯଂସ୍ତତ୍ର ସୁଦୃଢଂ ଗୁଣପୂରିତମ୍
ଆଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ବୀରମାନେ ତୁରନ୍ତ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବଳ ଲବ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚଲିଗଲେ; ସେଠାରେ ସେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଭଲ ତଣା ହୋଇଥିବା ଧନୁଷ ଟାଣୁଥିଲେ।