ଟଂକାରଯାମାସ ତଦା ଵୀରାନାକଂପଯନ୍ହୃଦି । ଵାଲ୍ମୀକିଂ ପ୍ରଥମଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଜାନକୀଂ ମାତରଂ ଲଵଃ
ତାପରେ ସେ ଏମିତି ଗଜଗଜା ଶବ୍ଦ କଲେ ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ବୀରମାନଙ୍କର ହୃଦୟ କମ୍ପିଗଲା। ଲବ ପ୍ରଥମେ ବାଲ୍ମୀକି ଓ ତାଙ୍କ ମାଆ ଜାନକୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ମୁମୋଚ ବାଣାନ୍ନିଶିତାନ୍ସଦ୍ଯଃ ପ୍ରାଣାପହାରିଣଃ । କାଲଜିତ୍ସ୍ଵଧନୁଃ କୃତ୍ଵା ସଜ୍ଯଂ କୋପସମନ୍ଵିତଃ
ସେ ତୁରନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ପ୍ରାଣ ନେଇପାରିବାର ଶକ୍ତି ଥିଲା। କାଳଜିତ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଟାଣି, କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲେ।
ତାଡଯାମାସ ଜଵନୋ ଲଵଂ ରଣଵିଶାରଦଃ । ତଦ୍ବାଣାଞ୍ଛତଧା ଛିତ୍ତ୍ଵା କ୍ଷଣାଦ୍ଵେଗାତ୍କୁଶାନୁଜଃ
ଯବନ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଲବଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। କୁଶଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ତୁରନ୍ତ ତାହାର ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶତ ଖଣ୍ଡରେ କାଟିଦେଲେ।
ସେନାନ୍ଯଂ ଵିରଥଂ ଚକ୍ରେ ଵସୁଭିଃ ସ୍ଵଶରୋତ୍ତମୈଃ । ଵିରଥୋ ଗଜମାନୀତମାରୁରୋହ ଭଟୈର୍ନିଜୈଃ
ସେ ନିଜ ଉତ୍ତମ ବାଣରେ ସେନାପତିଙ୍କୁ ରଥରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ରଥ ହରାଇ, ସେନାପତି ନିଜ ସେନାର ଲୋକମାନେ ଆଣିଥିବା ହାତୀରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ମଦୋନ୍ମତ୍ତଂ ମହାଵେଗଂ ସପ୍ତଧା ପ୍ରସ୍ରଵାନ୍ଵିତମ୍ । ଗଜାରୂଢଂ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଶଭିର୍ଧନୁଷୋଗତୈଃ
ହାତୀଟି ମଦରେ ମତ୍ତ, ବେଶି ତେଜ ଏବଂ ସାତ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା। ସେ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଲବ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟରୁ ଦଶଟି ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ବାଣୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ଵିହସନ୍ସର୍ଵାନ୍ରିପୁଗଣାଞ୍ଜଯୀ । କାଲଜିତ୍ତସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତମାନସଃ
ସେ ହସିହସି ବାଣରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଜିତିଲେ। କାଳଜିତଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେଖି ସେନାପତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଗଦାଂ ମୁମୋଚ ମହତୀଂ ମହାଯସ ଵିନିର୍ମିତାମ୍ । ଆପତଂତୀଂ ଗଦାଂ ଵେଗାଦ୍ଭାରାଯୁତଵିନିର୍ମିତାମ୍
ସେ ଏକ ବଡ଼ ଗଦା ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହି ଗଦା ଦଶ ହଜାର ଭାରରେ ତିଆରି ହୋଇ, ତେଜରେ ଆଗେଇଯାଉଥିଲା।
ତ୍ରିଧା ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସା କ୍ଷୁରପ୍ରୈଃ ସକୁଶାନୁଜଃ । ପରିଘଂ ନିଶିତଂ ଘୋରଂ ଵୈରିପ୍ରାଣହରୋଦିତମ୍
କୁଶଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ତୀବ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଗଦାଟିକୁ ତିନି ଖଣ୍ଡରେ କାଟିଦେଲେ। ପରେ ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପ୍ରାଣ ନେଇପାରିବା ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋହାର ଗଦା ଛାଡ଼ିଲେ।
ମୁକ୍ତଂ ପୁନସ୍ତେନ ଲଵଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ତରସାନ୍ଵିତଃ । ଛିତ୍ତ୍ଵା ତତ୍ପରିଘଂ ଘୋରଂ କୋପାଦାରକ୍ତଲୋଚନଃ
ପୁଣିଥରେ ଲବ ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିରେ ଏହାକୁ କାଟିଦେଲେ। ସେ ଭୟଙ୍କର ଗଦାଟିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇ, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହେଇଯାଇଥିଲା।
ଗଜୋପସ୍ଥେ ସମାରୂଢଂ ମନ୍ଯମାନଶ୍ଚୁକୋପ ହ । ତତ୍କ୍ଷଣାଦଚ୍ଛିନତ୍ତସ୍ଯ ଶୁଂଡାଂ ଖଡ୍ଗେନ ଦଂତିନଃ
ହାତୀର ପିଠିରେ ବସି, ନିଜକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବି, ସେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ତାକିଏ ସମୟରେ, ଲବ ତାଙ୍କ ତଳୱାରରେ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।
ଦଂତଯୋଶ୍ଚରଣୌ ଧୃତ୍ଵା ରୁରୋହ ଗଜମସ୍ତକେ । ମୁକୁଟଂ ଶତଧା କୃତ୍ଵା କଵଚଂ ତୁ ସହସ୍ରଧା
ହାତୀର ଦାନ୍ତକୁ ପାଦରେ ଧରି, ସେ ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲେ। ସେ ମୁକୁଟକୁ ଶତ ଖଣ୍ଡରେ ଏବଂ କବଚକୁ ହଜାର ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
କେଶେଷ୍ଵାକୃଷ୍ଯ ସେନାନ୍ଯଂ ପାତଯାମାସ ଭୂତଲେ । ପାତିତଃ ସ ଗଜୋପସ୍ଥାତ୍ସେନାନୀଃ କୁପିତଃ ପୁନଃ
ସେ ସେନାପତିଙ୍କୁ କେଶ ଧରି ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ। ହାତୀର ପିଠିରୁ ପଡ଼ି, ସେନାପତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପୁଣି ଉଠିଲେ।
ହୃଦଯେ ତାଡଯାମାସ ମୁଷ୍ଟିନା ଵଜ୍ରମୁଷ୍ଟିନା । ସ ଆହତୋ ମୁଷ୍ଟିଭିସ୍ତୁ କ୍ଷୁରପ୍ରାନ୍ନିଶିତାଞ୍ଛରାନ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ବଜ୍ର ସମାନ ମୁଷ୍ଟିରେ ହୃଦୟରେ ଆଘାତ କଲେ। ଏହି ମୁଷ୍ଟି ଆଘାତରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାର ଥିବା ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ମୁମୋଚ ହୃଦଯେ କ୍ଷିପ୍ରଂ କୁଂଡଲୀକୃତଧନ୍ଵଵାନ୍ । ସ ରରାଜ ରଣୋପାଂତେ କୁଂଡଲୀକୃତ ଚାପଵାନ୍
ସେ ତୁରନ୍ତ ହୃଦୟ ଦିଗରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଘୁଞ୍ଚାଇ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ମାଝିରେ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଶିରସ୍ତ୍ରଂ କଵଚଂ ବିଭ୍ରଦଭେଦ୍ଯଂ ଶରକୋଟିଭିଃ । ସ ଵିଦ୍ଧଃ ସାଯକୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈସ୍ତଂ ହଂତୁଂ ଖଡ୍ଗମାଦଦେ
ଅଭେଦ୍ୟ ମୁଣ୍ଡା ଓ ବର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଅନେକଥର ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶତ୍ରୁକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ତାଲୱାର ଉଠାଇଲେ।
ଦଶନ୍ରୋଷାତ୍ସ୍ଵଦଶନାନ୍ନିଃଶ୍ଵସନ୍ନୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍ମୁହୁଃ । ଖଡ୍ଗହସ୍ତଂ ସମାଯାଂତଂ ଶୂରଂ ସେନାପତିଂ ଲଵଃ
କ୍ରୋଧରେ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ, ପୁନିପୁନି ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ତାଲୱାର ଧରିଥିବା ସେ ସୂର ନାୟକ ଆଗକୁ ଆସିଲେ।
ଚିଚ୍ଛେଦ ଭୁଜମଧ୍ଯଂ ତୁ ସ ଖଡ୍ଗଃ ପାଣିରାପତତ୍ । ଛିନ୍ନଂ ଖଡ୍ଗଧରଂ ହସ୍ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ କୋପାଚ୍ଚମୂପତିଃ
ସେ ତାଲୱାର ତାଙ୍କର ହାତର ମଧ୍ୟ ଭାଗ କାଟିଦେଲା, ତାଲୱାର ଧରିଥିବା ହାତ ଭୂମିକୁ ପଡିଗଲା; ନିଜର କଟା ହାତ ଦେଖି ନାୟକ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଵାମେନ ଗଦଯା ହଂତୁଂ ପ୍ରଚକ୍ରାମ ଭୁଜେନ ତମ୍ । ସୋଽପି ଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଭୁଜସ୍ତସ୍ଯ ସାଂଗଦସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣସାଯକୈଃ
ତାପରେ ସେ ବାମ ହାତରେ ଗଦା ନେଇ ଆଘାତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଶୋଭିତ ହାତଟି ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଲେ।
ତଦା ପ୍ରକୁପିତୋ ଵୀରଃ ପାଦାଭ୍ଯାମହନଲ୍ଲଵମ୍ । ଲଵଃ ପାଦାହତସ୍ତସ୍ଯ ନ ଚଚାଲ ରଣାଂଗଣେ
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ବୀର ସେ ପାଦରେ ଲବକୁ ଆଘାତ କଲେ; କିନ୍ତୁ ପାଦରେ ଆଘାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଲବ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକଥରେ ହେଲେ ନାହିଁ।
ସ୍ରଜାହତୋ ଦ୍ଵିପ ଇଵ ଚରଣଚ୍ଛେଦନଂ ଵ୍ଯଧାତ୍ । ତଦାପି ତଂ ମୌଲିନାସୌ ପ୍ରହର୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ
ମାଳାରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ହାତୀ ପରି, ସେ ତାଙ୍କର ପାଦ କାଟିଦେଲେ; ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତଦା ଲଵଶ୍ଚମୂନାଥଂ ମନ୍ଯମାନୋଽଧିପୌରୁଷମ୍ । କରଵାଲଂ ସମାଦାଯ କରେ କାଲାନଲୋପମମ୍
ତାପରେ ଲବ, ସେନାନାୟକଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାକ୍ରମୀ ଭାବି, ହାତରେ ତାଲୱାର ଧରିଲେ; ସେ ତାଲୱାର କାଳାଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା।
ଅଚ୍ଛିନଚ୍ଛିର ଏତସ୍ଯ ମହାମୁକୁଟଶୋଭିତମ୍ । ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀଚ୍ଚମୂନାଥେ ନିପାତିତେ
ସେ ମହାମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ; ସେନାନାୟକ ପଡିଯିବା ସହ ବଡ ହାହାକାର ଚାଲିଗଲା।
ସୈନିକାଃ ପରିସଂକ୍ରୁଦ୍ଧା ଲଵଂ ହଂତୁଂ ସମାଗତାଃ । ଲଵସ୍ତାନ୍ସ୍ଵଶରାଘାତୈଃ ପଲାଯନପରାନ୍ଵ୍ଯଧାତ୍
ସେନା ସଦସ୍ୟମାନେ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଲବକୁ ମାରିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଲବ ନିଜ ବାଣର ଆଘାତରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ।
ଛିନ୍ନାଭିନ୍ନାଂଗକାଃ କେଚିଦ୍ଗତା କେଚିଦ୍ରଣାଂଗଣାତ୍ । ସ ନିଵାର୍ଯାଖିଲାନ୍ଯୋଧାନ୍ଵିଜଗାହ ଚମୂଂ ମୁଦା
କିଛି ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ଅଂଗ ଚିରିଯାଇଥିଲା, କିଛି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଛାଡିଦେଲେ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରୋକି, ଆନନ୍ଦରେ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵାରାହ ଇଵ ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରଲଯେ ସୁମହାର୍ଣଵମ୍ । ଗଜା ଭିନ୍ନା ଦ୍ଵିଧା ଜାତା ମୌକ୍ତିକୈଃ ପୂରିତା ମହୀ
ସୃଷ୍ଟି ସମାପ୍ତିରେ ବଡ ଦରିଆରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ବରାହ ପରି, ହାତୀମାନେ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଭୂମିରେ ମୁକ୍ତା ଭରିଯାଇଥିଲା।
ଦୁର୍ଗମାଭୂଦ୍ଭଟାଗ୍ର୍ଯାଣାଂ ପର୍ଵତୈର୍ଵ୍ଯାପୃତା ଯଥା । ଅଶ୍ଵାଃ କନକପଲ୍ଯାଣା ରୁଚିରାରତ୍ନରାଜିତାଃ
ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିବା ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ସୁନାର ଲଗାମ ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଥିଲେ।
ଅପତନ୍ରୁଧିରାପ୍ଲୁଷ୍ଟେ ହ୍ରଦେ ବଲ ସୁଶୋଭିତାଃ । ରଥିନଃ କରମଧ୍ଯସ୍ଥ ଧନୁର୍ଦଂଡସୁଶୋଭିନଃ
ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ହ୍ରଦରେ ସେନା ପଡିଯାଇଥିଲେ, ସେନା ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା; ରଥୀମାନେ ହାତ ମଧ୍ୟରେ ଧନୁଷ୍ ଧରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲେ।
ରଥୋପସ୍ଥେ ନିପତିତାଃ ସ୍ଵର୍ଗଗା ଇଵ ଵୈ ସୁରାଃ । ସଂଦଷ୍ଟୌଷ୍ଠପୁଟା ଵକ୍ତ୍ର ଭ୍ରମଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀଵିଲକ୍ଷିତାଃ
ରଥର ମଝିରେ ପଡିଯାଇଥିବା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଥିବା ଦେବତାମାନେ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁଁହ ଦଂଶିତ, ମୁହଁରେ ଭାଗ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥିଲା।
ପତିତାସ୍ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଵୀରା ରଣଵିଶାରଦାଃ । ସୁସ୍ରାଵ ଶୋଣିତସରିଦ୍ଧଯମସ୍ତକକଚ୍ଛପା
ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ବୀରମାନେ ପଡିଥିଲେ; ରକ୍ତ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା, ମୁଣ୍ଡମାନେ କଚ୍ଛପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ମହାପ୍ରଵାହଲଲିତା ଵୈରିଣାଂ ଭଯକାରିକା । କେଷାଂଚିଦ୍ବାହଵିଶ୍ଛିନ୍ନାଃ କେଷାଂ ପାଦା ଵିକର୍ତିତା
ବଡ ପ୍ରବାହରେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ଏହି ରକ୍ତ ଶ୍ରୋତ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଥିଲା; କିଛିଙ୍କର ହାତ କାଟିଯାଇଥିଲା, କିଛିଙ୍କର ପାଦ ଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିଲା।