ଵାଲ୍ମୀକିନା ଚ ଧନୁଷୀ ଦତ୍ତେ ସ୍ଵର୍ଣସୁଭୂଷିତେ । ଅଭେଦ୍ଯେ ସଗୁଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ଵୈରିଵୃଂଦଵିଦାରଣେ
ବାଲ୍ମୀକି ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ଅଭେଦ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିବା ଧନୁଷ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଯାହା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବ।
ଇଷୁଧୀ ବାଣସଂପୂର୍ଣୌ ଅକ୍ଷଯେ କରଵାଲକେ । ଚର୍ମାଣ୍ଯଭେଦ୍ଯାନି ଦଦୌ ଜାନକ୍ଯାତ୍ମଜଯୋସ୍ତଦା
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଣୀର, ବାହୁବନ୍ଧ ଓ ଅଭେଦ୍ୟ ଢାଲ ଦେଲେ।
ଧନୁର୍ଧରୌ ଧନୁର୍ଵେଦପାରଗାଵାଶ୍ରମେ ମୁଦା । ଚରଂତୌ ତତ୍ର ରେଜାତେ ଅଶ୍ଵିନାଵିଵ ଶୋଭନୌ
ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଆଶ୍ରମରେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲାଗୁଥିଲେ।
ଜାନକୀ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଖଡ୍ଗଚର୍ମଧରୌ ଵରୌ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପନ୍ନା ଵିରହୋଦ୍ଭଵମତ୍ଯଜତ୍
ଜାନକୀ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁଅଁଙ୍କୁ ଖଡ଼ଗ ଓ ଢାଲ ଧାରଣ କରି ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ ଏବଂ ବିୟୋଗଜନିତ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଏଷ ତେ କଥିତୋ ଵିପ୍ର ଜାନକ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସଂଭଵଃ । ଅତଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଯଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ଵୀରବାହୁଵିକୃଂତନମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଭଳି ଭାବରେ ତୁମକୁ ଜାନକୀଙ୍କ ପୁଅଁ ଜନ୍ମ କଥା କୁହିଦେଲି; ଏବେ ବୀରବାହୁଙ୍କ କୃତ୍ୟ ଶୁଣ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ନିଜଵୀରାଣାଂ ଛିନ୍ନାନ୍ବାହୂନ୍ନିରୀକ୍ଷଯନ୍ । ଉଵାଚ ତାନ୍ସୁକୁପିତୋ ରୋଷସଂଦଂଶିତାଧରଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ନିଜ ସେନାଙ୍କର କଟା ହାତ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଅପାର ରୋଷ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ।
କେନ ଵୀରେଣ ଵୋ ବାହୁକୃଂତନଂ ସମକାରି ଭୋଃ । ତସ୍ଯାହଂ ବାହୂ କୃଂତାମି ଦେଵଗୁପ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଭଟାଃ
'କେଉଁ ଶୂର ବୋଲି ତୁମମାନଙ୍କର ହାତ କାଟିଦେଲା? ମୁଁ ତାହାର ହାତ କାଟିଦେବି, ଯେଉଁଠିକି ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।'
ନ ଜାନାତି ମହାମୂଢୋ ରାମଚଂଦ୍ର ବଲଂ ମହତ୍ । ଇଦାନୀଂ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ପରାକ୍ରାଂତ୍ଯା ବଲଂ ସ୍ଵକମ୍
'ସେ ମୂଢ଼ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହାଶକ୍ତିକୁ ଜାଣେନାହିଁ; ଏବେ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରଭାବ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦେଖେଇଦେବି।'
ସ କୁତ୍ର ଵର୍ତତେ ଵୀରୋ ହଯଃ କୁତ୍ର ମନୋରମଃ । କୋ ଵାଽଗୃହ୍ଣାତ୍ସୁପ୍ତସର୍ପାନ୍ମୂଢୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପରାକ୍ରମମ୍
ସେ ଶୂର ବୀର କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେ ମନୋହର ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି ଅଛି? ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିଛି, ସେ କେଉଁଠି ମୂଢ଼ ହୋଇ ଶୁଅଁଥିବା ସାପକୁ ଧରିବ?
ଇତି ତେ କଥିତା ଵୀରା ଵିସ୍ମିତା ଦୁଃଖିତା ଭୃଶମ୍ । ରାମଚଂଦ୍ର ପ୍ରତିନିଧିଂ ବାଲକଂ ସମଶଂସତ
ଏଭଳି ଶୂରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସେଇ ଝିଅଟିକୁ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ବୋଲି କହିଲେ।
ସ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରୋଷତାମ୍ରାକ୍ଷୋ ବାଲକେନ ହଯଗ୍ରହମ୍ । ସେନାନ୍ଯଂ ଵୈ କାଲଜିତମାଜ୍ଞାପଯଦ୍ଯୁଯୁତ୍ସୁକଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଆଖି ରୋଷରେ ଲାଲ ହେଲା। ସେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ବାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ା ଧରିବାକୁ ସେନାପତି କାଳଜିତ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ସେନାନୀଃ ସକଲାଂ ସେନାଂ ଵ୍ଯୂହଯସ୍ଵ ମମାଜ୍ଞଯା । ରିପୁଃ ସଂପ୍ରତି ଗଂତଵ୍ଯୋ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ
ସେନାପତି, ମୋ ଆଦେଶରେ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ସଜାଅ। ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସହ ଏବେ ଆମେ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ନାଯଂ ବାଲୋ ହରିର୍ନୂନଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ହଯଂଧରଃ । ଅଥଵା ତ୍ରିପୁରାରିଃ ସ୍ଯାନ୍ନାନ୍ଯଥା ମଦ୍ଧଯାପହୃତ୍
ଏହି ଝିଅଟି ନିଶ୍ଚୟ ଶିଶୁ ନୁହେଁ, ଏହା ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ। ହୋଇପାରେ ଏହା ତିନିପୁର ଶତ୍ରୁ ହେଉଛନ୍ତି, ନାହିଁଲେ ମୋ ଘୋଡ଼ା ଏଭଳି ନେଇଯିବେ କାହିଁକି?
ଅଵଶ୍ଯଂ କଦନଂ ଭାଵିସୈନ୍ଯସ୍ଯ ବଲିନୋ ମହତ୍ । ସ୍ଵଚ୍ଛଂଦଚରିତୈଃ ଖେଲନ୍ନାସ୍ତେ ନିର୍ଭଯଧୀଃ ଶିଶୁଃ
ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ପାଇଁ ବଡ଼ ହାନି ହେବ। ଭୟହୀନ ଝିଅଟି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ମନମୋହିନୀ ଭାବେ ଘୁରୁଛି।
ତତ୍ର ଗଂତଵ୍ଯମସ୍ମାଭିଃ ସନ୍ନଦ୍ଧୈ ରିପୁଦୁର୍ଜଯୈଃ । ଏତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚନଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ସସୈନ୍ଯପଃ
ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧରି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିବା ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଯିବା ଦରକାର। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେନା ସଜିଗଲା।
ସଜ୍ଜୀଚକାର ସେନାଂ ତାଂ ଦୁର୍ଵ୍ଯୂଢାଂ ଚତୁରଂଗିଣୀମ୍ । ସଜ୍ଜାଂ ତାଂ ଶତ୍ରୁଜିଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚତୁରଂଗଯୁତାଂ ଵରାମ୍
ସେ ସେନାପତି ସମସ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନାକୁ ତୟାରି କଲେ, ଯଦିଓ ଏହା ଭଲଭାବେ ବିନ୍ୟାସ ହୋଇନଥିଲା। ସେ ସେନା ସଜିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉତ୍ତମ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଆଜ୍ଞାପଯତ୍ତତୋ ଗଂତୁଂ ଯତ୍ର ବାଲୋ ହଯଂଧରଃ । ସା ଚଚାଲ ତଦା ସେନା ଚତୁରଂଗସମନ୍ଵିତା
ତାପରେ ସେ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ଝିଅଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛି, ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ। ସମସ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ସଜି, ଚାଲିଗଲା।
କଂପଯଂତୀ ମହୀଭାଗଂ ତ୍ରାସଯଂତୀ ରିପୂନ୍ବଲାତ୍ । ସେନାନୀସ୍ତଂ ଦଦର୍ଶାଥ ବାଲକଂ ରାମରୂପିଣମ୍
ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିତ କରୁଥିବା, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା। ସେନାପତି ରାମଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଝିଅଟିକୁ ଦେଖିଲେ।
ଵିଚାର୍ଯ ରାମପ୍ରତିମମବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚନଂ ହିତମ୍ । ବାଲ ମୁଂଚ ହଯଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ରାମସ୍ଯ ବଲଶାଲିନଃ
ବିଚାର କରି, ସେ ରାମଙ୍କ ସଦୃଶ ଝିଅଟିକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: 'ବାଳକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ିଦେ।'
ସେନାନୀଃ କାଲଜିନ୍ନାମ ତସ୍ଯ ଭୂପସ୍ଯ ଦୁର୍ମଦଃ । ତ୍ଵାଂ ରାମପ୍ରତିମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃପା ମେ ହୃଦି ଜାଯତେ
ସେନାପତି କାଳଜିତ୍ ନାମକ ଏହି ଅହଂକାରୀ ରାଜା, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ କୃପା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି।
ଅନ୍ଯଥା ତଵ ମେ ଦୌସ୍ଥ୍ଯାଜ୍ଜୀଵିତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ଭଟସ୍ଯ ହି
ଯଦି ତୁମେ ଏଭଳି ଜିଦ୍ଧି କରିବ, ତେବେ ତୁମର ଜୀବନ ରହିବ ନାହିଁ। ଏହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସେନାପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି,
ଜହାସ କିଂଚିଦାକୋପାଦୁଵାଚ ଚ ଵଚୋଦ୍ଭୁତମ୍ । ଗଚ୍ଛ ମୁକ୍ତୋସି ତଂ ରାମଂ କଥଯସ୍ଵ ହଯଗ୍ରହମ୍
ସେ ହାଲୁକ ରୋଷରେ ହସି, ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିଲେ: 'ଚାଲ, ତୁମେ ମୁକ୍ତ; ରାମଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ା ଧରାଯିବା ବିଷୟ କୁହ।'
ତ୍ଵତ୍ତୋ ବିଭେମି ନୋ ଶୂର ଵାକ୍ଯେନ ନଯଶାଲିନା । ମମାତ୍ର ଗଣନା ନାସ୍ତି ତ୍ଵାଦୃଶାଃ କୋଟଯୋ ଯଦି
ମୁଁ ତୁମକୁ, ଶୂରବୀର, କିମ୍ବା ତୁମର ଚତୁର କଥାକୁ ଭୟ କରେନି। ତୁମ ପରି କୋଟିକୋଟି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ତାହାର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।
ମାତୃପାଦପ୍ରସାଦେନ ତୂଲୀଭୂତା ନ ସଂଶଯଃ । କାଲଜିତ୍ତଵ ଯନ୍ନାମ ମାତ୍ରାକାରି ମନୋଜ୍ଞଯା
ମୋ ମାଆଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମର କୃପାରେ ମୁଁ ତୁଳାର ପରି ହେଇଯାଇଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କାଳଜିତ୍, ତୁମର ନାମ ତୁମର ମନୋହର ମାଆ ଦେଇଥିଲେ।
ପକ୍ଵବିଂବଫଲସ୍ଯେଵ ଵର୍ଣତୋ ନ ଚ ଵୀର୍ଯତଃ । ଦର୍ଶଯସ୍ଵାଧୁନା ଵୀର୍ଯଂ ସ୍ଵନାମବଲଚିହ୍ନିତଃ
ପକ୍କ ବିମ୍ବା ଫଳର ରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିରେ ନୁହେଁ। ଏବେ ତୁମର ନାମ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମର ପ୍ରଭାବ ଦେଖା।
ମାଂ କାଲଂ ତଵ ସଂଜିତ୍ଯ ସତ୍ଯନାମା ଭଵିଷ୍ଯସି । ଶେଷ ଉଵାଚ। ସ ଵାକ୍ଯୈଃ ପଵିନାତୁଲ୍ଯୈର୍ଭିନ୍ନଃ ସୁଭଟଶେଖରଃ
ମୋତେ ଜିତିପାରିଲେ, ତେବେ ତୁମେ ନିଜ ନାମ ପ୍ରମାଣ କରିପାରିବ। ଶେଷ କହିଲେ: ତୀର ଭଳି କଠୋର କଥାରେ, ସେ ଶୂରମା ଅନ୍ତର୍ଭାଗରେ ଘାତ ଲାଗିଲା।
ଚୁକୋପ ହୃଦଯେଽତ୍ଯତଂ ଜଗାଦ ଵଚନଂ ପୁନଃ । କସ୍ମିନ୍କୁଲେ ସମୁତ୍ପତ୍ତିଃ କିଂ ନାମାସି ଚ ବାଲକ । ତ୍ଵନ୍ନାମ ନାଭିଜାନାମି କୁଲଂ ଶୀଲଂ ଵଯସ୍ତଥା
ସେ ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ପୁଣି କହିଲେ: 'ତୁମେ କେଉଁ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ? ତୁମର ନାଁ କଣ, ଛୁଆ? ମୁଁ ତୁମର ନାଁ, ଗୋତ୍ର, ଚରିତ୍ର କିମ୍ବା ବୟସ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ।'
ପାଦଚାରଂ ରଥସ୍ଥୋଽହମଧର୍ମେଣ କଥଂ ଜଯେ । ତଦାତ୍ଯଂତଂ ପ୍ରକୁପିତୋ ଜଗାଦ ଵଚନଂ ପୁନଃ
ମୁଁ ଏକ ରଥଚାଳକ, ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ କିପରି ତୁମକୁ ହରାଇପାରିବି? ଏହା କହି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ପୁଣି କଥା କହିଲେ।
କୁଲେନ କିଂ ଚ ଶୀଲେନ ନାମ୍ନା ଵା ସୁମନୋହୃଦା । ଲଵୋଽହଂ ଲଵତଃ ସର୍ଵାଞ୍ଜେଷ୍ଯାମି ରିପୁସୈନିକାନ୍
ଗୋତ୍ର, ଚରିତ୍ର କିମ୍ବା ନାଁ ଏକ ଭଲ ହୃଦୟ ପାଇଁ କଣ କାମର? ମୁଁ ଲବ, ଲବଙ୍କ ପୁଅ; ମୁଁ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ହରାଇଦେବି।
ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵାମପି ଭଟଂ କରିଷ୍ଯେ ପାଦଚାରିଣମ୍ । ଇତ୍ଥମୁକ୍ତ୍ଵା ଧନୁଃ ସଜ୍ଯଂ ଚକାର ସ ଲଵୋ ବଲୀ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ପଦାଟିକ ସେନାରେ ପରିଣତ କରିଦେବି। ଏଭଳି କହି ବଳବାନ୍ ଲବ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।