ଵାଲ୍ମୀକିଂ ମାଂ ଵିଜାନୀହି ପିତୁସ୍ତଵ ଗୁରୁଂ ମୁନିମ୍ । ଦୁଃଖଂ ମା କୁରୁ ଵୈଦେହି ହ୍ଯାଗଚ୍ଛ ମମ ଚାଶ୍ରମମ୍
'ମୋତେ ବାଲ୍ମୀକି ବୋଲି ଜାଣ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଏବଂ ମୁନି । ଦୁଃଖ କରିନାହ, ହେ ବୈଦେହୀ; ଏବେ ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସ ।'
ଭିନ୍ନସ୍ଥାନେ ପିତୁର୍ଗେହଂ ଜାନୀହି ପତିଦେଵତେ । ଈଦୃଶେ କର୍ମଣି ମମ ରୋଷୋସ୍ତ୍ଵେଵ ମହୀପତେଃ
'ହେ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଘର ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମାତ୍ର ରାଜା ମୋପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ।'
ଏଵଂ ଵଚଃ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ଦୁଃଖପୂର୍ଣାଶ୍ରୁଵଦନା କିଂଚିତ୍ସୁଖମଵାପ ସା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା ଜାନକୀ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁ ସହିତ କିଛି ସାନ୍ତ୍ବନା ଅନୁଭବ କଲେ ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଵାଲ୍ମୀକିଃ ସାଂତ୍ଵଯିତ୍ଵୈନାଂ ଦୁଃଖପୂରାକୁଲେକ୍ଷଣାମ୍ । ନିନାଯ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତାପସୀଵୃନ୍ଦପୂରିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ— ବାଲ୍ମୀକି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ତପସ୍ୱିନୀ ଅଛନ୍ତି, ନେଇଗଲେ ।
ସା ଗଚ୍ଛଂତୀ ପୃଷ୍ଠତୋଽସ୍ଯ ଵାଲ୍ମୀକେସ୍ତପସାଂ ନିଧେଃ । ରରାଜେଂଦୋଃ ପୃଷ୍ଠତୋ ଵୈ ତାରକେଵ ମନୋହରା
ସେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ । ତପସ୍ୟାର ଧନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିବା ଜାନକୀ ଚନ୍ଦ୍ର ପଛରେ ତାରା ଯେପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗୁଥିଲେ ।
ଵାଲ୍ମୀକିଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚ ସ୍ଵୀଯମାଶ୍ରମଂ ମୁନିପୂରିତମ୍ । ତାପସୀଃ ପ୍ରତିସଂଚଖ୍ଯୌ ଜାନକୀଂ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଗତାମ୍
ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମକୁ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ମୁନି ଅଛନ୍ତି, ପହଞ୍ଚି, ତାପସିନୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଜାନକୀ ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଛନ୍ତି ।'
ଵୈଦେହୀ ତାପସୀଃ ସର୍ଵା ନମଶ୍ଚକ୍ରେ ମହାମନାଃ । ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରହୃଷିତାଃ ପରିରଂଭଂ ସମାଚରନ୍
ବୈଦେହୀ ସମସ୍ତ ତାପସିନୀଙ୍କୁ ମହାସମ୍ମାନରେ ନମସ୍କାର କଲେ; ସେମାନେ ଖୁସିରେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ।
ଵାଲ୍ମୀକିର୍ନିଜଶିଷ୍ଯାନ୍ସ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତପୋନିଧିଃ । ରଚ୍ଯତାଂ ବତ ଜାନକ୍ଯାଃ ପର୍ଣଶାଲା ମନୋରମା
ତପସ୍ୟାର ଧନ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଜାନକୀ ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ରର ଘର ବନାଅ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ଵାଲ୍ମୀକେଃ ସୁମନୋରମମ୍ । ଵ୍ଯରଚନ୍ପତ୍ରକୈଃ ଶାଲାଂ ଦାରୁଭିଃ ସୁମନୋହରାମ୍
ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ପତ୍ର ଓ କାଠିରେ ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଘର ବନେଇଦେଲେ ।
ତତ୍ରାଵସଦ୍ଧି ଵୈଦେହୀ ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା । ଵାଲ୍ମୀକେଃ ପରିଚର୍ଯାଂ ଚ କୁର୍ଵଂତୀ ଫଲଭକ୍ଷିକା
ସେଠାରେ ବୈଦେହୀ, ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା ଭାବରେ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ସହ ଫଳ ଖାଇ ରହିଲେ ।
ଜପଂତୀ ରାମରାମେତି ମନସା ଵଚସା ସ୍ଵଯମ୍ । ନିନାଯ ଦିଵସାଂସ୍ତତ୍ର ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା
ଜାନକୀ, ଯିଏ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେଠାରେ ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ 'ରାମ ରାମ' ନାମ ମନରେ ଓ ମୁଖରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କାଟିଲେ।
କାଲେ ସାସୂତ ପୂତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ମନୋହରଵପୁର୍ଧରୌ । ରାମଚଂଦ୍ର ପ୍ରତିନିଧୀ ହ୍ଯଶ୍ଵିନାଵିଵ ଜାନକୀ
ସମୟ ଆସିଲାପରେ, ଜାନକୀ ଦୁଇଟି ସୁନ୍ଦର ଆକୃତିର ପୁଅଁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭଳି ଥିଲେ, ଯେପରି ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ମୁନିର୍ହୃଷ୍ଟୋ ଜାନକ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସଂଭଵମ୍ । ଚକାର ଜାତକର୍ମାଦି ସଂସ୍କାରାନ୍ମଂତ୍ରଵିତ୍ତମଃ
ଜାନକୀଙ୍କ ପୁଅଁ ଜନ୍ମ ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନି ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିଦେଲେ।
କୁଶୈର୍ଲଵୈଶ୍ଚ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ମୁନିଃ କର୍ମାଣି ଚାଚରତ୍ । ତନ୍ନାମ୍ନା ପୁତ୍ରଯୋରାଖ୍ଯା କୁଶୋ ଲଵ ଇତି ସ୍ଫୁଟା
ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ନାମ କୁଶ ଓ ଲବ ରଖାଯାଇଥିଲା।
ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଯତ୍ର ଵିରଜା ମଂଗଲଂ ତଦ୍ଯଥାଚରତ୍ । ଅତ୍ଯଂତଂ ହୃଷ୍ଟଚିତ୍ତା ସା ବଭୂଵ କମଲେକ୍ଷଣା
ଯେଉଁଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ କମଳନୟନୀ ଜାନକୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
ତଦ୍ଦିନେ ଲଵଣଂ ହତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସ୍ଵଲ୍ପସୈନିକଃ । ଆଗମଚ୍ଚାଶ୍ରମେ ଚାସ୍ଯ ଵାଲ୍ମୀକେର୍ନିଶି ଶୋଭନେ
ସେଇ ଦିନ, ଅଳ୍ପ ସେନା ସହିତ ଶତୃଘ୍ନ ଲବଣକୁ ବଧ କରି, ରାତିରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତଦା ଵାଲ୍ମୀକିନା ଶିଷ୍ଟଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ରଘୁନାଯକମ୍ । ମା ଶଂସ ଜାନକୀପୁତ୍ରୌ କଥଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁରଃ
ତାପରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରଘୁବଂଶୀ ନେତା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଲା: 'ଜାନକୀଙ୍କ ପୁଅଁମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଖୋଲାସା କରିବା ନାହିଁ; ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ କଥା କହିବି।'
ଜାନକୀପୁତ୍ରକୌ ତତ୍ର ଵଵୃଧାତେ ମନୋରମୌ । କଂଦମୂଲଫଲୈଃ ପୁଷ୍ଟୌ ଵ୍ଯଦଧାଦୁନ୍ମଦୌ ଵରୌ
ସେଠାରେ ଜାନକୀଙ୍କ ଦୁଇଟି ମନୋହର ପୁଅଁ ଅଳ୍ପେଅଳ୍ପେ ବଢ଼ିଲେ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅପୂର୍ବ ହେଲେ, କିଛି ଅଂଶରେ ଅବିନୀତ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।
ଶୁକ୍ଲପ୍ରତିପଦାଯାଶ୍ଚ ଶଶୀଵ ସୁମନୋହରୌ । କାଲେନ ସଂସ୍କୃତୌ ଜାତାଵୁପନୀତୌ ମନୋହରୌ
ଶୁକ୍ଳ ପ୍ରତିପଦା ଦିନରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୁଇଟି ମନୋହର ପୁଅଁ ସମୟକ୍ରମେ ସଂସ୍କାର ଓ ଉପନୟନ ହେଲେ।
ଉପନୀଯମୁନିର୍ଵେଦଂ ସାଂଗମଧ୍ଯାପଯତ୍ସୁତୌ । ସରହସ୍ଯଂ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ରାମାଯଣମପାଠଯତ୍
ମୁନି ଉପନୟନ କରି, ସମସ୍ତ ଶାଖା ସହିତ ବେଦ ପଢ଼ାଇଲେ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ରାମାୟଣ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକିନା ଚ ଧନୁଷୀ ଦତ୍ତେ ସ୍ଵର୍ଣସୁଭୂଷିତେ । ଅଭେଦ୍ଯେ ସଗୁଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ ଵୈରିଵୃଂଦଵିଦାରଣେ
ବାଲ୍ମୀକି ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ଅଭେଦ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିବା ଧନୁଷ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଯାହା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବ।
ଇଷୁଧୀ ବାଣସଂପୂର୍ଣୌ ଅକ୍ଷଯେ କରଵାଲକେ । ଚର୍ମାଣ୍ଯଭେଦ୍ଯାନି ଦଦୌ ଜାନକ୍ଯାତ୍ମଜଯୋସ୍ତଦା
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ବାଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁଣୀର, ବାହୁବନ୍ଧ ଓ ଅଭେଦ୍ୟ ଢାଲ ଦେଲେ।
ଧନୁର୍ଧରୌ ଧନୁର୍ଵେଦପାରଗାଵାଶ୍ରମେ ମୁଦା । ଚରଂତୌ ତତ୍ର ରେଜାତେ ଅଶ୍ଵିନାଵିଵ ଶୋଭନୌ
ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଆଶ୍ରମରେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲାଗୁଥିଲେ।
ଜାନକୀ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଖଡ୍ଗଚର୍ମଧରୌ ଵରୌ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପନ୍ନା ଵିରହୋଦ୍ଭଵମତ୍ଯଜତ୍
ଜାନକୀ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁଅଁଙ୍କୁ ଖଡ଼ଗ ଓ ଢାଲ ଧାରଣ କରି ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ ଏବଂ ବିୟୋଗଜନିତ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଏଷ ତେ କଥିତୋ ଵିପ୍ର ଜାନକ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସଂଭଵଃ । ଅତଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଯଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ଵୀରବାହୁଵିକୃଂତନମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଭଳି ଭାବରେ ତୁମକୁ ଜାନକୀଙ୍କ ପୁଅଁ ଜନ୍ମ କଥା କୁହିଦେଲି; ଏବେ ବୀରବାହୁଙ୍କ କୃତ୍ୟ ଶୁଣ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ନିଜଵୀରାଣାଂ ଛିନ୍ନାନ୍ବାହୂନ୍ନିରୀକ୍ଷଯନ୍ । ଉଵାଚ ତାନ୍ସୁକୁପିତୋ ରୋଷସଂଦଂଶିତାଧରଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ନିଜ ସେନାଙ୍କର କଟା ହାତ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଅପାର ରୋଷ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ।
କେନ ଵୀରେଣ ଵୋ ବାହୁକୃଂତନଂ ସମକାରି ଭୋଃ । ତସ୍ଯାହଂ ବାହୂ କୃଂତାମି ଦେଵଗୁପ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଭଟାଃ
'କେଉଁ ଶୂର ବୋଲି ତୁମମାନଙ୍କର ହାତ କାଟିଦେଲା? ମୁଁ ତାହାର ହାତ କାଟିଦେବି, ଯେଉଁଠିକି ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।'
ନ ଜାନାତି ମହାମୂଢୋ ରାମଚଂଦ୍ର ବଲଂ ମହତ୍ । ଇଦାନୀଂ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ପରାକ୍ରାଂତ୍ଯା ବଲଂ ସ୍ଵକମ୍
'ସେ ମୂଢ଼ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହାଶକ୍ତିକୁ ଜାଣେନାହିଁ; ଏବେ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରଭାବ ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦେଖେଇଦେବି।'
ସ କୁତ୍ର ଵର୍ତତେ ଵୀରୋ ହଯଃ କୁତ୍ର ମନୋରମଃ । କୋ ଵାଽଗୃହ୍ଣାତ୍ସୁପ୍ତସର୍ପାନ୍ମୂଢୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପରାକ୍ରମମ୍
ସେ ଶୂର ବୀର କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେ ମନୋହର ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି ଅଛି? ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିଛି, ସେ କେଉଁଠି ମୂଢ଼ ହୋଇ ଶୁଅଁଥିବା ସାପକୁ ଧରିବ?
ଇତି ତେ କଥିତା ଵୀରା ଵିସ୍ମିତା ଦୁଃଖିତା ଭୃଶମ୍ । ରାମଚଂଦ୍ର ପ୍ରତିନିଧିଂ ବାଲକଂ ସମଶଂସତ
ଏଭଳି ଶୂରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସେଇ ଝିଅଟିକୁ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ବୋଲି କହିଲେ।