ଶିଷ୍ଯାନ୍ପ୍ରତି ଜଗାଦାଥ ପଶ୍ଯଂତୁ ଵନମଧ୍ଯତଃ । କୋ ରୋଦିତି ମହାଘୋରେ ଵିପିନେ ଦୁଃଖିତସ୍ଵରଃ
ସେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ବନ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ କିଏ ଏଭଳି ଦୁଃଖର ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦୁଛି?'
ତେ ପ୍ରଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ ମୁନିନା ସଂଜଗ୍ମୁର୍ଯତ୍ର ଜାନକୀ । ରାମରାମେତି ଭାଷଂତୀ ବାଷ୍ପପୂରପରିପ୍ଲୁତା
ମୁନିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଜାନକୀ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ; ସେ 'ରାମ, ରାମ' ବୋଲୁଥିଲେ, ଲୁହାରେ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଭରିଯାଇଥିଲା।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ତ୍ରିଯମୌତ୍ସୁକ୍ଯାଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଂ ପ୍ରତ୍ଯଗୁର୍ମୁନିମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦୀରିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଜଗାମାସୌ ତତୋ ମୁନିଃ
ସେ ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁତୁହଳରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ବାଲ୍ମୀକି କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ସେ ମୁନି ତାହାପରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ତପସାଂ ରାଶିଂ ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ନମୋସ୍ତୁ ମୁନଯେ ଵେଦମୂର୍ତଯେ ଵ୍ରତଵାର୍ଧଯେ
ସେ ତପସ୍ୟାର ଏହି ମହାପାହାଡ଼କୁ ଦେଖି, ଜାନକୀ ଯିଏ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା, ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ— 'ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି, ବ୍ରତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତୀଂ ତାଂ ସୀତାମାଶୀର୍ଭିରଭ୍ଯନଂଦଯତ୍ । ଭର୍ତ୍ରା ସହ ଚିରଂଜୀଵ ପୁତ୍ରୌ ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଶୋଭନୌ
ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ମୁନି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ— 'ତୁମେ ସ୍ୱାମୀ ସହ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ହେଉ, ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ପାଉ ।'
କାସି ତ୍ଵଂ କିଂ ଵନେ ଘୋରେ ସଂଗତାସି କିମୀଦୃଶୀ । ସର୍ଵଂ ମେ ଶଂସ ଜାନୀଯାଂ ତଵ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
'ତୁମେ କିଏ? ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? କଣ ଘଟିଛି? ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ତୁମର ଦୁଃଖର କାରଣ ଜାଣିପାରିବି ।'
ସା ତଦା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେମଂ ରାମସ୍ଯ ମହିଲା ମୁନିମ୍ । ନିଃଶ୍ଵସଂତୀ କରୁଣଯା ଗିରାସଂଜାତଵେପଥୁଃ
ତାପରେ ସେ ଜଣେ ମହିଳା, ଯିଏ ରାମଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଦେହ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ମୁନିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଶୃଣୁ ମେ ଵାକ୍ଯମର୍ଥୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଜାନୀହି ମାଂ ଭୂମିପତେ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ସେଵକୀମ୍
'ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ସତ୍ୟ ଓ ମୋ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର କାରଣ । ମୁଁ ରଘୁନାଥଙ୍କର ଦାସୀ ବୋଲି ମୋତେ ଜାଣ, ହେ ଭୂମିପତି ।'
ଅପରାଧଂ ଵିନା ତ୍ଯକ୍ତା ନ ଜାନେ ତତ୍ର କାରଣମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ମାଂ ଵିମୁଚ୍ଯାତ୍ର ଗତଵାନ୍ରାଘଵାଜ୍ଞଯା
'ମୋର କୌଣସି ଅପରାଧ ନଥିଲା, ତଥାପି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଏହାର କାରଣ ମୁଁ ଜାଣେନି । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋତେ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଚାଲିଗଲେ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଶ୍ରୁକଲାପୂର୍ଣଂ ବିଭ୍ରତୀଂ ମୁଖପଂକଜମ୍ । ଵାଲ୍ମୀକିଃ ସାଂତ୍ଵଯନ୍ପ୍ରାହ ଜାନକୀଂ କମଲେକ୍ଷଣାମ୍
ଏପରି କହି, ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ପଦ୍ମମୁଖୀ ଜାନକୀଙ୍କୁ ବାଲ୍ମୀକି ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ— 'ହେ କମଳନୟନୀ ଜାନକୀ...'
ଵାଲ୍ମୀକିଂ ମାଂ ଵିଜାନୀହି ପିତୁସ୍ତଵ ଗୁରୁଂ ମୁନିମ୍ । ଦୁଃଖଂ ମା କୁରୁ ଵୈଦେହି ହ୍ଯାଗଚ୍ଛ ମମ ଚାଶ୍ରମମ୍
'ମୋତେ ବାଲ୍ମୀକି ବୋଲି ଜାଣ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଏବଂ ମୁନି । ଦୁଃଖ କରିନାହ, ହେ ବୈଦେହୀ; ଏବେ ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସ ।'
ଭିନ୍ନସ୍ଥାନେ ପିତୁର୍ଗେହଂ ଜାନୀହି ପତିଦେଵତେ । ଈଦୃଶେ କର୍ମଣି ମମ ରୋଷୋସ୍ତ୍ଵେଵ ମହୀପତେଃ
'ହେ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଘର ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମାତ୍ର ରାଜା ମୋପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ।'
ଏଵଂ ଵଚଃ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ଦୁଃଖପୂର୍ଣାଶ୍ରୁଵଦନା କିଂଚିତ୍ସୁଖମଵାପ ସା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା ଜାନକୀ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁ ସହିତ କିଛି ସାନ୍ତ୍ବନା ଅନୁଭବ କଲେ ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଵାଲ୍ମୀକିଃ ସାଂତ୍ଵଯିତ୍ଵୈନାଂ ଦୁଃଖପୂରାକୁଲେକ୍ଷଣାମ୍ । ନିନାଯ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତାପସୀଵୃନ୍ଦପୂରିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ— ବାଲ୍ମୀକି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ତପସ୍ୱିନୀ ଅଛନ୍ତି, ନେଇଗଲେ ।
ସା ଗଚ୍ଛଂତୀ ପୃଷ୍ଠତୋଽସ୍ଯ ଵାଲ୍ମୀକେସ୍ତପସାଂ ନିଧେଃ । ରରାଜେଂଦୋଃ ପୃଷ୍ଠତୋ ଵୈ ତାରକେଵ ମନୋହରା
ସେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ । ତପସ୍ୟାର ଧନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିବା ଜାନକୀ ଚନ୍ଦ୍ର ପଛରେ ତାରା ଯେପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗୁଥିଲେ ।
ଵାଲ୍ମୀକିଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚ ସ୍ଵୀଯମାଶ୍ରମଂ ମୁନିପୂରିତମ୍ । ତାପସୀଃ ପ୍ରତିସଂଚଖ୍ଯୌ ଜାନକୀଂ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଗତାମ୍
ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମକୁ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ମୁନି ଅଛନ୍ତି, ପହଞ୍ଚି, ତାପସିନୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଜାନକୀ ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଛନ୍ତି ।'
ଵୈଦେହୀ ତାପସୀଃ ସର୍ଵା ନମଶ୍ଚକ୍ରେ ମହାମନାଃ । ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରହୃଷିତାଃ ପରିରଂଭଂ ସମାଚରନ୍
ବୈଦେହୀ ସମସ୍ତ ତାପସିନୀଙ୍କୁ ମହାସମ୍ମାନରେ ନମସ୍କାର କଲେ; ସେମାନେ ଖୁସିରେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ।
ଵାଲ୍ମୀକିର୍ନିଜଶିଷ୍ଯାନ୍ସ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତପୋନିଧିଃ । ରଚ୍ଯତାଂ ବତ ଜାନକ୍ଯାଃ ପର୍ଣଶାଲା ମନୋରମା
ତପସ୍ୟାର ଧନ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଜାନକୀ ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ରର ଘର ବନାଅ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ଵାଲ୍ମୀକେଃ ସୁମନୋରମମ୍ । ଵ୍ଯରଚନ୍ପତ୍ରକୈଃ ଶାଲାଂ ଦାରୁଭିଃ ସୁମନୋହରାମ୍
ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ପତ୍ର ଓ କାଠିରେ ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଘର ବନେଇଦେଲେ ।
ତତ୍ରାଵସଦ୍ଧି ଵୈଦେହୀ ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା । ଵାଲ୍ମୀକେଃ ପରିଚର୍ଯାଂ ଚ କୁର୍ଵଂତୀ ଫଲଭକ୍ଷିକା
ସେଠାରେ ବୈଦେହୀ, ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା ଭାବରେ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ସହ ଫଳ ଖାଇ ରହିଲେ ।
ଜପଂତୀ ରାମରାମେତି ମନସା ଵଚସା ସ୍ଵଯମ୍ । ନିନାଯ ଦିଵସାଂସ୍ତତ୍ର ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା
ଜାନକୀ, ଯିଏ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେଠାରେ ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ 'ରାମ ରାମ' ନାମ ମନରେ ଓ ମୁଖରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କାଟିଲେ।
କାଲେ ସାସୂତ ପୂତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ମନୋହରଵପୁର୍ଧରୌ । ରାମଚଂଦ୍ର ପ୍ରତିନିଧୀ ହ୍ଯଶ୍ଵିନାଵିଵ ଜାନକୀ
ସମୟ ଆସିଲାପରେ, ଜାନକୀ ଦୁଇଟି ସୁନ୍ଦର ଆକୃତିର ପୁଅଁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭଳି ଥିଲେ, ଯେପରି ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ମୁନିର୍ହୃଷ୍ଟୋ ଜାନକ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସଂଭଵମ୍ । ଚକାର ଜାତକର୍ମାଦି ସଂସ୍କାରାନ୍ମଂତ୍ରଵିତ୍ତମଃ
ଜାନକୀଙ୍କ ପୁଅଁ ଜନ୍ମ ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନି ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିଦେଲେ।
କୁଶୈର୍ଲଵୈଶ୍ଚ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ମୁନିଃ କର୍ମାଣି ଚାଚରତ୍ । ତନ୍ନାମ୍ନା ପୁତ୍ରଯୋରାଖ୍ଯା କୁଶୋ ଲଵ ଇତି ସ୍ଫୁଟା
ବାଲ୍ମୀକି ମୁନି କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ନାମ କୁଶ ଓ ଲବ ରଖାଯାଇଥିଲା।
ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଯତ୍ର ଵିରଜା ମଂଗଲଂ ତଦ୍ଯଥାଚରତ୍ । ଅତ୍ଯଂତଂ ହୃଷ୍ଟଚିତ୍ତା ସା ବଭୂଵ କମଲେକ୍ଷଣା
ଯେଉଁଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ କମଳନୟନୀ ଜାନକୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
ତଦ୍ଦିନେ ଲଵଣଂ ହତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସ୍ଵଲ୍ପସୈନିକଃ । ଆଗମଚ୍ଚାଶ୍ରମେ ଚାସ୍ଯ ଵାଲ୍ମୀକେର୍ନିଶି ଶୋଭନେ
ସେଇ ଦିନ, ଅଳ୍ପ ସେନା ସହିତ ଶତୃଘ୍ନ ଲବଣକୁ ବଧ କରି, ରାତିରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତଦା ଵାଲ୍ମୀକିନା ଶିଷ୍ଟଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ରଘୁନାଯକମ୍ । ମା ଶଂସ ଜାନକୀପୁତ୍ରୌ କଥଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁରଃ
ତାପରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରଘୁବଂଶୀ ନେତା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଲା: 'ଜାନକୀଙ୍କ ପୁଅଁମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଖୋଲାସା କରିବା ନାହିଁ; ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ କଥା କହିବି।'
ଜାନକୀପୁତ୍ରକୌ ତତ୍ର ଵଵୃଧାତେ ମନୋରମୌ । କଂଦମୂଲଫଲୈଃ ପୁଷ୍ଟୌ ଵ୍ଯଦଧାଦୁନ୍ମଦୌ ଵରୌ
ସେଠାରେ ଜାନକୀଙ୍କ ଦୁଇଟି ମନୋହର ପୁଅଁ ଅଳ୍ପେଅଳ୍ପେ ବଢ଼ିଲେ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅପୂର୍ବ ହେଲେ, କିଛି ଅଂଶରେ ଅବିନୀତ ମଧ୍ୟ ହେଲେ।
ଶୁକ୍ଲପ୍ରତିପଦାଯାଶ୍ଚ ଶଶୀଵ ସୁମନୋହରୌ । କାଲେନ ସଂସ୍କୃତୌ ଜାତାଵୁପନୀତୌ ମନୋହରୌ
ଶୁକ୍ଳ ପ୍ରତିପଦା ଦିନରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୁଇଟି ମନୋହର ପୁଅଁ ସମୟକ୍ରମେ ସଂସ୍କାର ଓ ଉପନୟନ ହେଲେ।
ଉପନୀଯମୁନିର୍ଵେଦଂ ସାଂଗମଧ୍ଯାପଯତ୍ସୁତୌ । ସରହସ୍ଯଂ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ରାମାଯଣମପାଠଯତ୍
ମୁନି ଉପନୟନ କରି, ସମସ୍ତ ଶାଖା ସହିତ ବେଦ ପଢ଼ାଇଲେ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ରାମାୟଣ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ।