ଜାନକୀ ଦେଵରଂ ଯାଂତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିସ୍ମିତଲୋଚନା । ହସତ୍ଯଯଂ ମହାଭାଗୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦେଵରୋ ମମ
ଜାନକୀ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ଦେବର ଯାଉଛନ୍ତି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାକି ରହିଲେ: 'ମୋ ଦେବର ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେତେ ଧନ୍ୟ, ସେ ହସୁଛନ୍ତି।'
କଥଂ ମାଂ ପ୍ରାଣତଃ ପ୍ରେଷ୍ଠାଂ ଵିପାପାଂ ରାଘଵୋଽତ୍ଯଜତ୍ । ଇତି ସଂଚିଂତଯଂତୀ ସା ତମୈକ୍ଷଦନିମେଷଣା
ମୁଁ ଏଯାଁତା ସଜୀବ ଓ ନିର୍ମଳ ଥିଲି, ରାଘବ କିପରି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଅନିମେଷ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ତାକି ରହିଲେ।
ଜାହ୍ନଵୀଂ ସର୍ଵଥୋତ୍ତୀର୍ଣାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସତ୍ଯଂ ସ୍ଵହାପନମ୍ । ପତିତା ପ୍ରାଣସଂଦେହଂ ପ୍ରାପ୍ତା ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ଗତା ତଦା
ସେ ଜାହ୍ନବୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇଛନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଆହୁତି ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପ୍ରାଣ ସନ୍ଦେହରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
ତଦା ହଂସାଃ ସ୍ଵପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ଜଲମାନୀଯ ସର୍ଵତଃ । ସିଷିଚୁର୍ମଧୁରୋ ଵାଯୁର୍ଵଵୌ ପୁଷ୍ପସୁଗଂଧିମାନ୍
ତାପରେ ହଂସମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପାଖ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଜଳ ଆଣି, ତାଙ୍କୁ ଛିଟିଲେ; ମଧୁର ପବନ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ ବହୁଥିଲା।
କରିଣଃ ପୁଷ୍କରୈଃ ସ୍ଵୀଯୈର୍ଜଲପୂର୍ଣୈଃ ସମଂତତଃ । ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଶରୀରଂ ରଜସା କ୍ଷାଲଯଂତ ଇଵାଗତାଃ
ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଂକୁରରେ ଜଳ ଭରି ଆଣି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆସି, ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଧୂଳିରେ ଢାକିଦେଲେ, ମନେ ହେଉଛି ଏମିତି କରି ସ୍ନାନ କରାଉଛନ୍ତି।
ମୃଗାସ୍ତଦଂତିକଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସଂତସ୍ଥୁର୍ଵିସ୍ମିତେକ୍ଷଣାଃ । ନଗାଃ ପୁଷ୍ପଯୁତା ଆସଂସ୍ତତ୍କାଲଂ ମଧୁନା ଵିନା
ମୃଗମାନେ ସେଠାକୁ ଆସି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ରହିଲେ; ଗଛମାନେ ସେ ସମୟରେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମଧୁ ନଥିଲା।
ଏତସ୍ମିନ୍ସମଯେ ଵୃତ୍ତେ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତଦା ସତୀ । ଵିଲଲାପ ସୁଦୁଃଖାର୍ତା ରାମରାମେତି ଜଲ୍ପତୀ
ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଘଟିଯିବା ପରେ, ସତୀ ଜାନକୀ ସ୍ଥିତି ଫେରିଲେ; ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରି, 'ରାମ, ରାମ' ବୋଲି କ୍ଷୁଦ୍ର ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ହା ନାଥ ଦୀନବଂଧୋ ହେ କରୁଣାମଯସଂନିଧେ । ଅପରାଧାଦୃତେ ମାଂ ତ୍ଵଂ କଥଂ ତ୍ଯଜସି ଵୈ ଵନେ
'ହା ନାଥ, ଦୁଃଖୀମାନଙ୍କର ବନ୍ଧୁ, ହେ କରୁଣାମୟ, ମୁଁ କୌଣସି ଅପରାଧ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ କିପରି ମୋତେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ?'
ଇତ୍ଯେଵମାଦିଭାଷଂତୀ ଵିଲପଂତୀ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଇତସ୍ତତଃ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତୀ ସଂମୂର୍ଚ୍ଛଂତୀ ପୁନଃପୁନଃ
ଏପରି ଅନେକ କଥା କହି, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦି, ଏଠି ସେଠି ଦେଖି, ସେ ବାରମ୍ବାର ମୂର୍ଛିତ ହେଉଥିଲେ।
ତଦା ସ୍ଵଶିଷ୍ଯୈର୍ଭଗଵାନ୍ଵାଲ୍ମୀକିଃ ସଂଗତୋ ଵନମ୍ । ଶୁଶ୍ରାଵ ରୁଦିତଂ ତତ୍ର କରୁଣାସ୍ଵରଭାଷିତମ୍
ତାପରେ ପୂଜ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କର କରୁଣାମୟ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିବା କଥା ଶୁଣିଲେ।
ଶିଷ୍ଯାନ୍ପ୍ରତି ଜଗାଦାଥ ପଶ୍ଯଂତୁ ଵନମଧ୍ଯତଃ । କୋ ରୋଦିତି ମହାଘୋରେ ଵିପିନେ ଦୁଃଖିତସ୍ଵରଃ
ସେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ବନ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ କିଏ ଏଭଳି ଦୁଃଖର ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦୁଛି?'
ତେ ପ୍ରଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ ମୁନିନା ସଂଜଗ୍ମୁର୍ଯତ୍ର ଜାନକୀ । ରାମରାମେତି ଭାଷଂତୀ ବାଷ୍ପପୂରପରିପ୍ଲୁତା
ମୁନିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଜାନକୀ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ; ସେ 'ରାମ, ରାମ' ବୋଲୁଥିଲେ, ଲୁହାରେ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଭରିଯାଇଥିଲା।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ତ୍ରିଯମୌତ୍ସୁକ୍ଯାଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଂ ପ୍ରତ୍ଯଗୁର୍ମୁନିମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦୀରିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଜଗାମାସୌ ତତୋ ମୁନିଃ
ସେ ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁତୁହଳରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ବାଲ୍ମୀକି କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ସେ ମୁନି ତାହାପରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ତପସାଂ ରାଶିଂ ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ନମୋସ୍ତୁ ମୁନଯେ ଵେଦମୂର୍ତଯେ ଵ୍ରତଵାର୍ଧଯେ
ସେ ତପସ୍ୟାର ଏହି ମହାପାହାଡ଼କୁ ଦେଖି, ଜାନକୀ ଯିଏ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା, ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ— 'ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି, ବ୍ରତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତୀଂ ତାଂ ସୀତାମାଶୀର୍ଭିରଭ୍ଯନଂଦଯତ୍ । ଭର୍ତ୍ରା ସହ ଚିରଂଜୀଵ ପୁତ୍ରୌ ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଶୋଭନୌ
ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ମୁନି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ— 'ତୁମେ ସ୍ୱାମୀ ସହ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ହେଉ, ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ପାଉ ।'
କାସି ତ୍ଵଂ କିଂ ଵନେ ଘୋରେ ସଂଗତାସି କିମୀଦୃଶୀ । ସର୍ଵଂ ମେ ଶଂସ ଜାନୀଯାଂ ତଵ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
'ତୁମେ କିଏ? ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? କଣ ଘଟିଛି? ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ତୁମର ଦୁଃଖର କାରଣ ଜାଣିପାରିବି ।'
ସା ତଦା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେମଂ ରାମସ୍ଯ ମହିଲା ମୁନିମ୍ । ନିଃଶ୍ଵସଂତୀ କରୁଣଯା ଗିରାସଂଜାତଵେପଥୁଃ
ତାପରେ ସେ ଜଣେ ମହିଳା, ଯିଏ ରାମଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଦେହ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ମୁନିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଶୃଣୁ ମେ ଵାକ୍ଯମର୍ଥୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଜାନୀହି ମାଂ ଭୂମିପତେ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ସେଵକୀମ୍
'ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ସତ୍ୟ ଓ ମୋ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର କାରଣ । ମୁଁ ରଘୁନାଥଙ୍କର ଦାସୀ ବୋଲି ମୋତେ ଜାଣ, ହେ ଭୂମିପତି ।'
ଅପରାଧଂ ଵିନା ତ୍ଯକ୍ତା ନ ଜାନେ ତତ୍ର କାରଣମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ମାଂ ଵିମୁଚ୍ଯାତ୍ର ଗତଵାନ୍ରାଘଵାଜ୍ଞଯା
'ମୋର କୌଣସି ଅପରାଧ ନଥିଲା, ତଥାପି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଏହାର କାରଣ ମୁଁ ଜାଣେନି । ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋତେ ଏଠାରେ ଛାଡ଼ି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଚାଲିଗଲେ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଶ୍ରୁକଲାପୂର୍ଣଂ ବିଭ୍ରତୀଂ ମୁଖପଂକଜମ୍ । ଵାଲ୍ମୀକିଃ ସାଂତ୍ଵଯନ୍ପ୍ରାହ ଜାନକୀଂ କମଲେକ୍ଷଣାମ୍
ଏପରି କହି, ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ପଦ୍ମମୁଖୀ ଜାନକୀଙ୍କୁ ବାଲ୍ମୀକି ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ— 'ହେ କମଳନୟନୀ ଜାନକୀ...'
ଵାଲ୍ମୀକିଂ ମାଂ ଵିଜାନୀହି ପିତୁସ୍ତଵ ଗୁରୁଂ ମୁନିମ୍ । ଦୁଃଖଂ ମା କୁରୁ ଵୈଦେହି ହ୍ଯାଗଚ୍ଛ ମମ ଚାଶ୍ରମମ୍
'ମୋତେ ବାଲ୍ମୀକି ବୋଲି ଜାଣ, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଏବଂ ମୁନି । ଦୁଃଖ କରିନାହ, ହେ ବୈଦେହୀ; ଏବେ ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସ ।'
ଭିନ୍ନସ୍ଥାନେ ପିତୁର୍ଗେହଂ ଜାନୀହି ପତିଦେଵତେ । ଈଦୃଶେ କର୍ମଣି ମମ ରୋଷୋସ୍ତ୍ଵେଵ ମହୀପତେଃ
'ହେ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା, ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଘର ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମାତ୍ର ରାଜା ମୋପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ।'
ଏଵଂ ଵଚଃ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ଦୁଃଖପୂର୍ଣାଶ୍ରୁଵଦନା କିଂଚିତ୍ସୁଖମଵାପ ସା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା ଜାନକୀ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁ ସହିତ କିଛି ସାନ୍ତ୍ବନା ଅନୁଭବ କଲେ ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଵାଲ୍ମୀକିଃ ସାଂତ୍ଵଯିତ୍ଵୈନାଂ ଦୁଃଖପୂରାକୁଲେକ୍ଷଣାମ୍ । ନିନାଯ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତାପସୀଵୃନ୍ଦପୂରିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ— ବାଲ୍ମୀକି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ତପସ୍ୱିନୀ ଅଛନ୍ତି, ନେଇଗଲେ ।
ସା ଗଚ୍ଛଂତୀ ପୃଷ୍ଠତୋଽସ୍ଯ ଵାଲ୍ମୀକେସ୍ତପସାଂ ନିଧେଃ । ରରାଜେଂଦୋଃ ପୃଷ୍ଠତୋ ଵୈ ତାରକେଵ ମନୋହରା
ସେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ । ତପସ୍ୟାର ଧନ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିବା ଜାନକୀ ଚନ୍ଦ୍ର ପଛରେ ତାରା ଯେପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗୁଥିଲେ ।
ଵାଲ୍ମୀକିଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚ ସ୍ଵୀଯମାଶ୍ରମଂ ମୁନିପୂରିତମ୍ । ତାପସୀଃ ପ୍ରତିସଂଚଖ୍ଯୌ ଜାନକୀଂ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଗତାମ୍
ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମକୁ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ମୁନି ଅଛନ୍ତି, ପହଞ୍ଚି, ତାପସିନୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଜାନକୀ ମୋ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଛନ୍ତି ।'
ଵୈଦେହୀ ତାପସୀଃ ସର୍ଵା ନମଶ୍ଚକ୍ରେ ମହାମନାଃ । ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରହୃଷିତାଃ ପରିରଂଭଂ ସମାଚରନ୍
ବୈଦେହୀ ସମସ୍ତ ତାପସିନୀଙ୍କୁ ମହାସମ୍ମାନରେ ନମସ୍କାର କଲେ; ସେମାନେ ଖୁସିରେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ।
ଵାଲ୍ମୀକିର୍ନିଜଶିଷ୍ଯାନ୍ସ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତପୋନିଧିଃ । ରଚ୍ଯତାଂ ବତ ଜାନକ୍ଯାଃ ପର୍ଣଶାଲା ମନୋରମା
ତପସ୍ୟାର ଧନ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଜାନକୀ ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପତ୍ରର ଘର ବନାଅ ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ଵାଲ୍ମୀକେଃ ସୁମନୋରମମ୍ । ଵ୍ଯରଚନ୍ପତ୍ରକୈଃ ଶାଲାଂ ଦାରୁଭିଃ ସୁମନୋହରାମ୍
ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ପତ୍ର ଓ କାଠିରେ ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଘର ବନେଇଦେଲେ ।
ତତ୍ରାଵସଦ୍ଧି ଵୈଦେହୀ ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା । ଵାଲ୍ମୀକେଃ ପରିଚର୍ଯାଂ ଚ କୁର୍ଵଂତୀ ଫଲଭକ୍ଷିକା
ସେଠାରେ ବୈଦେହୀ, ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା ଭାବରେ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ସହ ଫଳ ଖାଇ ରହିଲେ ।