ମୁହୂର୍ତେନାପି ସଂଜ୍ଞାଂ ସା ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଃଖପରିପ୍ଲୁତା । ଜଗାଦ ରାମଚରଣୌ ସ୍ମଂରତୀ ଶୋକଵିକ୍ଷତା
କିଛି ସମୟ ପରେ, ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ ହୋଇ, ସୀତା ହୁଶ ଆସି, ରାମଙ୍କର ପାଦକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୃଦୟରେ କଥା କହିଲେ ।
ରଘୁନାଥୋ ମହାବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଯଜତେ ମାଂ କଥଂ ମହାନ୍ । ଯୋ ମଦର୍ଥେ ପଯୋରାଶିଂ ବଦ୍ଧଵାନ୍ଵାନରୈର୍ଯୁତଃ
'ରଘୁନାଥ, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମୋତେ କିପରି ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ? ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ବାନରମାନେ ସହିତ ସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ ।'
ସ କଥଂ ମାଂ ମହାଵୀରୋ ନିଷ୍ପାପାଂ ରଜକୋକ୍ତିତଃ । ତ୍ଯଜିଷ୍ଯତି ମମୈଵାତ୍ର ଦୈଵଂ ତୁ ପ୍ରତିକୂଲିତମ୍
'ସେ ମହାବୀର କିପରି ମୋତେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, କେବଳ ଧୋବୀର କଥାରେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବେ? ଏଠାରେ ମୋର ଭାଗ୍ୟ ମାତ୍ର ବିପରୀତ ।'
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତୀ ପୁନରପି ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଵିଦେହଜା । ମୂର୍ଚ୍ଛିତାଂ ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ରୁରୋଦ ଵିକୃତସ୍ଵରଃ
ଏପରି କହି, ଆଉଥରେ ବୈଦେହୀ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ; ତାଙ୍କୁ ମୂର୍ଛିତ ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରି ବିକୃତ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ ।
ପୁନଃ ସଂଜ୍ଞାମଵାପ୍ଯୈଵଂ ସୌମିତ୍ରିଂ ନିଜଗାଦ ସା । ଦୁଃଖାତୁରଂ ଵୀକ୍ଷମାଣା ରୁଦ୍ଧକଂଠଂ ସୁଦୁଃଖିତା
ପୁନି ହୁଶ ଆସି, ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଗଳା ଆଟି ଯାଇ, ସୌମିତ୍ରିକୁ ଦେଖି କଥା କହିଲେ ।
ସୌମିତ୍ରେ ଗଚ୍ଛ ରାମଂ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମମୂର୍ତିଂ ଯଶୋନିଧିମ୍ । ମଦ୍ଵାକ୍ଯମେଵୈତଦ୍ବ୍ରୂଯାଃ ସମକ୍ଷଂ ତପସାଂ ନିଧେଃ
'ସୌମିତ୍ରି, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ଯଶସ୍ବୀ; ମୋର ଏହି କଥାକୁ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସେଠାରେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି କହିଦିଅ ।'
ମାଂ ତତ୍ଯାଜ ଭଵାନ୍ଯଦ୍ଵୈ ଜାନନ୍ନପି ଵିପାପିନୀମ୍ । କୁଲସ୍ଯ ସଦୃଶଂ କିଂ ଵା ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନସ୍ଯ ତତ୍ଫଲମ୍
'ସେ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ଜାଣିଥିଲେ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟା ଭାବି; ଏହା କି ତାଙ୍କର କୁଳର ଯୋଗ୍ୟ, କି ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଫଳ?'
ନିତ୍ଯଂ ତଵ ପଦେ ରକ୍ତାଂ ତ୍ଵଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟଭୁଜଂ ହି ମାମ୍ । ଭଵାଂସ୍ତତ୍ଯାଜ ତତ୍ସର୍ଵଂ ମମ ଦୈଵଂ ତୁ କାରଣମ୍
'ସଦା ତୁମ ପାଦରେ ଭକ୍ତିତ, ତୁମ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଖାଇଥିଲି; ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ; ଏହା ସବୁ ମୋର ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହେଲା ।'
କଲ୍ଯାଣଂ ତଵ ସର୍ଵତ୍ର ଭୂଯାଦ୍ଵୀରଵରୋତ୍ତମ । ଅହଂ ତାଵଦ୍ଵନେ ତ୍ଵାଂ ହି ସ୍ମରଂତୀ ପ୍ରାଣଧାରିକା
'ତୁମେ ସବୁଠି ଭଲ ରୁହ; ମହାବୀରମାନ୍ୟ; ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି, ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରିବି ।'
ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା ଭଵାନେଵ ମମୋତ୍ତମଃ । ଅନ୍ଯେ ତୁଚ୍ଛୀକୃତାଃ ସର୍ଵେ ମନସା ରଘୁଵଂଶଜ
'ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଓ ଶବ୍ଦରେ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋ ମନରେ ତୁଚ୍ଛ; ରଘୁବଂଶଜ ।'
ଭଵେଭଵେ ଭଵାନେଵ ପତିର୍ଭୂଯାନ୍ମହୀଶ୍ଵର । ତ୍ଵତ୍ପଦସ୍ମରଣାନେକ ହତପାପା ସତୀଶ୍ଵରୀ
'ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ମୋ ପତି ହେଉ; ଭୂମିର ନାଥ; ତୁମ ପାଦ ସ୍ମରଣରେ, ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଓ ପତିବ୍ରତା ହୋଇ, ବହୁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ ।'
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଜନଂ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ମତ୍ସଂଦେଶଂ ରଘୂତ୍ତମ । ତ୍ଯକ୍ତା ଵନେ ମହାଘୋରେ ରାମେଣ ନିରଘା ସତୀ
'ମୋ ସନ୍ଦେଶ ସମସ୍ତ ଶ୍ୱଶ୍ରୁମାନେକୁ କହିଦିଅ, ରଘୁତ୍ତମ; ଦୁଃଖଦ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଗିତ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସୀତା ଏହି ସନ୍ଦେଶ ପଠାଉଛି ।'
ସ୍ମରାମି ଚରଣୌ ଯୁଷ୍ମଦ୍ଵନେ ମୃଗଗଣୈର୍ଯୁତେ । ଅଂତର୍ଵତ୍ନୀ ଵନେ ତ୍ଯକ୍ତା ରାମେଣ ସୁମହାତ୍ମନା
'ମୁଁ ତୁମ ପାଦକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ଜଙ୍ଗଲରେ ମୃଗମାନେ ଚାରିପାଖରେ; ଅନ୍ତଃପତ୍ନୀ, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରତ୍ୟାଗିତ, ମହାତ୍ମା ।'
ସୌମିତ୍ରେ ଶୃଣୁ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଭଦ୍ରଂ ଭୂଯାଦ୍ରଘୂତ୍ତମେ । ଇଦାନୀଂ ସଂତ୍ଯଜେ ପ୍ରାଣାନ୍ରାମଵୀର୍ଯଂ ସୁରକ୍ଷତୀ
'ସୌମିତ୍ରି, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ରଘୁତ୍ତମଙ୍କୁ ସବୁଠି ଭଲ ହେଉ; ଏବେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡୁଛି, ରାମଙ୍କ ଶୌର୍ଯ୍ୟରେ ରକ୍ଷିତ ।'
ତ୍ଵଂ ରାମଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ଯତ୍କରୋଷି ଶୁଭଂ ତଵ । ପରତଂତ୍ତ୍ରେଣ ତତ୍କାର୍ଯଂ ରାମପାଦାବ୍ଜସେଵିନା
ତୁମେ ରାମଙ୍କର ଯେଉଁ ଆଦେଶ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ, ସେହିଠାରେ ଚାଲିଛ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଆଧିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ରାମ ସଵିଧେ ଶିଵାଃ ପଂଥାନ ଏଵ ତେ । ମମୋପରି କୃପା କାର୍ଯା ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯାହଂ କଦା କଦା
ତୁମେ ଏବେ ରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଅ; ଏହି ପଥ ତୁମ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ। ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଅ; ସମୟ ସମୟରେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କର।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ଭୂମୌ ପପାତ ପୁରତସ୍ତଦା । ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୁଃଖମାପେଦେ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଜାନକୀମ୍
ଏପରି କହି ସେ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜାନକୀଙ୍କୁ ମୂର୍ଛିତ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଵୀଜଯାମାସ ଵାସୋଗ୍ରୈଃ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ତାଂ ପ୍ରକୃତ୍ଯ ଚ । ସୌମିତ୍ରିଃ ସାଂତ୍ଵଯାମାସ ଵଚନୈର୍ମଧୁରୈର୍ମୁହୁଃ
ସେ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଂଖା କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କଲେ; ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧୁର କଥାରେ ପୁନିପୁନି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଵାଚ। ଏଷ ଗଚ୍ଛାମି ରାମଂ ଵୈ ଗତ୍ଵା ଶଂସାମି ସର୍ଵଶଃ । ସମୀପେ ତେ ମୁନେରସ୍ତି ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମୋ ମହାନ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛି; ସେଠାରେ ଯାଇ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେବି। ତୁମ ନିକଟରେ ବଡ଼ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ବାଷ୍ପପୂରିତଃ । ମୁଂଚନ୍ନଶ୍ରୁକଲାଂ ଦୁଃଖାଦ୍ଯଯୌ ରାମଂ ମହୀପତିମ୍
ଏପରି କହି, ସେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୁଃଖରେ ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ଛାଡ଼ି, ରାମ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଜାନକୀ ଦେଵରଂ ଯାଂତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିସ୍ମିତଲୋଚନା । ହସତ୍ଯଯଂ ମହାଭାଗୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦେଵରୋ ମମ
ଜାନକୀ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ଦେବର ଯାଉଛନ୍ତି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାକି ରହିଲେ: 'ମୋ ଦେବର ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେତେ ଧନ୍ୟ, ସେ ହସୁଛନ୍ତି।'
କଥଂ ମାଂ ପ୍ରାଣତଃ ପ୍ରେଷ୍ଠାଂ ଵିପାପାଂ ରାଘଵୋଽତ୍ଯଜତ୍ । ଇତି ସଂଚିଂତଯଂତୀ ସା ତମୈକ୍ଷଦନିମେଷଣା
ମୁଁ ଏଯାଁତା ସଜୀବ ଓ ନିର୍ମଳ ଥିଲି, ରାଘବ କିପରି ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଅନିମେଷ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ତାକି ରହିଲେ।
ଜାହ୍ନଵୀଂ ସର୍ଵଥୋତ୍ତୀର୍ଣାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସତ୍ଯଂ ସ୍ଵହାପନମ୍ । ପତିତା ପ୍ରାଣସଂଦେହଂ ପ୍ରାପ୍ତା ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ଗତା ତଦା
ସେ ଜାହ୍ନବୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇଛନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଆହୁତି ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପ୍ରାଣ ସନ୍ଦେହରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
ତଦା ହଂସାଃ ସ୍ଵପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ଜଲମାନୀଯ ସର୍ଵତଃ । ସିଷିଚୁର୍ମଧୁରୋ ଵାଯୁର୍ଵଵୌ ପୁଷ୍ପସୁଗଂଧିମାନ୍
ତାପରେ ହଂସମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପାଖ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଜଳ ଆଣି, ତାଙ୍କୁ ଛିଟିଲେ; ମଧୁର ପବନ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ ବହୁଥିଲା।
କରିଣଃ ପୁଷ୍କରୈଃ ସ୍ଵୀଯୈର୍ଜଲପୂର୍ଣୈଃ ସମଂତତଃ । ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଶରୀରଂ ରଜସା କ୍ଷାଲଯଂତ ଇଵାଗତାଃ
ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଂକୁରରେ ଜଳ ଭରି ଆଣି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆସି, ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଧୂଳିରେ ଢାକିଦେଲେ, ମନେ ହେଉଛି ଏମିତି କରି ସ୍ନାନ କରାଉଛନ୍ତି।
ମୃଗାସ୍ତଦଂତିକଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସଂତସ୍ଥୁର୍ଵିସ୍ମିତେକ୍ଷଣାଃ । ନଗାଃ ପୁଷ୍ପଯୁତା ଆସଂସ୍ତତ୍କାଲଂ ମଧୁନା ଵିନା
ମୃଗମାନେ ସେଠାକୁ ଆସି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ରହିଲେ; ଗଛମାନେ ସେ ସମୟରେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମଧୁ ନଥିଲା।
ଏତସ୍ମିନ୍ସମଯେ ଵୃତ୍ତେ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତଦା ସତୀ । ଵିଲଲାପ ସୁଦୁଃଖାର୍ତା ରାମରାମେତି ଜଲ୍ପତୀ
ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଘଟିଯିବା ପରେ, ସତୀ ଜାନକୀ ସ୍ଥିତି ଫେରିଲେ; ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରି, 'ରାମ, ରାମ' ବୋଲି କ୍ଷୁଦ୍ର ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ।
ହା ନାଥ ଦୀନବଂଧୋ ହେ କରୁଣାମଯସଂନିଧେ । ଅପରାଧାଦୃତେ ମାଂ ତ୍ଵଂ କଥଂ ତ୍ଯଜସି ଵୈ ଵନେ
'ହା ନାଥ, ଦୁଃଖୀମାନଙ୍କର ବନ୍ଧୁ, ହେ କରୁଣାମୟ, ମୁଁ କୌଣସି ଅପରାଧ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ କିପରି ମୋତେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ?'
ଇତ୍ଯେଵମାଦିଭାଷଂତୀ ଵିଲପଂତୀ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଇତସ୍ତତଃ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତୀ ସଂମୂର୍ଚ୍ଛଂତୀ ପୁନଃପୁନଃ
ଏପରି ଅନେକ କଥା କହି, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦି, ଏଠି ସେଠି ଦେଖି, ସେ ବାରମ୍ବାର ମୂର୍ଛିତ ହେଉଥିଲେ।
ତଦା ସ୍ଵଶିଷ୍ଯୈର୍ଭଗଵାନ୍ଵାଲ୍ମୀକିଃ ସଂଗତୋ ଵନମ୍ । ଶୁଶ୍ରାଵ ରୁଦିତଂ ତତ୍ର କରୁଣାସ୍ଵରଭାଷିତମ୍
ତାପରେ ପୂଜ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କର କରୁଣାମୟ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିବା କଥା ଶୁଣିଲେ।