ରୁକ୍ମିଣ୍ଯା ସହ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦେଵକୀନଂଦନୋଽଵ୍ଯଯଃ । ଉଵାସ ସୁସୁଖେନୈଵ ଦିଵ୍ଯହର୍ମ୍ଯତଲେ ଶୁଭେ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦେବକୀଙ୍କ ଅବିନାଶୀ ପୁଅ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ମହଳର ଉପର ତଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ବସିଥିଲେ।
ତଯା ଵୈ ରମଯାମାସ ନାରାଯଣ ଇଵ ଶ୍ରିଯା । ସଂସ୍ତୂଯମାନୋ ମୁନିଭିର୍ଦିଵି ଦେଵଗଣୈରପି
ସେ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ସହ ନାରାୟଣ ଓ ଶ୍ରୀ ଭଳି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ମୁନିମାନେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ।
ଅହନ୍ଯହନି ହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ସୁଖେନୈଵ ଜନାର୍ଦନଃ । ଅଥୋଵାସ ସୁଶୋଭାଯାଂ ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ ସନାତନଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ସନାତନ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସୁନ୍ଦର ଦ୍ୱାରାବତୀ ନଗରରେ ସୁଖରେ ବସିଥିଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାମହେଶ୍ଵରସଂଵାଦେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଚରିତେ ରୁକ୍ମିଣୀଵିଵାହକଥନଂନାମ ଅଷ୍ଟାଚତ୍ଵାରିଂଶଦଧିକଦ୍ଵିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜୀବନରେ ରୁକ୍ମିଣୀ ବିବାହ କଥା' ନାମକ ଦୁଇଶେ ଚଉଵାଲିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯେଉଁ ସଂହିତାରେ ପଚାସିହଜାର ପାଞ୍ଚଶ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର ଉଵାଚ- ସତ୍ରାଜିତସ୍ଯ ତନଯା ନାମ୍ନା ସତ୍ଯା ଯଶସ୍ଵିନୀ । ପୃଥିଵ୍ଯଂଶେନ ସଂଭୂତା ଭାର୍ଯାଂ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵା ପରା
ଶ୍ରୀ ରୁଦ୍ର କହିଲେ— ସତ୍ରାଜିତଙ୍କ ଝିଅ ସତ୍ୟା, ଯିଏ ପୃଥିବୀର ଅଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜଣେ ଝିଅ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ।
ଵୈଵସ୍ଵତୀ ମହାଭାଗା କାଲିଂଦୀ ନାମ ନାମତଃ । ତୃତୀଯା ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ସା ଲୀଲାଂଶା ସମୁପସ୍ଥିତା
ବୈବସ୍ୱତୀ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ କାଳିନ୍ଦୀ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ତାଙ୍କର ତୃତୀୟ ଝିଅ, ଲୀଳା ଅଂଶରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ।
ଵିଂଦାନୁଵିଂଦସ୍ଯ ସୁତାଂ ମିତ୍ରଵିଂଦାଂ ଶୁଚିସ୍ମିତାମ୍ । ସ୍ଵଯଂଵରସ୍ଥିତାଂ କନ୍ଯାମୁପଯେମେ ଜନାର୍ଦନଃ
ବିନ୍ଦ ଓ ଅନୁବିନ୍ଦଙ୍କ ଝିଅ ମିତ୍ରବିନ୍ଦା, ଯିଏ ପବିତ୍ର ହସିଥିଲେ, ସ୍ୱୟଂବରରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ବିବାହ କରିଥିଲେ।
ପାଶେନୈକେନ ବଦ୍ଧ୍ଵା ତାନ୍ ଵୃଷଭାନ୍ସପ୍ତଦୁର୍ମଦାନ୍ । ତାଂ ଵୀର୍ଯଶୁଲ୍କାଂ ଜଗ୍ରାହ ପଦ୍ମପତ୍ରାଯତେକ୍ଷଣଃ
ସେଇ ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନି ମିତ୍ରବିନ୍ଦାଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ବିବାହ ମୂଲ୍ୟ ଶୌର୍ୟ ଥିଲା, ସେଁଠି ସତ୍ତ ଅହଂକାରୀ ବୃଷଭମାନୋଁକୁ ଗୋଟିଏ ଦୌରିରେ ବାନ୍ଧି, କୃଷ୍ଣ ଜୟ କରିଥିଲେ।
ସତ୍ରାଜିତୋ ମହାରତ୍ନଂ ସ୍ଯମଂତାଖ୍ଯଂ ମହୀପତିଃ । ଅନୁଜାଯ ଦଦୌ ସୋଽଯଂ ପ୍ରସେନାଯ ମହାତ୍ମନେ
ସତ୍ରାଜିତ ନାମକ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ସ୍ୟମନ୍ତକ ନାମର ମହାମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି ଥିଲା; ସେ ଏହାକୁ ତାଙ୍କ ଭାଉ ପ୍ରସେନଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ଯଯାଚେ ତଂ ମଣିଵରଂ କଦାଚିନ୍ମଧୁସୂଦନଃ । ଉଵାଚ ଵାସୁଦେଵଂ ତଂ ପ୍ରସେନଃ ପ୍ରସଭଂ ତଦା
କେବେ ମଧୁସୂଦନ ସେଇ ମହାମଣି ମାଗିଥିଲେ; ତେବେ ପ୍ରସେନ ବଳଜୋରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ପ୍ରସେନ ଉଵାଚ- ଭାରାନଷ୍ଟସୁଵର୍ଣାନି ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରସଵତେ ମଣିଃ । ତସ୍ମାତ୍କସ୍ଯ ନ ଦାତଵ୍ଯଂ ସ୍ଯମଂତାଖ୍ଯମିଦଂ ମଯା
ପ୍ରସେନ କହିଲେ— ଏହି ମଣି ପ୍ରତିଦିନ ହାରାଇଥିବା ସୁନା ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ଏହି ସ୍ୟମନ୍ତକ ମୁଁ କାହାକୁ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- କୃଷ୍ଣସ୍ତୁ ତଦଭିପ୍ରାଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୂଷ୍ଣୀମୁଵାସ ହ । କଦାଚିନ୍ମୃଗଯାଂ କର୍ତ୍ତୁଂ କୃଷ୍ଣଃ ସର୍ଵୈର୍ଯଦୂତ୍ତମୈଃ
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଜାଣି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ; କେବେ କୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାଦବମାନେ ସହିତ ଶିକାର କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାରଣ୍ଯଂ ପ୍ରସେନାଦ୍ଯୈର୍ମହାବଲୈଃ । ପ୍ରତ୍ଯେକଂ ଵୈ ମୃଗାନ୍ହଂତୁମନୁଯାତାଃ ସହସ୍ରଶଃ
ସେ ପ୍ରସେନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ସହିତ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ହଜାର-ହଜାର ଲୋକ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଏକ ଏଵ ମହାରଣ୍ଯେ ପ୍ରସେନୋ ଦୂରମାଗତଃ । ତଂ ସିଂହୋ ଦୃଷ୍ଟମାସାଦ୍ଯ ହତ୍ଵା ରତ୍ନଂ ଜହାର ସଃ
ପ୍ରସେନ ଏକା ଏକା ଦୂର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଏକ ସିଂହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆସି, ହତ୍ୟା କରି, ମଣିଟି ନେଇଗଲା।
ତଂ ସିଂହଂ ଜାଂବବାନ୍ହତ୍ଵା ମଣିଂ ଗୃହ୍ଯ ମହାବଲଃ । ପ୍ରଵିଵେଶ ବିଲଂ ତୂର୍ଣଂ ଦିଵ୍ଯସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ନିଷେଵିତମ୍
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନର, ନିଜ ହାତରେ ସିଂହକୁ ମାରି, ମଣିଟିକୁ ନେଇ, ଦେବୀମାନେ ରହୁଥିବା ଗୁହାକୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ନସ୍ତଂଗତେ ସୂର୍ଯେ ଵାସୁଦେଵଂ ସହାନୁଗଃ । ଚତୁର୍ଥ୍ଯାମୁଦିତଂ ଚଂଦ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵଂ ପୁରମାଵିଶତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରେ, ବାସୁଦେବ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଚତୁର୍ଥୀ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି, ନିଜ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତତଃ ସର୍ଵେ ପୁରଜନାଃ କୃଷ୍ଣଂ ପ୍ରୋଚୁଃ ପରସ୍ପରମ୍ । ହତ୍ଵା ପ୍ରସେନଂ ଗୋଵିଂଦୋ ମୃଗଵ୍ଯାଜେନ କାନନେ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ସହରବାସୀ ଏକାଉଁଠି ହୋଇ କହିଲେ, 'ଗୋବିନ୍ଦ କାନନରେ ମୃଗ ଶିକାର ନାମରେ ପ୍ରସେନକୁ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି।'
ସ୍ଯମଂତକଂ ମଣିଵରମଗ୍ରହୀଦଵିଶଂକଯା । ତଦାକର୍ଣ୍ଯ ହରିସ୍ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵାରକାଜନଭାଷିତମ୍
'ସେ ସନ୍ଦେହ ନକରି ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣିକୁ ନେଇଛନ୍ତି।' ଏହିପରି ଦ୍ୱାରକାବାସୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ହରି—
ଅଜ୍ଞଲୋକଭଯାତ୍ସର୍ଵୈର୍ଯଦୁଭିର୍ଗହନଂ ଯଯୌ । ଦର୍ଶଯାମାସ ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସିଂହେନ ନିହତଂ ଵନେ
ମୁଢ଼ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭୟରୁ ସମସ୍ତ ଯାଦବମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ କାନନକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ମୃତ ପ୍ରସେନକୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ଲବ୍ଧାତ୍ମଶୁଦ୍ଧିସ୍ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ମହତୀଂ ଚମୂମ୍ । ଏକଃ ଶାର୍ଙ୍ଗଗଦାପାଣିର୍ଜଗାମ ଗହନଂ ଵନମ୍
ସେଠାରେ ନିଜ ମନ ପବିତ୍ର କରି, ବଡ଼ ସେନାକୁ ରଖି, ଏକା ହାତରେ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷ ଓ ଗଦା ନେଇ ଘନ କାନନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାବିଲଂ କୃଷ୍ଣଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ଵିଶଂକିତଃ । ତତ୍ର ନାନା ମଣିଵରଦ୍ଯୋତିତେ ଵିମଲେ ଗୃହେ
ବଡ଼ ଗୁହାଟିକୁ ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ଅନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଆଲୋକରେ ଜଗମଗାଉଥିବା ଏକ ପବିତ୍ର ଘର ଥିଲା।
ସୁତଂ ଜାଂବଵତୋ ଧାତ୍ରୀ ଦୋଲାମାରୋପ୍ଯ ଲୀଲଯା । ଦୋଲାମୁଖେ ମଣିଂ ଧୃତ୍ଵା ଦୋଲଯନ୍ଗାଯତୀ ମୁଦା
ଜାମ୍ବବତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଧାତ୍ରୀ, ଲୀଳାରେ ତାଙ୍କୁ ଝୁଲାରେ ବସାଇ, ଝୁଲାର ମୁଣ୍ଡରେ ମଣିଟି ଧରି, ଆନନ୍ଦରେ ଝୁଲାଇ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ।
ସିଂହଃ ପ୍ରସେନମଵଧୀତ୍ସିଂହୋ ଜାଂବଵତା ହତଃ । ସୁକୁମାରକ ମା ରୋଦୀସ୍ତଵ ହ୍ଯେଷ ସ୍ଯମଂତକଃ
ସିଂହ ପ୍ରସେନକୁ ମାରିଥିଲା, ଏବଂ ସିଂହକୁ ଜାମ୍ବବତ ମାରିଥିଲେ। 'ହେ ସୁକୁମାର, କାନ୍ଦନି, ଏହି ତୋ ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାସୁଦେଵୋଽଥ ଶଂଖଂ ଦଧ୍ମୌ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ତେନ ନାଦେନ ମହତା ନିର୍ଜଗାମାତ୍ର ଜାଂବଵାନ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରତାପୀ ବାସୁଦେବ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କଲେ। ସେ ବଡ଼ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ସେଠାରେ ଜାମ୍ବବାନ୍ ବାହାରିଲେ।
ତଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦ୍ଘୋରଂ ଦଶରାତ୍ରଂ ନିରଂତରମ୍ । ମୁଷ୍ଟିଭିର୍ଵଜ୍ରକଲ୍ପୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଭୂତଭଯାଵହମ୍
ତାଙ୍କ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଶ ରାତି ଧରି ଅବିରତ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ତାଙ୍କର ମୁଠି ବଜ୍ର ସମାନ ଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ବଲଵୃଦ୍ଧିଂ ଚ ତଥାତ୍ମବଲସଂକ୍ଷଯମ୍ । ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ପୂର୍ଵଵଚନଂ ବୁବୁଧେ ପରମାତ୍ମନଃ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ବଢ଼ୁଥିବା ଓ ନିଜର ଶକ୍ତି କମିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଥିବା ପରମାତ୍ମାଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସୋଽଯଂ ରାମୋଽଵତୀର୍ଣୋଽତ୍ର ଧର୍ମତ୍ରାଣାଯ ଵୈ ପୁନଃ । ସ ଆଗତୋ ମମ ସ୍ଵାମୀ ଦାତୁଂ ମମ ମନୋରଥମ୍
'ଏହି ରାମ ନିଜେ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପୁନି ଅବତରଣ କରିଛନ୍ତି; ମୋ ସ୍ୱାମୀ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।'
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଥ ଋକ୍ଷେଶୋ ନିର୍ଵର୍ତ୍ଯ ରଣକର୍ମ ତତ୍ । ପ୍ରାଂଜଲି ପ୍ରାହ ଗୋଵିଂଦଂ କୋ ଭଵାନିତି ଵିସ୍ମଯାତ୍
ଏପରି ଜାଣି, ରିକ୍ଷରାଜ ଯୁଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ କରି, ହାତ ଜୋଡି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଆପଣ କିଏ?'
ନିଵର୍ତ୍ଯ କଦନଂ ଶୌରିଃ ପ୍ରୋଚେ ଗଂଭୀରଯା ଗିରା । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ପୁତ୍ରୋଽହଂ ଵସୁଦେଵସ୍ଯ ଵାସୁଦେଵ ଇତୀରିତଃ
ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କରି, ଶୌରି ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: 'ମୁଁ ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁଅ, ଯେଉଁକୁ ବାସୁଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ମମରତ୍ନଂ ସ୍ଯମଂତାଖ୍ଯଂ ହୃତଵାଂସ୍ତ୍ଵଂ ସୁନିର୍ଭଯଃ । ତଦ୍ଦୀଯତାଂ ଚ ଶୀଘ୍ରଂ ମେ ଅନ୍ଯଥା ଵଧମେଷ୍ଯସି
'ତୁମେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ମୋର ସ୍ୟାମନ୍ତକ ମଣି ନେଇଛ; ଏହିଁ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇଦିଅ, ନହେଲେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ।'