ତନ୍ମେ କଥଯ ଵୀରାଗ୍ର୍ଯ କଥଂ ମୁକ୍ତା ମହାତ୍ମନା । ରାମେଣ ଦୁଷ୍ଟହୃଦଯା କ୍ଷିପ୍ରଂ କଥଯ ମେ ହି ତତ୍
ତେଣୁ, ବୀରମାନ୍ୟ, ମୋତେ କହ, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେମିତି ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟ ଏବେ କଠୋର ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି କଥା ଶୀଘ୍ର କହ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶୋକକର୍ଶିତଃ । ସଂରୁଦ୍ଧବାଷ୍ପଵଦନୋ ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଵାଂସ୍ତଦା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଶ୍ରୁରେ ଗଳା ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ସେ ସମୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ତଦେଵ ଵିପିନଂ ଘୋରଂ ଗଚ୍ଛଂତୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣାନ୍ଵିତା । ପୁନରପ୍ଯାହ ତଂ ଵୀରଂ ଦୁଃଖାର୍ତା ପଶ୍ଯତୀ ମୁଖମ୍
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଦେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଯାଉଥିବା ସୀତା, ପୁଣିଥରେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତଦାପି ସ ନ ତାଂ ଵକ୍ତି କିମପି ପ୍ରେକ୍ଷୁଲୋଲୁପଃ । ତଦା ସାତ୍ଯଂତନିର୍ବଂଧଂ ଚକାର ପରିପୃଚ୍ଛତୀ
ସେ ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଦୃଷ୍ଟି ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲା; ତେବେ ସୀତା ଏକାଗ୍ର ଏବଂ ନିଷ୍ଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ।
ଆଗ୍ରହେଣ ଯଦା ପୃଷ୍ଟୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୀତଯା ତଦା । ରୁଦ୍ଧକଂଠୋ ମୁହୁଃ ଶୋଚନ୍ନଵଦତ୍ତ୍ଯାଗସଂଭଵମ୍
ସୀତା ଦ୍ୱାରା ଜୋର ଦେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗଳା ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ତ୍ୟାଗର କଥା କହିଲେ।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପଵିନା ତୁଲ୍ଯଂ ନିଶମ୍ଯ ମୁନିସତ୍ତମ । ସୁଲତାକୃତ୍ତମୂଲେଵ ବଭୂଵାକଲ୍ପଵର୍ଜିତା
ସେଇ କଥା, ବାୟୁ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୁଣି ବଡ଼ ମୁନି, ସୀତା ମୂଳ କଟା ଶୁଷ୍କ କମଳ ଭଳି ଶୋଭାହୀନ ହୋଇଗଲେ।
ତଦୈଵ ପୃଥିଵୀ ତାଂ ନ ଜଗ୍ରାହ ତନଯାମିମାମ୍ । ରାମୋ ଵିପାପିନୀଂ ସୀତାଂ ନ ଜହ୍ଯାଦିତି ଶଂକିନୀ
ସେ ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେନି, କାରଣ ରାମ ଦୁଷ୍ଟା ଭାବି ସୀତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବେନି ବୋଲି ଶଙ୍କା କରିଥିଲେ ।
ପତିତାଂ ତାଂ ତୁ ଵୈଦେହୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିରୁତ୍ସୁକଃ । ପଲ୍ଲଵାଗ୍ର୍ଯସମୀରେଣ ସଂଜ୍ଞିତାଂ ତୁ ଚକାର ସଃ
ସୌମିତ୍ରି ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖି, ନୂତନ ପତ୍ରର ପବନରେ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ କରିଲେ ।
ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ହ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ମା ହାସ୍ଯଂ କୁରୁ ଦେଵର । କଥଂ ମାଂ ପାପରହିତାଂ ତ୍ଯଜତେ ସ ରଘୂଦ୍ଵହଃ
ସୀତା ହୁଶ ଆସି, କହିଲେ: 'ଦେବର, ଏହାକୁ ହାସ୍ୟ କରିବାକୁ ଦିଅନାହିଁ; ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟା ନୁହେଁ, ତେବେ ରଘୁବଂଶୀ କିପରି ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ?'
ଏଵଂ ବହୁଵିଲପ୍ଯାଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଦୁଃଖସଂଯୁତମ୍ । ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯମୂ ର୍ଚ୍ଛିତା ଭୂମୌ ପପାତ ପରିଦୁଃଖିତା
ଏପରି ବହୁ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ସୀତା ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଗଲେ ।
ମୁହୂର୍ତେନାପି ସଂଜ୍ଞାଂ ସା ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଃଖପରିପ୍ଲୁତା । ଜଗାଦ ରାମଚରଣୌ ସ୍ମଂରତୀ ଶୋକଵିକ୍ଷତା
କିଛି ସମୟ ପରେ, ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ ହୋଇ, ସୀତା ହୁଶ ଆସି, ରାମଙ୍କର ପାଦକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୃଦୟରେ କଥା କହିଲେ ।
ରଘୁନାଥୋ ମହାବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଯଜତେ ମାଂ କଥଂ ମହାନ୍ । ଯୋ ମଦର୍ଥେ ପଯୋରାଶିଂ ବଦ୍ଧଵାନ୍ଵାନରୈର୍ଯୁତଃ
'ରଘୁନାଥ, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମୋତେ କିପରି ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ? ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ବାନରମାନେ ସହିତ ସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ ।'
ସ କଥଂ ମାଂ ମହାଵୀରୋ ନିଷ୍ପାପାଂ ରଜକୋକ୍ତିତଃ । ତ୍ଯଜିଷ୍ଯତି ମମୈଵାତ୍ର ଦୈଵଂ ତୁ ପ୍ରତିକୂଲିତମ୍
'ସେ ମହାବୀର କିପରି ମୋତେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, କେବଳ ଧୋବୀର କଥାରେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବେ? ଏଠାରେ ମୋର ଭାଗ୍ୟ ମାତ୍ର ବିପରୀତ ।'
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତୀ ପୁନରପି ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଵିଦେହଜା । ମୂର୍ଚ୍ଛିତାଂ ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ରୁରୋଦ ଵିକୃତସ୍ଵରଃ
ଏପରି କହି, ଆଉଥରେ ବୈଦେହୀ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ; ତାଙ୍କୁ ମୂର୍ଛିତ ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରି ବିକୃତ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ ।
ପୁନଃ ସଂଜ୍ଞାମଵାପ୍ଯୈଵଂ ସୌମିତ୍ରିଂ ନିଜଗାଦ ସା । ଦୁଃଖାତୁରଂ ଵୀକ୍ଷମାଣା ରୁଦ୍ଧକଂଠଂ ସୁଦୁଃଖିତା
ପୁନି ହୁଶ ଆସି, ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଗଳା ଆଟି ଯାଇ, ସୌମିତ୍ରିକୁ ଦେଖି କଥା କହିଲେ ।
ସୌମିତ୍ରେ ଗଚ୍ଛ ରାମଂ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମମୂର୍ତିଂ ଯଶୋନିଧିମ୍ । ମଦ୍ଵାକ୍ଯମେଵୈତଦ୍ବ୍ରୂଯାଃ ସମକ୍ଷଂ ତପସାଂ ନିଧେଃ
'ସୌମିତ୍ରି, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ଯଶସ୍ବୀ; ମୋର ଏହି କଥାକୁ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସେଠାରେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି କହିଦିଅ ।'
ମାଂ ତତ୍ଯାଜ ଭଵାନ୍ଯଦ୍ଵୈ ଜାନନ୍ନପି ଵିପାପିନୀମ୍ । କୁଲସ୍ଯ ସଦୃଶଂ କିଂ ଵା ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନସ୍ଯ ତତ୍ଫଲମ୍
'ସେ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ଜାଣିଥିଲେ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟା ଭାବି; ଏହା କି ତାଙ୍କର କୁଳର ଯୋଗ୍ୟ, କି ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଫଳ?'
ନିତ୍ଯଂ ତଵ ପଦେ ରକ୍ତାଂ ତ୍ଵଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟଭୁଜଂ ହି ମାମ୍ । ଭଵାଂସ୍ତତ୍ଯାଜ ତତ୍ସର୍ଵଂ ମମ ଦୈଵଂ ତୁ କାରଣମ୍
'ସଦା ତୁମ ପାଦରେ ଭକ୍ତିତ, ତୁମ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଖାଇଥିଲି; ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ; ଏହା ସବୁ ମୋର ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହେଲା ।'
କଲ୍ଯାଣଂ ତଵ ସର୍ଵତ୍ର ଭୂଯାଦ୍ଵୀରଵରୋତ୍ତମ । ଅହଂ ତାଵଦ୍ଵନେ ତ୍ଵାଂ ହି ସ୍ମରଂତୀ ପ୍ରାଣଧାରିକା
'ତୁମେ ସବୁଠି ଭଲ ରୁହ; ମହାବୀରମାନ୍ୟ; ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି, ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରିବି ।'
ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା ଭଵାନେଵ ମମୋତ୍ତମଃ । ଅନ୍ଯେ ତୁଚ୍ଛୀକୃତାଃ ସର୍ଵେ ମନସା ରଘୁଵଂଶଜ
'ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଓ ଶବ୍ଦରେ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋ ମନରେ ତୁଚ୍ଛ; ରଘୁବଂଶଜ ।'
ଭଵେଭଵେ ଭଵାନେଵ ପତିର୍ଭୂଯାନ୍ମହୀଶ୍ଵର । ତ୍ଵତ୍ପଦସ୍ମରଣାନେକ ହତପାପା ସତୀଶ୍ଵରୀ
'ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ମୋ ପତି ହେଉ; ଭୂମିର ନାଥ; ତୁମ ପାଦ ସ୍ମରଣରେ, ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଓ ପତିବ୍ରତା ହୋଇ, ବହୁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉ ।'
ଶ୍ଵଶ୍ରୂଜନଂ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ମତ୍ସଂଦେଶଂ ରଘୂତ୍ତମ । ତ୍ଯକ୍ତା ଵନେ ମହାଘୋରେ ରାମେଣ ନିରଘା ସତୀ
'ମୋ ସନ୍ଦେଶ ସମସ୍ତ ଶ୍ୱଶ୍ରୁମାନେକୁ କହିଦିଅ, ରଘୁତ୍ତମ; ଦୁଃଖଦ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଗିତ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସୀତା ଏହି ସନ୍ଦେଶ ପଠାଉଛି ।'
ସ୍ମରାମି ଚରଣୌ ଯୁଷ୍ମଦ୍ଵନେ ମୃଗଗଣୈର୍ଯୁତେ । ଅଂତର୍ଵତ୍ନୀ ଵନେ ତ୍ଯକ୍ତା ରାମେଣ ସୁମହାତ୍ମନା
'ମୁଁ ତୁମ ପାଦକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ଜଙ୍ଗଲରେ ମୃଗମାନେ ଚାରିପାଖରେ; ଅନ୍ତଃପତ୍ନୀ, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରତ୍ୟାଗିତ, ମହାତ୍ମା ।'
ସୌମିତ୍ରେ ଶୃଣୁ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଭଦ୍ରଂ ଭୂଯାଦ୍ରଘୂତ୍ତମେ । ଇଦାନୀଂ ସଂତ୍ଯଜେ ପ୍ରାଣାନ୍ରାମଵୀର୍ଯଂ ସୁରକ୍ଷତୀ
'ସୌମିତ୍ରି, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ରଘୁତ୍ତମଙ୍କୁ ସବୁଠି ଭଲ ହେଉ; ଏବେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡୁଛି, ରାମଙ୍କ ଶୌର୍ଯ୍ୟରେ ରକ୍ଷିତ ।'
ତ୍ଵଂ ରାମଵଚନଂ ତଥ୍ଯଂ ଯତ୍କରୋଷି ଶୁଭଂ ତଵ । ପରତଂତ୍ତ୍ରେଣ ତତ୍କାର୍ଯଂ ରାମପାଦାବ୍ଜସେଵିନା
ତୁମେ ରାମଙ୍କର ଯେଉଁ ଆଦେଶ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ, ସେହିଠାରେ ଚାଲିଛ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଆଧିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ରାମ ସଵିଧେ ଶିଵାଃ ପଂଥାନ ଏଵ ତେ । ମମୋପରି କୃପା କାର୍ଯା ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯାହଂ କଦା କଦା
ତୁମେ ଏବେ ରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଅ; ଏହି ପଥ ତୁମ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ। ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଅ; ସମୟ ସମୟରେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କର।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଚ୍ଛିତା ଭୂମୌ ପପାତ ପୁରତସ୍ତଦା । ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୁଃଖମାପେଦେ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଜାନକୀମ୍
ଏପରି କହି ସେ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜାନକୀଙ୍କୁ ମୂର୍ଛିତ ଦେଖି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଵୀଜଯାମାସ ଵାସୋଗ୍ରୈଃ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ତାଂ ପ୍ରକୃତ୍ଯ ଚ । ସୌମିତ୍ରିଃ ସାଂତ୍ଵଯାମାସ ଵଚନୈର୍ମଧୁରୈର୍ମୁହୁଃ
ସେ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଂଖା କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କଲେ; ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧୁର କଥାରେ ପୁନିପୁନି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଵାଚ। ଏଷ ଗଚ୍ଛାମି ରାମଂ ଵୈ ଗତ୍ଵା ଶଂସାମି ସର୍ଵଶଃ । ସମୀପେ ତେ ମୁନେରସ୍ତି ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମୋ ମହାନ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛି; ସେଠାରେ ଯାଇ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେବି। ତୁମ ନିକଟରେ ବଡ଼ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ବାଷ୍ପପୂରିତଃ । ମୁଂଚନ୍ନଶ୍ରୁକଲାଂ ଦୁଃଖାଦ୍ଯଯୌ ରାମଂ ମହୀପତିମ୍
ଏପରି କହି, ସେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୁଃଖରେ ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ଛାଡ଼ି, ରାମ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ।