ସା ଚଲଂତୀ ପଥି ତଦା ଶୁଷ୍ଯଦ୍ଵଦନଲକ୍ଷିତା । କଂଟକକ୍ଷତସତ୍ପାଦା ସ୍ଖଲଂତୀ ଚ ପଦେ ପଦେ
ସେ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ମୁହଁ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; କାଁଟାରେ ପାଉଁ ଘାଁ ହୋଇଥିଲା, ପ୍ରତି ପଦକୁ ଠୋକୁଥିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତାଂ ମହାଘୋରେ ଵିପିନେ ଦୁଃଖଦାଯିନି । ପ୍ରଵେଶଯାମାସ ତଦା ରାଘଵାଜ୍ଞାଵିଧାଯକଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାଘବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖଦାୟକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ଯତ୍ର ଵୃକ୍ଷା ମହାଘୋରା ବର୍ବୂଲାଃ ଖଦିରା ଘନାଃ । ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକାଶ୍ଚିଂଚିଣୀକାଃ ଶୁଷ୍କା ଦାଵେନ ଵହ୍ନିନା
ସେଠାରେ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ବୃକ୍ଷ, ବର୍ବୁଳା, ଘନ ଖଦିର, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ଚିଞ୍ଚିଣୀ ଏବଂ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଗଛ ଥିଲେ।
କୋଟରସ୍ଥା ମହାସର୍ପାଃ ଫୂତ୍କୁର୍ଵଂତି ସୁକୋପିତାଃ । ଘୂକା ଘୂତ୍କୁର୍ଵତେ ଯତ୍ର ଲୋକଚିତ୍ତଭଯଂକରାଃ
ଗୁହାରେ ବଡ଼ ସାପ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଭାବରେ ଫୁସୁଁ ଦେଉଥିଲେ; ଉଲୁକ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲା।
ଵ୍ଯାଘ୍ରାଃ ସିଂହାଃ ସୃଗାଲାଶ୍ଚ ଦ୍ଵୀପିନୋଽତିଭଯଂକରାଃ । ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଯତ୍ର ସରଲା ମନୁଷ୍ଯାଦାଃ ସୁକୋପନାଃ
ସେଠାରେ ବାଘ, ସିଂହ, ଶିଆଳ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଚିତା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ମାନବ ଖାଇଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ସରଳା ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ମହିଷାଃ ସୂକରା ଦୁଷ୍ଟା ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଦ୍ଵଯଵିଲକ୍ଷିତାଃ । କୁର୍ଵଂତି ପ୍ରାଣିନାଂ ତାପଂ ମାନସସ୍ଯ ମଦୋଦ୍ଧୁରାଃ
ମହିଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ବନ ଶୁଆ, ଦୁଇଟି ଦାଁତର ଚିହ୍ନ ସହିତ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ, ମନ ମଦରେ ଭରିଥିଲେ।
ଈଦୃଗ୍ଵନଂ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତୀ ଭଯେନୋପଗତଜ୍ଵରା । କଂଟକୈର୍ଦଷ୍ଟଚରଣା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି, ଭୟରେ ତାପିତ ହୋଇ, କାଁଟାରେ ପାଉଁ କଟାଯାଇ, ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜାନକ୍ଯୁଵାଚ। ଵୀରର୍ଷିମୁନିସଂସେଵ୍ଯା ନାଶ୍ରମାନ୍ନେତ୍ରସୌଖ୍ଯଦାନ୍ । ନାହଂ ପଶ୍ଯାମି ନୋ ତେଷାଂ ପତ୍ନୀଶ୍ଚ ସୁତପୋଧନାଃ
ଜାନକୀ କହିଲେ: ବୀର ଋଷି ଓ ମୁନିମାନେ ଯେଉଁଠି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆଶ୍ରମ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ତପସ୍ଵିନୀ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି।
ପଶ୍ଯାମି କେଵଲଂ ଘୋରାନ୍ପକ୍ଷିଣଃ ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷକାନ୍ । ଦାଵାନଲେନ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦହ୍ଯମାନମିଦଂ ଵନମ୍
ମୁଁ କେବଳ ଭୟଙ୍କର ପକ୍ଷୀ ଓ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଗଛ ଦେଖୁଛି; ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଛି।
ତ୍ଵାଂ ଚ ପଶ୍ଯାମି ଦୁଃଖାର୍ତମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକୁଲେକ୍ଷଣମ୍ । ଶକୁନେତରସାହସ୍ରଂ ଭଵେନ୍ମମ ପଦେ ପଦେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଦେଖୁଛି; ପ୍ରତି ପଦକୁ ହଜାର ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛି।
ତନ୍ମେ କଥଯ ଵୀରାଗ୍ର୍ଯ କଥଂ ମୁକ୍ତା ମହାତ୍ମନା । ରାମେଣ ଦୁଷ୍ଟହୃଦଯା କ୍ଷିପ୍ରଂ କଥଯ ମେ ହି ତତ୍
ତେଣୁ, ବୀରମାନ୍ୟ, ମୋତେ କହ, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେମିତି ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟ ଏବେ କଠୋର ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି କଥା ଶୀଘ୍ର କହ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶୋକକର୍ଶିତଃ । ସଂରୁଦ୍ଧବାଷ୍ପଵଦନୋ ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଵାଂସ୍ତଦା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଶ୍ରୁରେ ଗଳା ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ସେ ସମୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ତଦେଵ ଵିପିନଂ ଘୋରଂ ଗଚ୍ଛଂତୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣାନ୍ଵିତା । ପୁନରପ୍ଯାହ ତଂ ଵୀରଂ ଦୁଃଖାର୍ତା ପଶ୍ଯତୀ ମୁଖମ୍
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଦେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଯାଉଥିବା ସୀତା, ପୁଣିଥରେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତଦାପି ସ ନ ତାଂ ଵକ୍ତି କିମପି ପ୍ରେକ୍ଷୁଲୋଲୁପଃ । ତଦା ସାତ୍ଯଂତନିର୍ବଂଧଂ ଚକାର ପରିପୃଚ୍ଛତୀ
ସେ ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଦୃଷ୍ଟି ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲା; ତେବେ ସୀତା ଏକାଗ୍ର ଏବଂ ନିଷ୍ଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ।
ଆଗ୍ରହେଣ ଯଦା ପୃଷ୍ଟୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୀତଯା ତଦା । ରୁଦ୍ଧକଂଠୋ ମୁହୁଃ ଶୋଚନ୍ନଵଦତ୍ତ୍ଯାଗସଂଭଵମ୍
ସୀତା ଦ୍ୱାରା ଜୋର ଦେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗଳା ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ତ୍ୟାଗର କଥା କହିଲେ।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପଵିନା ତୁଲ୍ଯଂ ନିଶମ୍ଯ ମୁନିସତ୍ତମ । ସୁଲତାକୃତ୍ତମୂଲେଵ ବଭୂଵାକଲ୍ପଵର୍ଜିତା
ସେଇ କଥା, ବାୟୁ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୁଣି ବଡ଼ ମୁନି, ସୀତା ମୂଳ କଟା ଶୁଷ୍କ କମଳ ଭଳି ଶୋଭାହୀନ ହୋଇଗଲେ।
ତଦୈଵ ପୃଥିଵୀ ତାଂ ନ ଜଗ୍ରାହ ତନଯାମିମାମ୍ । ରାମୋ ଵିପାପିନୀଂ ସୀତାଂ ନ ଜହ୍ଯାଦିତି ଶଂକିନୀ
ସେ ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେନି, କାରଣ ରାମ ଦୁଷ୍ଟା ଭାବି ସୀତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବେନି ବୋଲି ଶଙ୍କା କରିଥିଲେ ।
ପତିତାଂ ତାଂ ତୁ ଵୈଦେହୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିରୁତ୍ସୁକଃ । ପଲ୍ଲଵାଗ୍ର୍ଯସମୀରେଣ ସଂଜ୍ଞିତାଂ ତୁ ଚକାର ସଃ
ସୌମିତ୍ରି ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖି, ନୂତନ ପତ୍ରର ପବନରେ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ କରିଲେ ।
ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ହ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ମା ହାସ୍ଯଂ କୁରୁ ଦେଵର । କଥଂ ମାଂ ପାପରହିତାଂ ତ୍ଯଜତେ ସ ରଘୂଦ୍ଵହଃ
ସୀତା ହୁଶ ଆସି, କହିଲେ: 'ଦେବର, ଏହାକୁ ହାସ୍ୟ କରିବାକୁ ଦିଅନାହିଁ; ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟା ନୁହେଁ, ତେବେ ରଘୁବଂଶୀ କିପରି ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ?'
ଏଵଂ ବହୁଵିଲପ୍ଯାଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଦୁଃଖସଂଯୁତମ୍ । ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯମୂ ର୍ଚ୍ଛିତା ଭୂମୌ ପପାତ ପରିଦୁଃଖିତା
ଏପରି ବହୁ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ସୀତା ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଗଲେ ।
ମୁହୂର୍ତେନାପି ସଂଜ୍ଞାଂ ସା ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୁଃଖପରିପ୍ଲୁତା । ଜଗାଦ ରାମଚରଣୌ ସ୍ମଂରତୀ ଶୋକଵିକ୍ଷତା
କିଛି ସମୟ ପରେ, ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ ହୋଇ, ସୀତା ହୁଶ ଆସି, ରାମଙ୍କର ପାଦକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୃଦୟରେ କଥା କହିଲେ ।
ରଘୁନାଥୋ ମହାବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଯଜତେ ମାଂ କଥଂ ମହାନ୍ । ଯୋ ମଦର୍ଥେ ପଯୋରାଶିଂ ବଦ୍ଧଵାନ୍ଵାନରୈର୍ଯୁତଃ
'ରଘୁନାଥ, ମହାବୁଦ୍ଧି, ମୋତେ କିପରି ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ? ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ବାନରମାନେ ସହିତ ସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ ।'
ସ କଥଂ ମାଂ ମହାଵୀରୋ ନିଷ୍ପାପାଂ ରଜକୋକ୍ତିତଃ । ତ୍ଯଜିଷ୍ଯତି ମମୈଵାତ୍ର ଦୈଵଂ ତୁ ପ୍ରତିକୂଲିତମ୍
'ସେ ମହାବୀର କିପରି ମୋତେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, କେବଳ ଧୋବୀର କଥାରେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବେ? ଏଠାରେ ମୋର ଭାଗ୍ୟ ମାତ୍ର ବିପରୀତ ।'
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତୀ ପୁନରପି ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଵିଦେହଜା । ମୂର୍ଚ୍ଛିତାଂ ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ରୁରୋଦ ଵିକୃତସ୍ଵରଃ
ଏପରି କହି, ଆଉଥରେ ବୈଦେହୀ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ; ତାଙ୍କୁ ମୂର୍ଛିତ ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରି ବିକୃତ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ ।
ପୁନଃ ସଂଜ୍ଞାମଵାପ୍ଯୈଵଂ ସୌମିତ୍ରିଂ ନିଜଗାଦ ସା । ଦୁଃଖାତୁରଂ ଵୀକ୍ଷମାଣା ରୁଦ୍ଧକଂଠଂ ସୁଦୁଃଖିତା
ପୁନି ହୁଶ ଆସି, ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଗଳା ଆଟି ଯାଇ, ସୌମିତ୍ରିକୁ ଦେଖି କଥା କହିଲେ ।
ସୌମିତ୍ରେ ଗଚ୍ଛ ରାମଂ ତ୍ଵଂ ଧର୍ମମୂର୍ତିଂ ଯଶୋନିଧିମ୍ । ମଦ୍ଵାକ୍ଯମେଵୈତଦ୍ବ୍ରୂଯାଃ ସମକ୍ଷଂ ତପସାଂ ନିଧେଃ
'ସୌମିତ୍ରି, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ଯଶସ୍ବୀ; ମୋର ଏହି କଥାକୁ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସେଠାରେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି କହିଦିଅ ।'
ମାଂ ତତ୍ଯାଜ ଭଵାନ୍ଯଦ୍ଵୈ ଜାନନ୍ନପି ଵିପାପିନୀମ୍ । କୁଲସ୍ଯ ସଦୃଶଂ କିଂ ଵା ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନସ୍ଯ ତତ୍ଫଲମ୍
'ସେ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ଜାଣିଥିଲେ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟା ଭାବି; ଏହା କି ତାଙ୍କର କୁଳର ଯୋଗ୍ୟ, କି ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଫଳ?'
ନିତ୍ଯଂ ତଵ ପଦେ ରକ୍ତାଂ ତ୍ଵଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟଭୁଜଂ ହି ମାମ୍ । ଭଵାଂସ୍ତତ୍ଯାଜ ତତ୍ସର୍ଵଂ ମମ ଦୈଵଂ ତୁ କାରଣମ୍
'ସଦା ତୁମ ପାଦରେ ଭକ୍ତିତ, ତୁମ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଖାଇଥିଲି; ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିଲେ; ଏହା ସବୁ ମୋର ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହେଲା ।'
କଲ୍ଯାଣଂ ତଵ ସର୍ଵତ୍ର ଭୂଯାଦ୍ଵୀରଵରୋତ୍ତମ । ଅହଂ ତାଵଦ୍ଵନେ ତ୍ଵାଂ ହି ସ୍ମରଂତୀ ପ୍ରାଣଧାରିକା
'ତୁମେ ସବୁଠି ଭଲ ରୁହ; ମହାବୀରମାନ୍ୟ; ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି, ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରିବି ।'
ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା ଭଵାନେଵ ମମୋତ୍ତମଃ । ଅନ୍ଯେ ତୁଚ୍ଛୀକୃତାଃ ସର୍ଵେ ମନସା ରଘୁଵଂଶଜ
'ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଓ ଶବ୍ଦରେ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋ ମନରେ ତୁଚ୍ଛ; ରଘୁବଂଶଜ ।'