ଅଵିଚାର୍ଯ ତଦୌତ୍ସୁକ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରିଯକାରିଣମ୍ । ଉଵାଚ କୁତ୍ର ସରଥୋ ଯେନ ମାଂ ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯସି
ସେ ବିଚାର କରିନଥିବା, ଉତ୍ସୁକତାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସଦା ତାଙ୍କର ଭଲ କରନ୍ତି, କହିଲେ: 'କେଉଁଠି ରଥ? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋତେ ନେଇଯିବୁ?'
ସ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ରଥଂ ହୈମଂ ଜାନକ୍ଯା ସହ ନିର୍ଵିଶତ୍ । ସୁମଂତ୍ରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାସୌ ଚାଲଯାଶ୍ଵାନ୍ମନୋଜଵାନ୍
ସେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଜାନକୀଙ୍କ ସହ ହେମରଥରେ ବସିଲେ ଏବଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ତୁମେ ତେଜରେ ଚଳାଅ।'
ସ ସୁଯୁକ୍ତଂ ରଥଂ ଵାକ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ ଚାହ୍ଵଯତ୍ । ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖଂ ପଶ୍ଯଁଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ସୁସଜ୍ଜିତ ରଥକୁ ଆଣିଲେ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଉ ଆଉ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ଆହତାସ୍ତେନ କଶଯା ଵାହାସ୍ତସ୍ଯାପତନ୍ପଥି । ନ ଚଲଂତି ଯଦା ଵାହାସ୍ତଦା ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍
ଚାବୁକର ଆଘାତରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରାସ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଯେତେବେଳେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚାଲିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୁମଂତ୍ର ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିଂଶ୍ଚଲଂତି ନୋ ଵାହା ଯତ୍ନେନ ପରିଚାଲିତାଃ । କିଂ କରୋମି ନ ଜାନେଽତ୍ର କାରଣଂ ଵାହପାତନେ
ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ: 'ସ୍ୱାମୀ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ବହୁଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାଲୁନାହାନ୍ତି। ମୁଁ କଣ କରିବି? ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏଭଳି ପଡ଼ିଯିବାର କାରଣ ମୁଁ ଜାଣେନି।'
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵଂତଂ ପ୍ରତ୍ଯୂଚେ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଗଦ୍ଗଦସ୍ଵରଃ । ସାରଥିଂ ଧୈର୍ଯମାସ୍ଥାଯ ତାଡଯୈତାନ୍କଶାଦିଭିଃ
ଏଭଳି କହୁଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ସାରଥି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଚାବୁକ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣରେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଆଉ ତାଡ଼।'
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵୋଦିତଂ ଯଂତା କଥଂଚିତ୍ସମଚାଲଯତ୍ । ତଦା ସ୍ଫୁରଦ୍ଦକ୍ଷନେତ୍ରଂ ଜାନକ୍ଯା ଦୁଃଖଶଂସକମ୍
ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ସାରଥି କିଛିପରି ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଚଳାଇଲେ; ତେବେ ଜାନକୀଙ୍କର ଡାହାଣ ଆଖି ଫଡ଼ିଲା, ଯାହା ଦୁଃଖର ସୂଚନା ଦେଉଥିଲା।
ତଦୈଵ ହୃଦଯେ ଶୋକଃ ସମଭୂଦ୍ଦୁଃଖଶଂସକଃ । ତଦୈଵ ପକ୍ଷିଣଃ ପୁଣ୍ଯାଃ କୁର୍ଵଂତି ପରିଵର୍ତନମ୍
ସେଇ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ଅପଶକୁନର ଚିହ୍ନ ଥିଲା; ସେଇ ସମୟରେ ଶୁଭ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଉଡ଼ିଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଏଵଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ ଵୈଦେହୀ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ଦେଵରମ୍ । କଥଂ ମେ ତାପସୀକ୍ଷାଯୈ ଯାତୁମିଚ୍ଛା ରଘୂଦ୍ଵହ
ଏହା ଦେଖି ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କ ଦେବରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କିପରି ତାପସୀ ଜୀବନ ପାଇଁ ଯିବାର ଇଚ୍ଛା ହେଲା?'
ରାମେ ଭୂଯାଦ୍ଧି କଲ୍ଯାଣଂ ଭରତେ ଵା ତଥାନୁଜେ । ତତ୍ପ୍ରଜାସୁ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ମା ଭଵଂତୁ ଵିପର୍ଯଯାଃ
'ରାମଙ୍କୁ ଏବଂ ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଉଁ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଦୁଃଖ ନ ଆସୁ।'
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵଂତୀଂ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଜାନକୀଂ ଚ ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ନ କିଂଚିଦୁକ୍ତଵାନ୍ରୁଦ୍ଧ କଂଠୋ ବାଷ୍ପପ୍ରପୂରିତଃ
ଏଭଳି କହୁଥିବା ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଟକିଗଲା ଏବଂ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସା ଗଚ୍ଛଂତୀ ମୃଗାନ୍ଵାମଂ ପରିଵର୍ତନକାରକାନ୍ । ଅପଶ୍ଯଦ୍ଦୁଃଖସଂଘାତକାରକାନ୍ସମଭାଷତ
ସେ ଯିବା ସମୟରେ ବାମପଟେ ଘୂଞ୍ଚୁଥିବା ହରିଣମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୂଚନା ଦେଉଥିଲା; ଏହି ଦୁଃଖ ଆଣୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ କହିଲେ।
ଅଦ୍ଯ ଯନ୍ମେ ମୃଗା ଵାମଂ ଵର୍ତଯଂତି ତଦିଷ୍ଯତେ । ଶ୍ରୀରାମଚରଣୌ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଗଚ୍ଛଂତ୍ଯାଯୁକ୍ତମେଵ ତତ୍
'ଆଜି ମୋ ପାଖରେ ହରିଣମାନେ ବାମପଟେ ଘୂଞ୍ଚୁଛନ୍ତି, ଏହା ଅଶୁଭ ଭାବାଯାଏ; ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଦ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ଯାଉଥିବା ପାଇଁ ଏହା ଯଥାଯଥି।'
ମହିଲାନାଂ ପରୋଧର୍ମଃ ସ୍ଵଭର୍ତୃଚରଣାର୍ଚନମ୍ । ତନ୍ମୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ର ଯାଂତ୍ଯା ମେ ଯଦ୍ଭଵେଦ୍ଯୁକ୍ତମେଵ ତତ୍
'ସ୍ତ୍ରୀମାନେର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ହେଉଛି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ପୂଜା; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଠାରେ ଯିବାରେ ମୋ ପାଇଁ ଯାହା ହେବ, ତାହା ଯଥାଯଥି।'
ଏଵଂ ପଥି ଵିଚାରଂ ତୁ କୁର୍ଵଂତ୍ଯା ପରମାର୍ଥତଃ । ଜାହ୍ନଵୀ ଦଦୃଶେ ଦେଵ୍ଯା ମୁନିଵୃଂଦୈକସେଵିତା
ଏଭଳି ରାସ୍ତାରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଦେବୀ ମୁନିମାନେ ଯେଉଁଠି ମାତ୍ର ସେବା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଜାହ୍ନବୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ଯସ୍ଯାଂ ଜଲସ୍ଯ କଲ୍ଲୋଲା ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଦୁଗ୍ଧସଂନିଭାଃ । ତରଂଗୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯତ୍ର ସ୍ଵର୍ଗସୋପାନମୂର୍ତିଭୃତ୍
ଯାହାର ଜଳରେ ତରଙ୍ଗମାନେ ଦୁଧ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ତରଙ୍ଗମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ସିଢ଼ି ପରି ପ୍ରତିତିତ ହୁଏ।
ଯସ୍ଯା ଵାରିକଣସ୍ପର୍ଶାନ୍ମହାପାତକସଂଚଯଃ । ପଲାଯତେ ନ କୁତ୍ରାପି ସ୍ଥାନମୀକ୍ଷନ୍ସମଂତତଃ
ଯାହାର ଜଳବିନ୍ଦୁ ସ୍ପର୍ଶରେ ମହାପାପର ଏକଠା ଦୂରେ ଭାଗିଯାଏ, ସେଠି କୌଣସି ଥାଏ ମିଳେନାହିଁ।
ଗଂଗାଂ ପ୍ରାପ୍ଯାଥ ସୌମିତ୍ରିର୍ଜାନକୀଂ ସ୍ଯଂଦନେ ସ୍ଥିତାମ୍ । ଉଵାଚ ନିର୍ଗଲଦ୍ବାଷ୍ପ ଏହି ସୀତେ ରଥାଦ୍ଭୁଵି
ଗଙ୍ଗା ପହଞ୍ଚି, ସୌମିତ୍ରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରଥରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଜାନକୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସୀତା, ରଥରୁ ଅବତରି ଭୂମିରେ ଆସ।'
ସୀତା ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ କ୍ଷଣାଦଵତତାର ସା । ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଧୃତା ବାହୌ ସ୍ଖଲଂତୀ ପଥି କଂଟକୈଃ
ସୀତା ସେଇ କଥା ଶୁଣି ବେହେରେ ତଳେ ଅସିଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ହାତ ଧରି ରାସ୍ତାରେ କାଁଟାରେ ଚୋଟ ଖାଇ ଠୋକୁଛନ୍ତି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅଥ ନାଵା ସମୁତ୍ତୀର୍ଯ ଜାହ୍ନଵୀଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତଦା । ଜାନକୀଂ ପରତସ୍ତୀରେ ହସ୍ତେ ଧୃତ୍ଵା ଵନଂ ଯଯୌ
ଶେଷ କହିଲେ: ତାପରେ ନୌକାରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ଟପି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜାନକୀଙ୍କ ହାତ ଧରି ଅପର ପାରର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସା ଚଲଂତୀ ପଥି ତଦା ଶୁଷ୍ଯଦ୍ଵଦନଲକ୍ଷିତା । କଂଟକକ୍ଷତସତ୍ପାଦା ସ୍ଖଲଂତୀ ଚ ପଦେ ପଦେ
ସେ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ମୁହଁ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; କାଁଟାରେ ପାଉଁ ଘାଁ ହୋଇଥିଲା, ପ୍ରତି ପଦକୁ ଠୋକୁଥିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତାଂ ମହାଘୋରେ ଵିପିନେ ଦୁଃଖଦାଯିନି । ପ୍ରଵେଶଯାମାସ ତଦା ରାଘଵାଜ୍ଞାଵିଧାଯକଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାଘବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖଦାୟକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ଯତ୍ର ଵୃକ୍ଷା ମହାଘୋରା ବର୍ବୂଲାଃ ଖଦିରା ଘନାଃ । ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକାଶ୍ଚିଂଚିଣୀକାଃ ଶୁଷ୍କା ଦାଵେନ ଵହ୍ନିନା
ସେଠାରେ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ବୃକ୍ଷ, ବର୍ବୁଳା, ଘନ ଖଦିର, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ଚିଞ୍ଚିଣୀ ଏବଂ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଗଛ ଥିଲେ।
କୋଟରସ୍ଥା ମହାସର୍ପାଃ ଫୂତ୍କୁର୍ଵଂତି ସୁକୋପିତାଃ । ଘୂକା ଘୂତ୍କୁର୍ଵତେ ଯତ୍ର ଲୋକଚିତ୍ତଭଯଂକରାଃ
ଗୁହାରେ ବଡ଼ ସାପ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଭାବରେ ଫୁସୁଁ ଦେଉଥିଲେ; ଉଲୁକ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲା।
ଵ୍ଯାଘ୍ରାଃ ସିଂହାଃ ସୃଗାଲାଶ୍ଚ ଦ୍ଵୀପିନୋଽତିଭଯଂକରାଃ । ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଯତ୍ର ସରଲା ମନୁଷ୍ଯାଦାଃ ସୁକୋପନାଃ
ସେଠାରେ ବାଘ, ସିଂହ, ଶିଆଳ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଚିତା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ମାନବ ଖାଇଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ସରଳା ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ମହିଷାଃ ସୂକରା ଦୁଷ୍ଟା ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଦ୍ଵଯଵିଲକ୍ଷିତାଃ । କୁର୍ଵଂତି ପ୍ରାଣିନାଂ ତାପଂ ମାନସସ୍ଯ ମଦୋଦ୍ଧୁରାଃ
ମହିଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ବନ ଶୁଆ, ଦୁଇଟି ଦାଁତର ଚିହ୍ନ ସହିତ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ, ମନ ମଦରେ ଭରିଥିଲେ।
ଈଦୃଗ୍ଵନଂ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତୀ ଭଯେନୋପଗତଜ୍ଵରା । କଂଟକୈର୍ଦଷ୍ଟଚରଣା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି, ଭୟରେ ତାପିତ ହୋଇ, କାଁଟାରେ ପାଉଁ କଟାଯାଇ, ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଜାନକ୍ଯୁଵାଚ। ଵୀରର୍ଷିମୁନିସଂସେଵ୍ଯା ନାଶ୍ରମାନ୍ନେତ୍ରସୌଖ୍ଯଦାନ୍ । ନାହଂ ପଶ୍ଯାମି ନୋ ତେଷାଂ ପତ୍ନୀଶ୍ଚ ସୁତପୋଧନାଃ
ଜାନକୀ କହିଲେ: ବୀର ଋଷି ଓ ମୁନିମାନେ ଯେଉଁଠି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆଶ୍ରମ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ତପସ୍ଵିନୀ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି।
ପଶ୍ଯାମି କେଵଲଂ ଘୋରାନ୍ପକ୍ଷିଣଃ ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷକାନ୍ । ଦାଵାନଲେନ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦହ୍ଯମାନମିଦଂ ଵନମ୍
ମୁଁ କେବଳ ଭୟଙ୍କର ପକ୍ଷୀ ଓ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଗଛ ଦେଖୁଛି; ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଛି।
ତ୍ଵାଂ ଚ ପଶ୍ଯାମି ଦୁଃଖାର୍ତମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକୁଲେକ୍ଷଣମ୍ । ଶକୁନେତରସାହସ୍ରଂ ଭଵେନ୍ମମ ପଦେ ପଦେ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଦେଖୁଛି; ପ୍ରତି ପଦକୁ ହଜାର ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ମୋତେ ଭୟ ଦେଉଛି।