ଆମଯୋ ଯଦ୍ଵଦାମସ୍ତୁ ନ ଚିକିତ୍ସ୍ଯୋ ଭଵେତ୍କ୍ଷିତୌ । ସକାଲେନ ପରୀପାକାଦ୍ଭେଷଜାଦେଵ ନଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଏକ ରୋଗ ଏଠି ଚିକିତ୍ସାରେ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୟ ଏବଂ ଔଷଧରେ ଦେହରୁ ହଟିଯାଏ—
ତଥା କାଲେନ ସଂଭାଵି ସାଂପ୍ରତଂ ମା ଵିଲଂବଯ । ତ୍ଯଜୈନାଂ ଵିପିନେ ସାଧ୍ଵୀଂ ମାଂ ଵା ଖଡ୍ଗେନ ଘାତଯ
ସେପରି ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସମୟରେ ଶାନ୍ତି ହେବ। ଏବେ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ— ଏହି ସତୀ ନାରୀକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ମୋତେ ତଳୱାରରେ ମାରିଦିଅନ୍ତୁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋଽଭୂତ୍ତଦା ମହାନ୍ । ଚିଂତଯାମାସ ଚ ସ୍ଵାଂତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶୋକକର୍ଷିତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୋକରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ନିଜ ମନରେ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ପିତ୍ରାଜ୍ଞପ୍ତୋ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯୋ ମାତରଂ ଚାପ୍ଯଘାତଯତ୍ । ଗୁରୋରାଜ୍ଞା ନୈଵ ଲଂଘ୍ଯା ଯୁକ୍ତାଽଯୁକ୍ତାପି ସର୍ଵଥା
ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଜାମଦଗ୍ନିର ପୁଅ ନିଜ ମାତାକୁ ମାରିଥିଲେ । ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କେବେ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେ ଠିକ୍ ହେଉ କି ଭୁଲ୍, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ।
ତସ୍ମାଦେନାଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯେଵ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା । ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ମନସି ଭ୍ରାତରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସଃ
ଏହିପରି, ରାମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେବି । ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଉଵାଚ। ଅକୃତ୍ଯମପି କାର୍ଯଂ ଵୈ ଗୁର୍ଵାଜ୍ଞାଂ ନୈଵ ଲଂଘଯେତ୍ । ତସ୍ମାତ୍କୁର୍ଵେ ଭଵଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଯତ୍ତ୍ଵଂ ଵଦସି ସୁଵ୍ରତ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ: ଅନୁଚିତ କାମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କେବେ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ତେଣୁ, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେହି କଥା ଅନୁସରିବି ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଭାଷମାଣଂ ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସଃ । ସାଧୁସାଧୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତ୍ଵଯା ମେ ତୋଷିତଂ ମନଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଭଲ କହିଛ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତୁମେ ମୋ ମନକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛ ।'
ଅଦ୍ଯୈଵ ରାତ୍ରୌ ଜାନକ୍ଯା ଦୋହଦସ୍ତାପସୀ କ୍ଷଣେ । ତନ୍ମିଷେଣ ରଥେ ସ୍ଥାପ୍ଯ ମୋଚଯୈନାଂ ମହାଵନେ
ଏହି ରାତିରେ, ଯେତେବେଳେ ଜାନକୀ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରିବେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଡିଦେବ ।
ଇତ୍ଥଂ ଭାଷିତମାକର୍ଣ୍ଯ ଵିଶୁଷ୍ଯଦ୍ଵଦନୋଽଭିତଃ । ରୁଦନ୍ବାଷ୍ପକଲାଂ ମୁଂଚଞ୍ଜଗାମ ସ୍ଵଂ ନିଵେଶନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ହେଇଗଲା । ସେ କାନ୍ଦି, ଅଶ୍ରୁ ଝାଡି, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ ।
ସୁମଂତ୍ରଂ ତୁ ସମାହୂଯ ଵଚନଂ ତମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ରଥଂ ମେ କୁରୁ ସଜ୍ଜଂ ଵୈ ସଦଶ୍ଵଵରଭୂଷିତମ୍
ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଡାକି, ସେ କହିଲେ: 'ମୋ ପାଇଁ ରଥ ତିଆରି କର, ଭଲ ଘୋଡା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ ।'
ସ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ରଥମାନୀତଵାଂସ୍ତଦା । ଆନୀତଂ ତଂ ରଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶୋକକର୍ଷିତଃ
ସେ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥ ଆଣିଦେଲେ । ରଥ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୋକରେ ଭରିଗଲେ ।
ପରମଂ ଦୁଃଖମାପନ୍ନଃ ସଂରୁହ୍ଯ ସ୍ଯଂଦନଂ ଵରମ୍ । ନିଃଶ୍ଵସଞ୍ଜାନକୀଗେହଂ ପ୍ରତସ୍ଥେ ଭ୍ରାତୃସେଵକଃ
ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ । ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ଛାଡି, ଜାନକୀଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇଲେ, ଭାଇଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ।
ଗତ୍ଵା ଚାଂତଃପୁରେ ଭ୍ରାତା ରାମସ୍ଯ ମିଥିଲାତ୍ମଜାମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୂଚେ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ଵାକ୍ଯଂ ଦୁଃଖପୂରପରିପ୍ଲୁତଃ
ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ମିଥିଲାର ଝିଅ ପାଖକୁ ଗଲେ । ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ଛାଡି, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଥା କହିଲେ ।
ମାତର୍ଜାନକି ରାମେଣ ପ୍ରେଷିତୋ ଭଵନଂ ତଵ । ତାପସୀଃ ପ୍ରତି ଯାହି ତ୍ଵଂ ଦୋହଦପ୍ରାପ୍ତିହେତଵେ
'ମା ଜାନକୀ, ରାମ ମୋତେ ତୁମ ଭବନକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି । ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ତାପସୀମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ ।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଦେହଜା । ପରମଂ ହର୍ଷମାପନ୍ନା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଦେହର ଝିଅ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ । ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ଜାନକ୍ଯୁଵାଚ। ଧନ୍ଯାହଂ ମୈଥିଲୀ ରାଜ୍ଞୀ ରାମସ୍ଯ ଚରଣସ୍ମରା । ଯସ୍ଯା ଦୋହଦପୂର୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ଜାନକୀ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୈଥିଳୀ ରାଣୀ, ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ଭକ୍ତି ରଖିଛି । ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପଠାଯାଇଛି ।'
ଅଦ୍ଯାହଂ ତା ଵନଚରୀସ୍ତାପସୀଃ ପତିଦେଵତାଃ । ନମସ୍କୁର୍ଯାଂ ଚ ଵାସୋଭିଃ ପୂଜଯାମି ମନୋହରାଃ
ଆଜି ମୁଁ ସେ ବନବାସୀ ତାପସୀମାନେ, ପତିଦେବତାରେ ଭକ୍ତ, ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବି ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରମ୍ଯଵସ୍ତ୍ରାଣି ମହାର୍ହାଭରଣାନି ଚ । ମଣୀନ୍ଵିମଲମୁକ୍ତାଶ୍ଚ କର୍ପୂରାଦିସୁଗଂଧିମତ୍
ଏହିପରି କହି, ସେ ରମ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର, ମହାମୂଲ୍ୟ ଗହଣା, ନିର୍ମଳ ମଣି ଓ ମୁକ୍ତା, କର୍ପୂର ଓ ଅନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧି ଜିନିଷ ନେଲେ ।
ଚଂଦନାଦିକଵସ୍ତୂନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ସହସ୍ରଧା । ଜଗ୍ରାହ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ସ୍ଵପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା
ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବିଚିତ୍ର ଜିନିଷ ହଜାର ହଜାର ନେଲେ, ରଘୁନାଥଙ୍କ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବାରେ ।
ସୀତା ଗୃହୀତ୍ଵା ସର୍ଵାଣି ଦାସୀନାଂ କରଯୋର୍ମୁହୁଃ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତିଗଚ୍ଛଂତୀ ଦେହଲ୍ଯାଂ ଚାସ୍ଖଲତ୍ତଦା
ସୀତା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ନେଇ, ଦାସୀମାନଙ୍କ ହାତରେ ପୁନିପୁନି ଦେଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଦେହଳିରେ ଠେସ ଖାଇଗଲେ ।
ଅଵିଚାର୍ଯ ତଦୌତ୍ସୁକ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରିଯକାରିଣମ୍ । ଉଵାଚ କୁତ୍ର ସରଥୋ ଯେନ ମାଂ ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯସି
ସେ ବିଚାର କରିନଥିବା, ଉତ୍ସୁକତାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ସଦା ତାଙ୍କର ଭଲ କରନ୍ତି, କହିଲେ: 'କେଉଁଠି ରଥ? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋତେ ନେଇଯିବୁ?'
ସ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ରଥଂ ହୈମଂ ଜାନକ୍ଯା ସହ ନିର୍ଵିଶତ୍ । ସୁମଂତ୍ରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାସୌ ଚାଲଯାଶ୍ଵାନ୍ମନୋଜଵାନ୍
ସେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଜାନକୀଙ୍କ ସହ ହେମରଥରେ ବସିଲେ ଏବଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ତୁମେ ତେଜରେ ଚଳାଅ।'
ସ ସୁଯୁକ୍ତଂ ରଥଂ ଵାକ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ ଚାହ୍ଵଯତ୍ । ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣମୁଖଂ ପଶ୍ଯଁଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ସୁସଜ୍ଜିତ ରଥକୁ ଆଣିଲେ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଉ ଆଉ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ଆହତାସ୍ତେନ କଶଯା ଵାହାସ୍ତସ୍ଯାପତନ୍ପଥି । ନ ଚଲଂତି ଯଦା ଵାହାସ୍ତଦା ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍
ଚାବୁକର ଆଘାତରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ରାସ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଯେତେବେଳେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚାଲିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୁମଂତ୍ର ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିଂଶ୍ଚଲଂତି ନୋ ଵାହା ଯତ୍ନେନ ପରିଚାଲିତାଃ । କିଂ କରୋମି ନ ଜାନେଽତ୍ର କାରଣଂ ଵାହପାତନେ
ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ: 'ସ୍ୱାମୀ, ଘୋଡ଼ାମାନେ ବହୁଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାଲୁନାହାନ୍ତି। ମୁଁ କଣ କରିବି? ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏଭଳି ପଡ଼ିଯିବାର କାରଣ ମୁଁ ଜାଣେନି।'
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵଂତଂ ପ୍ରତ୍ଯୂଚେ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଗଦ୍ଗଦସ୍ଵରଃ । ସାରଥିଂ ଧୈର୍ଯମାସ୍ଥାଯ ତାଡଯୈତାନ୍କଶାଦିଭିଃ
ଏଭଳି କହୁଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ସାରଥି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଚାବୁକ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣରେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଆଉ ତାଡ଼।'
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵୋଦିତଂ ଯଂତା କଥଂଚିତ୍ସମଚାଲଯତ୍ । ତଦା ସ୍ଫୁରଦ୍ଦକ୍ଷନେତ୍ରଂ ଜାନକ୍ଯା ଦୁଃଖଶଂସକମ୍
ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ସାରଥି କିଛିପରି ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଚଳାଇଲେ; ତେବେ ଜାନକୀଙ୍କର ଡାହାଣ ଆଖି ଫଡ଼ିଲା, ଯାହା ଦୁଃଖର ସୂଚନା ଦେଉଥିଲା।
ତଦୈଵ ହୃଦଯେ ଶୋକଃ ସମଭୂଦ୍ଦୁଃଖଶଂସକଃ । ତଦୈଵ ପକ୍ଷିଣଃ ପୁଣ୍ଯାଃ କୁର୍ଵଂତି ପରିଵର୍ତନମ୍
ସେଇ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ଅପଶକୁନର ଚିହ୍ନ ଥିଲା; ସେଇ ସମୟରେ ଶୁଭ ପକ୍ଷୀମାନେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଉଡ଼ିଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଏଵଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ ଵୈଦେହୀ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ଦେଵରମ୍ । କଥଂ ମେ ତାପସୀକ୍ଷାଯୈ ଯାତୁମିଚ୍ଛା ରଘୂଦ୍ଵହ
ଏହା ଦେଖି ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କ ଦେବରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କିପରି ତାପସୀ ଜୀବନ ପାଇଁ ଯିବାର ଇଚ୍ଛା ହେଲା?'
ରାମେ ଭୂଯାଦ୍ଧି କଲ୍ଯାଣଂ ଭରତେ ଵା ତଥାନୁଜେ । ତତ୍ପ୍ରଜାସୁ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ମା ଭଵଂତୁ ଵିପର୍ଯଯାଃ
'ରାମଙ୍କୁ ଏବଂ ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଉଁ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଦୁଃଖ ନ ଆସୁ।'