ତଦାଶୁ ଶଂସ ମାଂ ସର୍ଵଂ କାରଣଂ ମୁଖ୍ଯତୋଽନଘ । ଏଵଂ ଵଦଂତଂ ନୃପତିର୍ଵୃତ୍ତାଂତଂ ସର୍ଵମାଦିତଃ
ତୁମେ ଦୟାକରି ମୋତେ ସମସ୍ତ କାରଣ ଶୀଘ୍ର କହ; ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ରାଜା ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଆରମ୍ଭରୁ କହିଦେଲେ।
ଶଶଂସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦୁଃଖପୂରପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୀତାଯାସ୍ତ୍ଯାଗସଂଭଵମ୍
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କଥା କହିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା ଶୁଣି,
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ମୁହୁରୁଚ୍ଛ୍ଵାସଂ ସ୍ତବ୍ଧଗାତ୍ର ଇଵାଭଵତ୍ । ଭ୍ରାତରଂ ସ୍ତବ୍ଧଗାତ୍ରଂ ଚ କଂପମାନଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶ୍ୱାସ ରୋକି ରହିଲେ, ଦେହ ଯେପରି ଜଡ଼ ହୋଇଯାଏ; ଭାଇଙ୍କ ଦେହ ଜଡ଼ ଓ କମ୍ପିତ ଦେଖି,
ନ କିଂଚନ ଵଦନ୍ତଂ ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶୋକାର୍ଦିତୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । କିଂ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଭୂମୌ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଦୁର୍ଯଶସାଂକିତଃ
ତାଙ୍କୁ କିଛି କହୁନଥିବା ଦେଖି, ଶୋକରେ ଭାସିଯାଇ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଖରାପ କୀର୍ତିରେ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇ କଣ କରିବି?'
ତ୍ଯଜାମୀଦଂ ଵପୁଃ ଶ୍ରୀମଲ୍ଲୋକଭୀତ୍ଯା ଚ ଶୋକଵାନ୍ । ସର୍ଵଦା ଭ୍ରାତରୋ ମହ୍ଯଂ ମଦ୍ଵାକ୍ଯକରଣୋତ୍ସୁକାଃ
ମୁଁ ଏହି ଶୋଭାମୟ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ୁଛି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଲୋକମାନେ କିଏ କଣ କହିବେ ବୋଲି ଭୟ ଲାଗୁଛି। ମୋର ଭାଇମାନେ ସଦା ମୋର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ।
ଇଦାନୀଂ ତେପି ଦୈଵେନ ପ୍ରତିକୂଲଵଚଃ କରାଃ । କୁତ୍ର ଗଚ୍ଛାମି କଂ ଯାମି ହସିଷ୍ଯଂତି ନୃପା ଭୁଵି
ଏବେ ତାମେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ମୋ ପ୍ରତି ବିପରୀତ କଥା କହୁଛନ୍ତି। ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି, କାହା ପାଖକୁ ଯିବି? ଏହି ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ମୋ ଉପରେ ହସିବେ।
ଦୁର୍ଯଶୋ ଲାଂଛିତଂ ମାଂ ଵୈ କୁଷ୍ଠିନଂ ରୂପଵନ୍ନରାଃ । ମନୋର୍ଵଂଶେ ପୁରା ଭୂପା ଜାତା ଜାତା ଗୁଣାଧିକାଃ
ମୋ ଉପରେ ଖରାପ ନାମ ଲାଗିଛି, କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ପୀଡିତ, ଭଲ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଦୂରେଇ ରହୁଛନ୍ତି। ମନୁଙ୍କ ଉଁଚ ରାଜବଂଶରେ ପୂର୍ବରୁ ସବୁ ରାଜା ଗୁଣରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲେ।
ଇଦାନୀଂ ମଯି ଜାତେ ତୁ ଵିପରୀତଂ ବଭୂଵ ତତ୍ । ଇତି ସଂଭାଷମାଣଂ ତଂ ରାମଭଦ୍ରଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସଃ
କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ଜନ୍ମରେ ସେହି ସବୁ ଉଲ୍ଟା ହୋଇଯାଇଛି। ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ ସେ ରାମଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—
ସଂସ୍ତଭ୍ଯାଶ୍ରୂଣି ଵିପୁଲାନ୍ଯୁଵାଚ ଵିକଲ ସ୍ଵରଃ । ସ୍ଵାମିନ୍ଵିଷାଦଂ ମା କାର୍ଷୀଃ କଥଂ ତଵ ମତିର୍ହୃତା
ବହୁତ ଲୁଚାଇଥିବା ଲୁହ ଦମ୍ବାଇ, କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— 'ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିରାଶ ହେଉନି; କିପରି ଆପଣଙ୍କ ମନ ଏମିତି ଭ୍ରମିତ ହେଲା?'
ସୀତାମନିଂଦିତାଂ କୋ ନୁ ତ୍ଯଜତି ଶ୍ରୁତଵାନ୍ଭଵାନ୍ । ଆକାରଯାମି ରଜକଂ ପରିପୃଚ୍ଛାମି ତଂ ପ୍ରତି
ଏମିତି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସୀତାକୁ କିଏ ଛାଡ଼ିପାରିବ? ଆପଣ ଶୁଣିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଧୋବୀକୁ ଡାକିବି, ସେଠାରେ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି।
କଥଂ ତ୍ଵଯାନିଂଦିତା ସା ଜାନକୀ ଯୋଷିତାଂ ଵରା । ତଵ ଦେଶେ ବଲାତ୍କଶ୍ଚିଦ୍ବାଧ୍ଯତେ ନ ଜନୋଽଲ୍ପକଃ
ଏମିତି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଜାନକୀ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଆପଣ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କଲେ? ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କେହି ସାଧାରଣ ଲୋକ ଜବରଦସ୍ତିରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଯଥାସ୍ଵାଂତେ ପ୍ରତୀତିଃ ସ୍ଯାତ୍ତଥାଚର । କିମର୍ଥଂ ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ଭୀରୁଃ ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା
ସେ ଧୋବୀ ନିଜ ମନରେ ଯେପରି ନିଶ୍ଚିତି ଆଣିପାରିବ, ସେପରି କାମ କରନ୍ତୁ। ଏମିତି ଭୟଭିତ ଏବଂ ପତିଭକ୍ତା ନାରୀକୁ କାହିଁକି ଛାଡ଼ିଦେଉଛନ୍ତି?
ମନସା ଵଚସା ନାନ୍ଯଂ ଜାନାତି ଜନକାତ୍ମଜା । ତସ୍ମାଦେନାଂ ଗୃହାଣ ତ୍ଵମେତାଂ ମା ତ୍ଯଜ ଜାନକୀମ୍
ଜନକନନ୍ଦିନୀ ମନରେ କିମ୍ବା କଥାରେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଜାନକୀକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ମମୋପରି କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମଦୁକ୍ତଂ ସଂଶ୍ରଯାଶୁ ତତ୍ । ଏଵଂ ଵଦଂତଂ ପ୍ରତ୍ଯୂଚେ ରାମଃ ଶୋକେନ କର୍ଷିତଃ
ମୋ ଉପରେ ଦୟା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋ କଥା ଶୀଘ୍ର ମାନନ୍ତୁ। ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଧର୍ମଵାକ୍ଯେନ ବୋଧଯଂସ୍ତ୍ଯଜନୋଦ୍ଯମଃ
ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଧର୍ମର କଥା କହି ସୂଚନା ଦେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଇ।
ରାମ ଉଵାଚ। କଥଂ ତୁ ମାଂ ବ୍ରଵୀଷି ତ୍ଵଂ ମା ତ୍ଯଜୈନାମନିଂଦିତାମ୍ । ଲୋକାପଵାଦାତ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ଜାନନ୍ନପି ଵିପାପିନୀମ୍
ରାମ କହିଲେ— 'ତୁମେ କିପରି ମୋତେ କହୁଛ, ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷାକୁ ଛାଡ଼ିନାହଁ? ଲୋକମାନେ ଖରାପ କଥା କହିବାରୁ, ମୁଁ ଜାଣିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବି।'
ସ୍ଵଯଶଃ କାରଣେଽହଂ ସ୍ଵଂ ଦେହଂ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଶୋଭନମ୍ । ତ୍ଵାମପି ଭ୍ରାତରଂ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ ଲୋକଵାଦାଦ୍ଵିଗର୍ହିତମ୍
ମୋର ନାମର ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ଏହି ଅପମାନିତ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି। ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ, ମୁଁ ତୁମେ ଭାଇକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବି।
କିମୁତାନ୍ଯେ ଗୃହାଃ ପୁତ୍ରା ମିତ୍ରାଣି ଵସୁଶୋଭନମ୍ । ସ୍ଵଯଶଃକାରଣେ ସର୍ଵଂ ତ୍ଯଜାମି କିମୁ ମୈଥିଲୀମ୍
ଘର, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, କିମ୍ବା ଧନ ଏ ସବୁ କଣ? ମୋର ନାମର ନିମିତ୍ତେ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ିପାରିବି— ତେବେ ମୈଥିଲୀକୁ କାହିଁକି ନୁହେଁ?
ନ ତଥା ମେ ପ୍ରିଯୋ ଭ୍ରାତା ନ କଲତ୍ରଂ ନ ବାଂଧଵାଃ । ଯଥା ମେ ଵିମଲାକୀର୍ତିର୍ଵଲ୍ଲଭା ଲୋକଵିଶ୍ରୁତା
ମୋ ପାଇଁ ଭାଇ, ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଏତେ ପ୍ରିୟ ନୁହଁନ୍ତି, ଯେତେ ମୋର ନିର୍ମଳ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାମ।
ଇଦାନୀଂ ରଜକୋ ନୈଵ ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । କାଲେନ ସର୍ଵଂ ଭଵିତା ଲୋକଚିତ୍ତସ୍ଯ ରଂଜନମ୍
ଏବେ ଧୋବୀକୁ ପଚାରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ସମୟ ଆସିଲେ ସବୁ ଲୋକର ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବ।
ଆମଯୋ ଯଦ୍ଵଦାମସ୍ତୁ ନ ଚିକିତ୍ସ୍ଯୋ ଭଵେତ୍କ୍ଷିତୌ । ସକାଲେନ ପରୀପାକାଦ୍ଭେଷଜାଦେଵ ନଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଏକ ରୋଗ ଏଠି ଚିକିତ୍ସାରେ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୟ ଏବଂ ଔଷଧରେ ଦେହରୁ ହଟିଯାଏ—
ତଥା କାଲେନ ସଂଭାଵି ସାଂପ୍ରତଂ ମା ଵିଲଂବଯ । ତ୍ଯଜୈନାଂ ଵିପିନେ ସାଧ୍ଵୀଂ ମାଂ ଵା ଖଡ୍ଗେନ ଘାତଯ
ସେପରି ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସମୟରେ ଶାନ୍ତି ହେବ। ଏବେ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ— ଏହି ସତୀ ନାରୀକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ମୋତେ ତଳୱାରରେ ମାରିଦିଅନ୍ତୁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋଽଭୂତ୍ତଦା ମହାନ୍ । ଚିଂତଯାମାସ ଚ ସ୍ଵାଂତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶୋକକର୍ଷିତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୋକରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ନିଜ ମନରେ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ପିତ୍ରାଜ୍ଞପ୍ତୋ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯୋ ମାତରଂ ଚାପ୍ଯଘାତଯତ୍ । ଗୁରୋରାଜ୍ଞା ନୈଵ ଲଂଘ୍ଯା ଯୁକ୍ତାଽଯୁକ୍ତାପି ସର୍ଵଥା
ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଜାମଦଗ୍ନିର ପୁଅ ନିଜ ମାତାକୁ ମାରିଥିଲେ । ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କେବେ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେ ଠିକ୍ ହେଉ କି ଭୁଲ୍, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ।
ତସ୍ମାଦେନାଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯେଵ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା । ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ମନସି ଭ୍ରାତରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସଃ
ଏହିପରି, ରାମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେବି । ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଉଵାଚ। ଅକୃତ୍ଯମପି କାର୍ଯଂ ଵୈ ଗୁର୍ଵାଜ୍ଞାଂ ନୈଵ ଲଂଘଯେତ୍ । ତସ୍ମାତ୍କୁର୍ଵେ ଭଵଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଯତ୍ତ୍ଵଂ ଵଦସି ସୁଵ୍ରତ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ: ଅନୁଚିତ କାମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କେବେ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ତେଣୁ, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେହି କଥା ଅନୁସରିବି ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଭାଷମାଣଂ ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସଃ । ସାଧୁସାଧୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତ୍ଵଯା ମେ ତୋଷିତଂ ମନଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଭଲ କହିଛ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତୁମେ ମୋ ମନକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛ ।'
ଅଦ୍ଯୈଵ ରାତ୍ରୌ ଜାନକ୍ଯା ଦୋହଦସ୍ତାପସୀ କ୍ଷଣେ । ତନ୍ମିଷେଣ ରଥେ ସ୍ଥାପ୍ଯ ମୋଚଯୈନାଂ ମହାଵନେ
ଏହି ରାତିରେ, ଯେତେବେଳେ ଜାନକୀ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରିବେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଡିଦେବ ।
ଇତ୍ଥଂ ଭାଷିତମାକର୍ଣ୍ଯ ଵିଶୁଷ୍ଯଦ୍ଵଦନୋଽଭିତଃ । ରୁଦନ୍ବାଷ୍ପକଲାଂ ମୁଂଚଞ୍ଜଗାମ ସ୍ଵଂ ନିଵେଶନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶୋକରେ ଶୁଷ୍କ ହେଇଗଲା । ସେ କାନ୍ଦି, ଅଶ୍ରୁ ଝାଡି, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ ।
ସୁମଂତ୍ରଂ ତୁ ସମାହୂଯ ଵଚନଂ ତମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ରଥଂ ମେ କୁରୁ ସଜ୍ଜଂ ଵୈ ସଦଶ୍ଵଵରଭୂଷିତମ୍
ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଡାକି, ସେ କହିଲେ: 'ମୋ ପାଇଁ ରଥ ତିଆରି କର, ଭଲ ଘୋଡା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ ।'