ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ଵିପ୍ର ଯତ୍ତେ ପୃଷ୍ଟଂ ଵିଦେହଜାମ୍ । ପୁନରତ୍ର ପରଂ ଵୃତ୍ତଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ନିଗଦାମି ତତ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେହି ବିଦେହନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏବେ ଏଠାରେ ଆଉ ଯାହା ଘଟିଲା, ସେଥିରେ ଶୁଣ, ମୁଁ କହୁଛି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଭରତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଘୁନାଥଃ ସୁଦୁଃଖିତଃ । ପ୍ରତୀହାରମୁଵାଚେଦଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପ୍ରାପଯାଶୁ ମାମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଭରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ରଘୁନାଥ ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ, 'ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯା।'
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ କ୍ଷଣାଚ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନମାନଯତ୍ । ଯତ୍ର ରାମୋ ନିଜଭ୍ରାତା ଭରତେନ ସହ ସ୍ଥିତଃ
ସେ କଥା ଶୁଣି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ନେଇଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଭରତ ସହ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ଭରତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଘୁନାଥଂ ଚ ଦୁଃଖିତମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋଽଵୋଚତ୍କିମିଦଂ ଦାରୁଣଂ ମହତ୍
ଭରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଓ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା କଣ?'
ତଦା ରାମୋଂଽତ୍ଯଜପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍ । ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରାମୋଽସୌ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପଦସେଵକମ୍
ତାପରେ ରାମ, ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଛାଡ଼ିଦେବା ଦୋଷରେ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପଦସେବକ ଭାଇକୁ କଥା କହିଲେ।
ଅଧୋମୁଖୋ ଦୀନରଵୋ ଗଦ୍ଗଦାକ୍ଷରଵେପଥୁଃ । ଶୃଣୁ ଭ୍ରାତର୍ଵଚୋ ମେଽଦ୍ଯ କୁରୁ ତତ୍କ୍ଷିପ୍ରମାଦରାତ୍
ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଭରି, କମ୍ପିତ କଥାରେ ସେ କହିଲେ, 'ଭାଇ, ଆଜି ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଆଦର ସହିତ ତୁରନ୍ତ କର।'
ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ଵିମଲାକୀର୍ତିର୍ଗଂଗେଵ ପୃଥିଵୀଂ ଗତା । ସୀତାଯା ଵାଚ୍ଯମତୁଲଂ ଲୋକେ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଂତ୍ଯଜୋଦିତମ୍
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଭଳି ନିର୍ମଳ କୀର୍ତି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ସୀତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ମହିମା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଚାରିତ ହେବ, ଶେଷରେ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣି।
ହାତୁମିଚ୍ଛାମି ଦେହଂ ସ୍ଵମେନାଂ ଵା ଜାନକୀଂ କିଲ । ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ରାମସ୍ଯ କିଲ ଶତ୍ରୁହା
ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ବା ଏହି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଛାଡିବାକୁ ଚାହେଁ— ଏପରି କଥା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନାଶ କରୁଥିବା ରାମ ଶୁଣି କହିଲେ।
ସଵେପଥୁଃ ପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଦୁଃଖିତଃ ପରଦାରଣଃ । ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମୁହୂର୍ତେନ ରଘୁନାଥମଵୋଚତ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ପରଦାରୀ ମାନେ ରାସ୍ତାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କିଛି ସମୟ ପରେ ହୁସ୍ତ ହୋଇ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କିମେତଦୁଚ୍ଯତେ ସ୍ଵାମିଞ୍ଜାନକୀଂ ପ୍ରତି ଦାରୁଣମ୍ । ପାଖଂଡୈର୍ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଧର୍ମବହିଷ୍କୃତୈଃ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ମହାରାଜ, ଜାନକୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏପରି କଠୋର କଥା କିଏ କହୁଛି? ଏହି କଥା ଭଣୁଥିବାମାନେ ଭଣ୍ଡ, ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରୁ ବାହାରିଛନ୍ତି।
ନିଂଦିତା ଶ୍ରୁତିରଗ୍ରାହ୍ଯା ଭଵତି ତ୍ଵଗ୍ର୍ଯଜନ୍ମନାମ୍ । ଜାହ୍ନଵୀ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ପାପଘ୍ନୀ ଦୁରିତାପହା
ନିନ୍ଦିତ କଥା ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ହୁଏ; ଜାହ୍ନବୀ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି, ଦୁଃଖ ହରନ୍ତି।
ନିସ୍ପୃଷ୍ଟା ପାପିଭିଃ ପୁଂଭିଃ ସା ସ୍ପର୍ଶେନାର୍ହିତା ସତାମ୍ । ସୂର୍ଯୋ ଜଗତ୍ପ୍ରକାଶାଯ ସମୁଦେତି ଜଗତ୍ଯହୋ
ପାପୀ ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛୁଁଇନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରିବା ପାଇଁ ଉଦୟ ହୁଏ, ହେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!
ଉଲୂକାନାଂ ରୁଚିକରୋ ନ ଭଵେତ୍ତତ୍ର କା କ୍ଷତିଃ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମେନାଂ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ମା ତ୍ଯଜାନିଂଦିତାଂ ସ୍ତ୍ରିଯମ୍
ତଥାପି ଉଲୁକମାନେ ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ମାନନ୍ତିନାହିଁ— ଏଥିରେ କଣ କ୍ଷତି? ତେଣୁ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ନାରୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ନି।
ଶ୍ରୀରାମଭଦ୍ରକୃପଯା କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ । ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଶ୍ରୀରାମଭଦ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର କଥା ମାନ। ଏପରି ମହାତ୍ମା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି,
ପୁନଃପୁନର୍ଜଗାଦେଦଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ଭରତଂ ପ୍ରତି । ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚୋ ଭ୍ରାତୁର୍ଦୁଃଖପୂରପରିପ୍ଲୁତଃ
ସେ ଯାହା ଭରତଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେଇ କଥା ପୁନିପୁନି କହିଲେ; ଭାଇଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଗଲେ।
ପପାତ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ଭୂମୌ ଛିନ୍ନମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ । ଭ୍ରାତରଂ ପତିତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଦୁଃଖିତୋ ଭୃଶମ୍
ସେ ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ; ଭାଇ ପଡ଼ିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରତୀହାରମୁଵାଚେଦଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ତ୍ଵାନଯାଂତିକମ୍ । ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଗୃହଂ ଗତ୍ଵା ନ୍ଯଵେଦଯଦିଦଂ ଵଚଃ
ସେ ପ୍ରତୀହାରକୁ କହିଲେ: 'ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଏଠାକୁ ଆଣ।' ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ, ଏହି କଥା କହିଲା।
ପ୍ରତୀହାର ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍ରାମୋ ଭଵଂତଂ ତୁ ସମାହ୍ଵଯତି ଵେଗତଃ । ସ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସମାହ୍ଵାନଂ ରାମଚଂଦ୍ରେଣ ଵେଗତଃ
ପ୍ରତୀହାର କହିଲେ: 'ସ୍ୱାମୀ ରାମ ଆପଣଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଡାକୁଛନ୍ତି।' ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ତୁରନ୍ତ ଡାକ ଶୁଣି,
ଜଗାମ ତରସା ତତ୍ର ଯତ୍ର ସ ଭ୍ରାତୃକୋଽନଘଃ । ଭରତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନମପି ମୂର୍ଚ୍ଛିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ; ଭରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଓ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଚେତନ ଦେଖିଲେ।
ଶ୍ରୀରାମଚଂଦ୍ରଂ ଦୁଃଖାର୍ତଂ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । କିମେତଦ୍ଦାରୁଣଂ ରାଜନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ମୂର୍ଚ୍ଛନାଦିକମ୍
ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା କଣ? ଏହି ଅଚେତନ ହେବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ କଣ?'
ତଦାଶୁ ଶଂସ ମାଂ ସର୍ଵଂ କାରଣଂ ମୁଖ୍ଯତୋଽନଘ । ଏଵଂ ଵଦଂତଂ ନୃପତିର୍ଵୃତ୍ତାଂତଂ ସର୍ଵମାଦିତଃ
ତୁମେ ଦୟାକରି ମୋତେ ସମସ୍ତ କାରଣ ଶୀଘ୍ର କହ; ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ରାଜା ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଆରମ୍ଭରୁ କହିଦେଲେ।
ଶଶଂସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦୁଃଖପୂରପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୀତାଯାସ୍ତ୍ଯାଗସଂଭଵମ୍
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କଥା କହିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା ଶୁଣି,
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ମୁହୁରୁଚ୍ଛ୍ଵାସଂ ସ୍ତବ୍ଧଗାତ୍ର ଇଵାଭଵତ୍ । ଭ୍ରାତରଂ ସ୍ତବ୍ଧଗାତ୍ରଂ ଚ କଂପମାନଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶ୍ୱାସ ରୋକି ରହିଲେ, ଦେହ ଯେପରି ଜଡ଼ ହୋଇଯାଏ; ଭାଇଙ୍କ ଦେହ ଜଡ଼ ଓ କମ୍ପିତ ଦେଖି,
ନ କିଂଚନ ଵଦନ୍ତଂ ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶୋକାର୍ଦିତୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । କିଂ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଭୂମୌ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଦୁର୍ଯଶସାଂକିତଃ
ତାଙ୍କୁ କିଛି କହୁନଥିବା ଦେଖି, ଶୋକରେ ଭାସିଯାଇ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଖରାପ କୀର୍ତିରେ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇ କଣ କରିବି?'
ତ୍ଯଜାମୀଦଂ ଵପୁଃ ଶ୍ରୀମଲ୍ଲୋକଭୀତ୍ଯା ଚ ଶୋକଵାନ୍ । ସର୍ଵଦା ଭ୍ରାତରୋ ମହ୍ଯଂ ମଦ୍ଵାକ୍ଯକରଣୋତ୍ସୁକାଃ
ମୁଁ ଏହି ଶୋଭାମୟ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ୁଛି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଲୋକମାନେ କିଏ କଣ କହିବେ ବୋଲି ଭୟ ଲାଗୁଛି। ମୋର ଭାଇମାନେ ସଦା ମୋର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ।
ଇଦାନୀଂ ତେପି ଦୈଵେନ ପ୍ରତିକୂଲଵଚଃ କରାଃ । କୁତ୍ର ଗଚ୍ଛାମି କଂ ଯାମି ହସିଷ୍ଯଂତି ନୃପା ଭୁଵି
ଏବେ ତାମେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ମୋ ପ୍ରତି ବିପରୀତ କଥା କହୁଛନ୍ତି। ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି, କାହା ପାଖକୁ ଯିବି? ଏହି ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ମୋ ଉପରେ ହସିବେ।
ଦୁର୍ଯଶୋ ଲାଂଛିତଂ ମାଂ ଵୈ କୁଷ୍ଠିନଂ ରୂପଵନ୍ନରାଃ । ମନୋର୍ଵଂଶେ ପୁରା ଭୂପା ଜାତା ଜାତା ଗୁଣାଧିକାଃ
ମୋ ଉପରେ ଖରାପ ନାମ ଲାଗିଛି, କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ପୀଡିତ, ଭଲ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଦୂରେଇ ରହୁଛନ୍ତି। ମନୁଙ୍କ ଉଁଚ ରାଜବଂଶରେ ପୂର୍ବରୁ ସବୁ ରାଜା ଗୁଣରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲେ।
ଇଦାନୀଂ ମଯି ଜାତେ ତୁ ଵିପରୀତଂ ବଭୂଵ ତତ୍ । ଇତି ସଂଭାଷମାଣଂ ତଂ ରାମଭଦ୍ରଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସଃ
କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ଜନ୍ମରେ ସେହି ସବୁ ଉଲ୍ଟା ହୋଇଯାଇଛି। ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ ସେ ରାମଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—
ସଂସ୍ତଭ୍ଯାଶ୍ରୂଣି ଵିପୁଲାନ୍ଯୁଵାଚ ଵିକଲ ସ୍ଵରଃ । ସ୍ଵାମିନ୍ଵିଷାଦଂ ମା କାର୍ଷୀଃ କଥଂ ତଵ ମତିର୍ହୃତା
ବହୁତ ଲୁଚାଇଥିବା ଲୁହ ଦମ୍ବାଇ, କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— 'ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିରାଶ ହେଉନି; କିପରି ଆପଣଙ୍କ ମନ ଏମିତି ଭ୍ରମିତ ହେଲା?'
ସୀତାମନିଂଦିତାଂ କୋ ନୁ ତ୍ଯଜତି ଶ୍ରୁତଵାନ୍ଭଵାନ୍ । ଆକାରଯାମି ରଜକଂ ପରିପୃଚ୍ଛାମି ତଂ ପ୍ରତି
ଏମିତି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସୀତାକୁ କିଏ ଛାଡ଼ିପାରିବ? ଆପଣ ଶୁଣିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଧୋବୀକୁ ଡାକିବି, ସେଠାରେ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି।