ଅନେକଵିଧଵାକ୍ଯୈଃ ସା ବୋଧିତା ନାମୁଚତ୍ତଦା । କୁପିତା ଦୁଃଖିତା ଭାର୍ଯା ଶଶାପ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ବହୁ ପ୍ରକାର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମୟରେ ତାକୁ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ରାଗି ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲା।
ଯଥା ତ୍ଵଂ ପତିନା ସାର୍ଧଂ ଵିଯୋଜଯସି ମାମିତଃ । ତଥା ତ୍ଵମପି ରାମେଣ ଵିଯୁକ୍ତା ଭଵ ଗର୍ଭିଣୀ
ଯେପରି ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋତେ ମୋ ପତିଠାରୁ ଅଲଗା କରୁଛ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭବତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ରାମଙ୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵତ୍ଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଦୁଃଖିତାଯାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପ୍ରାଣା ନିରଗମନ୍ଦୁଃଖାତ୍ପତିଦୁଃଖେନ ପୂରିତାତ୍
ଏପରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତା ସେ ଆବାର ଆବାର କହିଲା, ତା ପତିଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଦୁଃଖରୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଗଲା।
ରାମଂ ରାମଂ ସ୍ମରଂତ୍ଯାଶ୍ଚ ଵଦଂତ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଵିମାନମାଗତଂ ସୁଷ୍ଠୁ ପକ୍ଷିଣୀ ସ୍ଵର୍ଗତା ବଭୌ
ସେ ଆବାର ଆବାର ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଆସିଲା, ଏବଂ ସେ ପକ୍ଷୀ-ଭାର୍ଯ୍ୟା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା।
ତସ୍ଯାଂ ମୃତାଯାଂ ଦୁଃଖାର୍ତୋ ଭର୍ତା ତସ୍ଯାଃ ସ ପକ୍ଷିରାଟ୍ । ପରମଂ କ୍ରୋଧମାପନ୍ନୋ ଜାହ୍ନଵ୍ଯାଂ ଦୁଃଖିତୋଽପତତ୍
ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସେ ପକ୍ଷୀରାଜା ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ପତି, ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଭୟ ଓ ରାଗରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତଥା ଭଵାମି ରାମସ୍ଯ ନଗରେ ଜନପୂରିତେ । ମଦ୍ଵାକ୍ଯାଦିଯମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ଵିଯୋଗେନ ସୁଦୁଃଖିତା
ଏହିପରି ହେବ ରାମଙ୍କ ସହରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୋ କଥାରେ, ସେ ଅଶାନ୍ତ ଓ ବିୟୋଗରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ପପାତୋଦେ ଜାହ୍ନଵ୍ଯା ଭ୍ରମଶୋଭିତେ । ଦୁଃଖିତଃ କୁପିତୋ ଭୀତସ୍ତଦ୍ଵିଯୋଗେନ କଂପିତଃ
ଏପରି କହି, ସେ ଦୁଃଖିତ, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଭୟଭୀତ ଓ ବିୟୋଗରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଶୋଭାମୟ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
କ୍ରୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ଦୁଃଖିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ସୀତାଯା ଅପମାନନାତ୍ । ଅଂତ୍ଯଜତ୍ଵଂ ପରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରଜକଃ କ୍ରୋଧନାଭିଧଃ
କ୍ରୋଧ, ଦୁଃଖ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା, 'କ୍ରୋଧନ' ନାମକ ଧୋବୀ ଜୀବନର ଶେଷରେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ହେଲେ।
ଯଃ କ୍ରୋଧାଚ୍ଚ ସ୍ଵକାନ୍ପ୍ରାଣାନ୍ମହତାଂ ଦୁଷ୍ଟମାଚରନ୍ । ସଂତ୍ଯଜେତ୍ସ ମୃତୋ ଯାତି ଅଂତ୍ଯଜତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଲୋକ କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତଜ୍ଜାତଂ ରଜକୋକ୍ତ୍ଯାସୌ ନିଂଦିତା ଚ ଵିଯୋଗିତା । ରଜକସ୍ଯ ଚ ଶାପେନ ଵିଯୁକ୍ତା ସା ଵନଂ ଗତା
ଏହିପରି ଧୋବୀଙ୍କ କଥାରୁ ସେ ନିନ୍ଦିତ ଓ ବିୟୋଗିତ ହେଲେ; ଧୋବୀଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ବିୟୋଗିତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ଵିପ୍ର ଯତ୍ତେ ପୃଷ୍ଟଂ ଵିଦେହଜାମ୍ । ପୁନରତ୍ର ପରଂ ଵୃତ୍ତଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ନିଗଦାମି ତତ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେହି ବିଦେହନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏବେ ଏଠାରେ ଆଉ ଯାହା ଘଟିଲା, ସେଥିରେ ଶୁଣ, ମୁଁ କହୁଛି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଭରତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଘୁନାଥଃ ସୁଦୁଃଖିତଃ । ପ୍ରତୀହାରମୁଵାଚେଦଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପ୍ରାପଯାଶୁ ମାମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଭରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ରଘୁନାଥ ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ, 'ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯା।'
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ କ୍ଷଣାଚ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନମାନଯତ୍ । ଯତ୍ର ରାମୋ ନିଜଭ୍ରାତା ଭରତେନ ସହ ସ୍ଥିତଃ
ସେ କଥା ଶୁଣି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ନେଇଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଭରତ ସହ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ଭରତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଘୁନାଥଂ ଚ ଦୁଃଖିତମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋଽଵୋଚତ୍କିମିଦଂ ଦାରୁଣଂ ମହତ୍
ଭରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଓ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା କଣ?'
ତଦା ରାମୋଂଽତ୍ଯଜପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍ । ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରାମୋଽସୌ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପଦସେଵକମ୍
ତାପରେ ରାମ, ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଛାଡ଼ିଦେବା ଦୋଷରେ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପଦସେବକ ଭାଇକୁ କଥା କହିଲେ।
ଅଧୋମୁଖୋ ଦୀନରଵୋ ଗଦ୍ଗଦାକ୍ଷରଵେପଥୁଃ । ଶୃଣୁ ଭ୍ରାତର୍ଵଚୋ ମେଽଦ୍ଯ କୁରୁ ତତ୍କ୍ଷିପ୍ରମାଦରାତ୍
ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଭରି, କମ୍ପିତ କଥାରେ ସେ କହିଲେ, 'ଭାଇ, ଆଜି ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଆଦର ସହିତ ତୁରନ୍ତ କର।'
ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ଵିମଲାକୀର୍ତିର୍ଗଂଗେଵ ପୃଥିଵୀଂ ଗତା । ସୀତାଯା ଵାଚ୍ଯମତୁଲଂ ଲୋକେ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଂତ୍ଯଜୋଦିତମ୍
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଭଳି ନିର୍ମଳ କୀର୍ତି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ସୀତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ମହିମା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଚାରିତ ହେବ, ଶେଷରେ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣି।
ହାତୁମିଚ୍ଛାମି ଦେହଂ ସ୍ଵମେନାଂ ଵା ଜାନକୀଂ କିଲ । ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ରାମସ୍ଯ କିଲ ଶତ୍ରୁହା
ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ବା ଏହି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଛାଡିବାକୁ ଚାହେଁ— ଏପରି କଥା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନାଶ କରୁଥିବା ରାମ ଶୁଣି କହିଲେ।
ସଵେପଥୁଃ ପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଦୁଃଖିତଃ ପରଦାରଣଃ । ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମୁହୂର୍ତେନ ରଘୁନାଥମଵୋଚତ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ପରଦାରୀ ମାନେ ରାସ୍ତାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କିଛି ସମୟ ପରେ ହୁସ୍ତ ହୋଇ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କିମେତଦୁଚ୍ଯତେ ସ୍ଵାମିଞ୍ଜାନକୀଂ ପ୍ରତି ଦାରୁଣମ୍ । ପାଖଂଡୈର୍ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଧର୍ମବହିଷ୍କୃତୈଃ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ମହାରାଜ, ଜାନକୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏପରି କଠୋର କଥା କିଏ କହୁଛି? ଏହି କଥା ଭଣୁଥିବାମାନେ ଭଣ୍ଡ, ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରୁ ବାହାରିଛନ୍ତି।
ନିଂଦିତା ଶ୍ରୁତିରଗ୍ରାହ୍ଯା ଭଵତି ତ୍ଵଗ୍ର୍ଯଜନ୍ମନାମ୍ । ଜାହ୍ନଵୀ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ପାପଘ୍ନୀ ଦୁରିତାପହା
ନିନ୍ଦିତ କଥା ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ହୁଏ; ଜାହ୍ନବୀ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି, ଦୁଃଖ ହରନ୍ତି।
ନିସ୍ପୃଷ୍ଟା ପାପିଭିଃ ପୁଂଭିଃ ସା ସ୍ପର୍ଶେନାର୍ହିତା ସତାମ୍ । ସୂର୍ଯୋ ଜଗତ୍ପ୍ରକାଶାଯ ସମୁଦେତି ଜଗତ୍ଯହୋ
ପାପୀ ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛୁଁଇନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରିବା ପାଇଁ ଉଦୟ ହୁଏ, ହେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!
ଉଲୂକାନାଂ ରୁଚିକରୋ ନ ଭଵେତ୍ତତ୍ର କା କ୍ଷତିଃ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମେନାଂ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ମା ତ୍ଯଜାନିଂଦିତାଂ ସ୍ତ୍ରିଯମ୍
ତଥାପି ଉଲୁକମାନେ ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ମାନନ୍ତିନାହିଁ— ଏଥିରେ କଣ କ୍ଷତି? ତେଣୁ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ନାରୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କର, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ନି।
ଶ୍ରୀରାମଭଦ୍ରକୃପଯା କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ । ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଶ୍ରୀରାମଭଦ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର କଥା ମାନ। ଏପରି ମହାତ୍ମା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି,
ପୁନଃପୁନର୍ଜଗାଦେଦଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ଭରତଂ ପ୍ରତି । ତନ୍ନିଶମ୍ଯ ଵଚୋ ଭ୍ରାତୁର୍ଦୁଃଖପୂରପରିପ୍ଲୁତଃ
ସେ ଯାହା ଭରତଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେଇ କଥା ପୁନିପୁନି କହିଲେ; ଭାଇଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଗଲେ।
ପପାତ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ଭୂମୌ ଛିନ୍ନମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ । ଭ୍ରାତରଂ ପତିତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଦୁଃଖିତୋ ଭୃଶମ୍
ସେ ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ; ଭାଇ ପଡ଼ିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।
ପ୍ରତୀହାରମୁଵାଚେଦଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ତ୍ଵାନଯାଂତିକମ୍ । ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଗୃହଂ ଗତ୍ଵା ନ୍ଯଵେଦଯଦିଦଂ ଵଚଃ
ସେ ପ୍ରତୀହାରକୁ କହିଲେ: 'ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଏଠାକୁ ଆଣ।' ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ, ଏହି କଥା କହିଲା।
ପ୍ରତୀହାର ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍ରାମୋ ଭଵଂତଂ ତୁ ସମାହ୍ଵଯତି ଵେଗତଃ । ସ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସମାହ୍ଵାନଂ ରାମଚଂଦ୍ରେଣ ଵେଗତଃ
ପ୍ରତୀହାର କହିଲେ: 'ସ୍ୱାମୀ ରାମ ଆପଣଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଡାକୁଛନ୍ତି।' ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି ତୁରନ୍ତ ଡାକ ଶୁଣି,
ଜଗାମ ତରସା ତତ୍ର ଯତ୍ର ସ ଭ୍ରାତୃକୋଽନଘଃ । ଭରତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନମପି ମୂର୍ଚ୍ଛିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ; ଭରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଓ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଚେତନ ଦେଖିଲେ।
ଶ୍ରୀରାମଚଂଦ୍ରଂ ଦୁଃଖାର୍ତଂ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । କିମେତଦ୍ଦାରୁଣଂ ରାଜନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ମୂର୍ଚ୍ଛନାଦିକମ୍
ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା କଣ? ଏହି ଅଚେତନ ହେବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ କଣ?'