ଵଯଂ ଵୈ ପକ୍ଷିଣଃ ସାଧ୍ଵି ଵନସ୍ଥା ଵୃକ୍ଷଗୋଚରାଃ । ପରିଭ୍ରମାମ ସର୍ଵତ୍ର ନୋ ସୁଖଂ ନୋ ଭଵେଦ୍ଗୃହେ
ଆମେ ପକ୍ଷୀ, ହେ ସାଧ୍ବୀ, ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା, ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା; ଘରେ ଆମେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନାହିଁ।
ଅଂତର୍ଵତ୍ନୀ ସ୍ଵକେ ସ୍ଥାନେ ଗତ୍ଵା ସଂସୂଯ ପୁତ୍ରକାନ୍ । ତ୍ଵତ୍ସ୍ଥାନମାଗମିଷ୍ଯାମି ସତ୍ଯଂ ମେ ହ୍ଯୁଦିତଂ ଵଚଃ
ମୋ ସହଧର୍ମିଣୀ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ଛୁଆମାନେ ଦେଖିବେ; ତାପରେ ମୁଁ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିବି—ମୋ କଥା ସତ୍ୟ।
ଏଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତା ତଯା ସା ତୁ ନ ମୁମୋଚ ଶୁକୀଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ତଦାପତିସ୍ତାଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଵିନୀତଵଦନୁତ୍ସୁକଃ
ଏଭଳି କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜେ ଶୁକୀକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ତାଙ୍କର ସାଥୀ ଆଗ୍ରହ ଓ ନମ୍ରତାରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୀତେ ମୁଂଚ କଥଂ ଭାର୍ଯାଂ ରକ୍ଷସେ ମେ ମନୋହରୀମ୍ । ଆଵାଂ ଗଚ୍ଛାଵ ଵିପିନେ ଵିଚରାଵଃ ସୁଖଂ ଵନେ
ସୀତା, ମୋର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରୁଛ, ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ଘୁରିବାକୁ ଦିଅ।
ଅଂତର୍ଵତ୍ନୀ ତୁ ଵର୍ତେତ ଭାର୍ଯା ମମ ମନୋରମା । ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରସୂତିଂ କୃତ୍ଵା ତ୍ଵାମାଗମିଷ୍ଯାମି ଶୋଭନେ
ମୋର ସହଧର୍ମିଣୀ, ମୋର ମନୋରମା ଭାର୍ଯ୍ୟା ରହିବେ; ସେ ଛୁଆ ଦେଇସାରି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ନିଜଗାଦେମଂ ସୁଖଂ ଗଚ୍ଛ ମହାମତେ । ଏତାଂ ରକ୍ଷାମି ସୁଖିନୀଂ ମତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ପ୍ରିଯକାରିଣୀମ୍
ଏଭଳି କହିଲେ, ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଖୁସିରେ ଯାଅ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ; ଏହି ସୁଖିନୀ, ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରେମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାକୁ, ମୁଁ ରକ୍ଷା କରିବି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦୁଃଖିତଃ ପକ୍ଷୀ ତାମୂଚେ କରୁଣାନ୍ଵିତଃ । ଯୋଗିଭିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଯଦ୍ଵୈ ତଦ୍ଵଚସ୍ତଥ୍ଯମେଵ ହି
ଏମିତି କହାଯିବା ପରେ, ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଯାହା ଯୋଗୀମାନେ କହନ୍ତି, ସେ କଥା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ।'
ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ମୌନମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତାମ୍ । ନୋଚେତ୍ସ ଵାକ୍ଯଦୋଷେଣ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯାଲାନମୁନ୍ମଦଃ
'କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ନିରବ ରୁହିବା ଉଚିତ୍; ନାହିଁହେଲେ, କଥାର ଦୋଷରେ ମନୁଷ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିପାରେ।'
ଵଯଂ ଚେଦତ୍ର ଵାକ୍ଯଂ ନାକରିଷ୍ଯାମ ନଗୋପରି । ବଂଧନଂ କଥମାଵାଂ ସ୍ଯାତ୍ତସ୍ମାନ୍ମୌନଂ ସମାଚରେତ୍
ଯଦି ଆମେ ଏଠାରେ ଏହି ସହର ଉପରେ କିଛି କହିବା ନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ଆମେ ବାନ୍ଧି ହେବୁ? ଏହିକାରଣରୁ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ନାହଂ ଜୀଵାମି ସୁଂଦରି । ଏତଯା ଭାର୍ଯଯା ସୀତେ ତସ୍ମାନ୍ମୁଂଚ ମନୋହରେ
ଏହିପରି କହି ସେ ତାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲା, 'ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ଏହି ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ରହି ପାରିବି ନାହିଁ, ସୀତା, ଏହିକାରଣରୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ମନୋହରୀ।'
ଅନେକଵିଧଵାକ୍ଯୈଃ ସା ବୋଧିତା ନାମୁଚତ୍ତଦା । କୁପିତା ଦୁଃଖିତା ଭାର୍ଯା ଶଶାପ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ବହୁ ପ୍ରକାର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମୟରେ ତାକୁ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ରାଗି ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲା।
ଯଥା ତ୍ଵଂ ପତିନା ସାର୍ଧଂ ଵିଯୋଜଯସି ମାମିତଃ । ତଥା ତ୍ଵମପି ରାମେଣ ଵିଯୁକ୍ତା ଭଵ ଗର୍ଭିଣୀ
ଯେପରି ତୁମେ ଏଠାରେ ମୋତେ ମୋ ପତିଠାରୁ ଅଲଗା କରୁଛ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭବତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ରାମଙ୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵତ୍ଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଦୁଃଖିତାଯାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପ୍ରାଣା ନିରଗମନ୍ଦୁଃଖାତ୍ପତିଦୁଃଖେନ ପୂରିତାତ୍
ଏପରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତା ସେ ଆବାର ଆବାର କହିଲା, ତା ପତିଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଦୁଃଖରୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଗଲା।
ରାମଂ ରାମଂ ସ୍ମରଂତ୍ଯାଶ୍ଚ ଵଦଂତ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଵିମାନମାଗତଂ ସୁଷ୍ଠୁ ପକ୍ଷିଣୀ ସ୍ଵର୍ଗତା ବଭୌ
ସେ ଆବାର ଆବାର ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ରଥ ଆସିଲା, ଏବଂ ସେ ପକ୍ଷୀ-ଭାର୍ଯ୍ୟା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା।
ତସ୍ଯାଂ ମୃତାଯାଂ ଦୁଃଖାର୍ତୋ ଭର୍ତା ତସ୍ଯାଃ ସ ପକ୍ଷିରାଟ୍ । ପରମଂ କ୍ରୋଧମାପନ୍ନୋ ଜାହ୍ନଵ୍ଯାଂ ଦୁଃଖିତୋଽପତତ୍
ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସେ ପକ୍ଷୀରାଜା ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ପତି, ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଭୟ ଓ ରାଗରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତଥା ଭଵାମି ରାମସ୍ଯ ନଗରେ ଜନପୂରିତେ । ମଦ୍ଵାକ୍ଯାଦିଯମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ଵିଯୋଗେନ ସୁଦୁଃଖିତା
ଏହିପରି ହେବ ରାମଙ୍କ ସହରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୋ କଥାରେ, ସେ ଅଶାନ୍ତ ଓ ବିୟୋଗରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ପପାତୋଦେ ଜାହ୍ନଵ୍ଯା ଭ୍ରମଶୋଭିତେ । ଦୁଃଖିତଃ କୁପିତୋ ଭୀତସ୍ତଦ୍ଵିଯୋଗେନ କଂପିତଃ
ଏପରି କହି, ସେ ଦୁଃଖିତ, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଭୟଭୀତ ଓ ବିୟୋଗରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଶୋଭାମୟ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
କ୍ରୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦ୍ଦୁଃଖିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ସୀତାଯା ଅପମାନନାତ୍ । ଅଂତ୍ଯଜତ୍ଵଂ ପରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରଜକଃ କ୍ରୋଧନାଭିଧଃ
କ୍ରୋଧ, ଦୁଃଖ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା, 'କ୍ରୋଧନ' ନାମକ ଧୋବୀ ଜୀବନର ଶେଷରେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ହେଲେ।
ଯଃ କ୍ରୋଧାଚ୍ଚ ସ୍ଵକାନ୍ପ୍ରାଣାନ୍ମହତାଂ ଦୁଷ୍ଟମାଚରନ୍ । ସଂତ୍ଯଜେତ୍ସ ମୃତୋ ଯାତି ଅଂତ୍ଯଜତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଲୋକ କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତଜ୍ଜାତଂ ରଜକୋକ୍ତ୍ଯାସୌ ନିଂଦିତା ଚ ଵିଯୋଗିତା । ରଜକସ୍ଯ ଚ ଶାପେନ ଵିଯୁକ୍ତା ସା ଵନଂ ଗତା
ଏହିପରି ଧୋବୀଙ୍କ କଥାରୁ ସେ ନିନ୍ଦିତ ଓ ବିୟୋଗିତ ହେଲେ; ଧୋବୀଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ବିୟୋଗିତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ଵିପ୍ର ଯତ୍ତେ ପୃଷ୍ଟଂ ଵିଦେହଜାମ୍ । ପୁନରତ୍ର ପରଂ ଵୃତ୍ତଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ନିଗଦାମି ତତ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେହି ବିଦେହନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏବେ ଏଠାରେ ଆଉ ଯାହା ଘଟିଲା, ସେଥିରେ ଶୁଣ, ମୁଁ କହୁଛି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଭରତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଘୁନାଥଃ ସୁଦୁଃଖିତଃ । ପ୍ରତୀହାରମୁଵାଚେଦଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପ୍ରାପଯାଶୁ ମାମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଭରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ରଘୁନାଥ ଗଭୀର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ, 'ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯା।'
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ କ୍ଷଣାଚ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନମାନଯତ୍ । ଯତ୍ର ରାମୋ ନିଜଭ୍ରାତା ଭରତେନ ସହ ସ୍ଥିତଃ
ସେ କଥା ଶୁଣି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ନେଇଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଭରତ ସହ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ଭରତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଘୁନାଥଂ ଚ ଦୁଃଖିତମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋଽଵୋଚତ୍କିମିଦଂ ଦାରୁଣଂ ମହତ୍
ଭରତଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଓ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ସେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଘଟଣା କଣ?'
ତଦା ରାମୋଂଽତ୍ଯଜପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍ । ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରାମୋଽସୌ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପଦସେଵକମ୍
ତାପରେ ରାମ, ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଛାଡ଼ିଦେବା ଦୋଷରେ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ପଦସେବକ ଭାଇକୁ କଥା କହିଲେ।
ଅଧୋମୁଖୋ ଦୀନରଵୋ ଗଦ୍ଗଦାକ୍ଷରଵେପଥୁଃ । ଶୃଣୁ ଭ୍ରାତର୍ଵଚୋ ମେଽଦ୍ଯ କୁରୁ ତତ୍କ୍ଷିପ୍ରମାଦରାତ୍
ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଭରି, କମ୍ପିତ କଥାରେ ସେ କହିଲେ, 'ଭାଇ, ଆଜି ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଆଦର ସହିତ ତୁରନ୍ତ କର।'
ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ଵିମଲାକୀର୍ତିର୍ଗଂଗେଵ ପୃଥିଵୀଂ ଗତା । ସୀତାଯା ଵାଚ୍ଯମତୁଲଂ ଲୋକେ ଶ୍ରୁତ୍ଵାଂତ୍ଯଜୋଦିତମ୍
ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ଭଳି ନିର୍ମଳ କୀର୍ତି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ସୀତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ମହିମା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଚାରିତ ହେବ, ଶେଷରେ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣି।
ହାତୁମିଚ୍ଛାମି ଦେହଂ ସ୍ଵମେନାଂ ଵା ଜାନକୀଂ କିଲ । ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ରାମସ୍ଯ କିଲ ଶତ୍ରୁହା
ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ବା ଏହି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଛାଡିବାକୁ ଚାହେଁ— ଏପରି କଥା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନାଶ କରୁଥିବା ରାମ ଶୁଣି କହିଲେ।
ସଵେପଥୁଃ ପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଦୁଃଖିତଃ ପରଦାରଣଃ । ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମୁହୂର୍ତେନ ରଘୁନାଥମଵୋଚତ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ପରଦାରୀ ମାନେ ରାସ୍ତାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କିଛି ସମୟ ପରେ ହୁସ୍ତ ହୋଇ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କିମେତଦୁଚ୍ଯତେ ସ୍ଵାମିଞ୍ଜାନକୀଂ ପ୍ରତି ଦାରୁଣମ୍ । ପାଖଂଡୈର୍ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଧର୍ମବହିଷ୍କୃତୈଃ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ମହାରାଜ, ଜାନକୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏପରି କଠୋର କଥା କିଏ କହୁଛି? ଏହି କଥା ଭଣୁଥିବାମାନେ ଭଣ୍ଡ, ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରୁ ବାହାରିଛନ୍ତି।