ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ମହାଵଜ୍ରନିଭାକ୍ଷରମ୍ । ନିଃଶ୍ଵସନ୍ମୁହୁରୁଚ୍ଛ୍ଵାସମାଚରନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋଽପତତ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି ଭାରୀ କଥା ଶୁଣି, ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ନୃପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାରା ଦୁଃଖସମନ୍ଵିତାଃ । ଵୀଜଯାମାସୁର୍ଵାସୋଗ୍ରୈର୍ଦୁଃଖାପନଯ ହେତଵେ
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ନିଜ ଜାମା ଦ୍ୱାରା ପଖା କଲେ।
ସ ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞୋ ନୃପତିର୍ମୁହୂର୍ତେନ ଜଗାଦ ତାନ୍ । ଗଚ୍ଛଂତୁ ଭରତଂ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରେଷଯଂତୁ ଚ ମାଂ ପ୍ରତି
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ରାଜା ସ୍ଥିର ହୋଇ ସେମାନୋଁକୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।'
ତେ ଦୁଃଖିତାଶ୍ଚରାସ୍ତୂର୍ଣଂ ଭରତସ୍ଯ ଗୃହଂ ଗତାଃ । କଥଯାମାସୁ ରାମସ୍ଯ ସଂଦେଶଂ ନଯହାରକାଃ
ଦୁଃଖିତ ରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭରତଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ରାଜାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭରତୋ ରାମସଂଦେଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧୀମାନ୍ଯଯୌ ସଦଃ । ରାମଂ ପ୍ରତି ରହଃସଂସ୍ଥଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ ତ୍ଵରଯା ଯୁତଃ
ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭରତ ତୁରନ୍ତ ସଭାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମ ଯେଉଁଠାରେ ଏକାକି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ତଂ ପ୍ରତୀହାରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମନାଃ । କୁତ୍ରାସ୍ତେ ରାମଭଦ୍ରୋଽସୌ ମମ ଭ୍ରାତା କୃପାନିଧିଃ
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ମହାମନା ଭରତ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ମୋ ଭାଇ, କୃପାର ଧାମ ରାମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?'
ତନ୍ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଗୃହଂ ଵୀରୋ ଯଯୌ ରତ୍ନମନୋହରମ୍ । ରାମଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଵିକ୍ଲାଂତଂ ଭଯମାପ ସ ମାନସେ
ଦ୍ୱାରପାଳ ଦେଖାଇଦେଲେ, ସେ ମଣିମୟ ଅଳଙ୍କୃତ ଘରକୁ ଗଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟ ଆସିଗଲା।
କିଂ ଵାସୌ କୁପିତୋ ରାମଃ କିଂ ଵା ଦୁଃଖମିଦଂ ଵିଭୋଃ । ତଦା ପ୍ରୋଵାଚ ନୃପତିଂ ନିଃଶ୍ଵସଂତଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
'ରାମ କି ରୁଷ୍ଟ? କିମ୍ବା ଏହି ମହାଦୁଃଖ କିଛି ଅଛି?' ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ସ୍ଵାମିନ୍ସୁଖସମାରାଧ୍ଯଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ ତେ କଥମାନତମ୍ । ଅଶ୍ରୁଭିର୍ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ରାହୁଗ୍ରସ୍ତଦେହଃ ଶଶୀଵ ତେ
'ସ୍ୱାମୀ, ସାଧାରଣତଃ ତୁମ ମୁହଁ ହସୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାହା ଅବନମ୍ର ଏବଂ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ରାହୁ ଗ୍ରସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦିଶୁଛି।'
ସର୍ଵଂ ମେ କାରଣଂ ତଥ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମାଂ କିଂ କରୋମି ତେ । ତ୍ଯଜ ଦୁଃଖଂ ମହାରାଜ କଥଂ ଦୁଃଖସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
'ସବୁଠିକ୍ କାରଣ ମୋତେ କହ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି? ମହାରାଜ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼, କାହିଁକି ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ?'
ଏଵଂ ଭ୍ରାତ୍ରା ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନୋ ଗଦ୍ଗଦସ୍ଵରଯା ଗିରା । ପ୍ରୋଵାଚ ଭ୍ରାତରଂ ଵୀରୋ ରାମଚଂଦ୍ରଶ୍ଚ ଧାର୍ମିକଃ
ଏଭଳି ଭାଇଙ୍କ ଭାବୁକ କଣ୍ଠରେ କଥା ଶୁଣି, ଶୂର ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶୃଣୁ ଭ୍ରାତର୍ଵଚୋ ମହ୍ଯଂ ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତନ୍ମାର୍ଜନଂ କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ଭ୍ରାତଃ ପ୍ରାତର୍ମହାମତେ
'ଭାଇ, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଏବଂ ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ ଜାଣ। ଏହା ଆଜି ହିଁ ଦୂର କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଆସନ୍ତାକାଲି ସକାଳେ।'
ଵଂଶେ ଵୈଵସ୍ଵତେ ରାଜା ନ କଶ୍ଚିଦଯଶଃ କ୍ଷତଃ । ମତ୍କୀର୍ତିରଦ୍ଯ କଲୁଷା ଗଂଗାଯମୁନଯା ଗତା
'ବୈବସ୍ବତ ବଂଶରେ କେବେ କୌଣସି ରାଜା ଅପମାନିତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୋର ଖ୍ୟାତି ଅପବିତ୍ର ହୋଇ, ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଗଲା।'
ଯେଷାଂ ଯଶୋ ନୃଣାଂ ଭୂମୌ ତେଷାମେଵ ସୁଜୀଵିତମ୍ । ଅପକୀର୍ତିକ୍ଷତାନାଂ ତୁ ଜୀଵିତଂ ମୃତକୈଃ ସମମ୍
'ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀରେ ନାମ ରଖିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ଠିକ୍ ଅର୍ଥରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅପମାନିତ, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ସମାନ।'
ଯେଷାଂ ଯଶୋ ଭଵେଦ୍ଭୂମୌ ତେଷାଂ ଲୋକାଃ ସନାତନାଃ । ଅପକୀର୍ତ୍ଯୁରଗୀ ଦଷ୍ଟାସ୍ତେଷାଂ ଭୂଯାଦଧୋଗତିଃ
'ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ପୃଥିବୀରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକ ପାଉନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅପମାନର ସାପରେ କାମୁଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଧୋଗତିକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।'
ଅଦ୍ଯ ମେ କଲୁଷା କୀର୍ତିଃ ସ୍ଵର୍ଧୁନୀ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତା । ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ଵଚୋ ମେଽଦ୍ଯ ରଜକେନ ଯଥୋଦିତମ୍
'ଆଜି ମୋର ଖ୍ୟାତି ଅପବିତ୍ର ହୋଇଛି, ଯଦିଓ ଏହା ପୂର୍ବେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନଦୀ ପରି ପବିତ୍ର ଥିଲା। ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ, ଧୋବୀ କଣ କହିଛି।'
ଅସ୍ମିନ୍ପୁରେଽଦ୍ଯ ରଜକ ଉକ୍ତଵାଞ୍ଜାନକୀଭଵମ୍ । କିଂଚିଦ୍ଵାଚ୍ଯଂ ତତୋ ଭ୍ରାତଃ କିଂ କରୋମି ମହୀତଲେ
ଏହି ସହରରେ ଆଜି ଏକ ଧୋବି ସୀତା ବିଷୟରେ କିଛି କହିଛି; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭାଇ, ମୋତେ କହ, ଏ ଭୂମିରେ ମୁଁ କଣ କରିବି?
କିମାତ୍ମାନଂ ଜହାମ୍ଯଦ୍ଯ କିମେନାଂ ଜାନକୀଂ ସ୍ତ୍ରିଯମ୍ । ଉଭଯୋଃ କିଂ ମଯା କାର୍ଯଂ ତତ୍ତଥ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମେ ଭଵାନ୍
ମୁଁ ଆଜି ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି କି, କିମ୍ବା ଏହି ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେବି? ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ସତ୍ୟ କଥା କହ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଗଲଦ୍ବାଷ୍ପୋ ଵେପଥୁ କ୍ଷୁଭିତାଂଗକଃ । ପପାତ ଭୂମୌ ଵିରଜୋ ଧାର୍ମିକାଣାଂ ଶିରୋମଣିଃ
ଏପରି କହି, ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରୁଥିବା, ଦେହ କମ୍ପିଥିବା ଏବଂ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ଧର୍ମରେ ଶିରୋମଣି ଶୁଦ୍ଧ ରାମ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଭ୍ରାତରଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତୋ ଦୁଃଖସଂଯୁତଃ । ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶନକୈ ରାମଂ ପ୍ରାପ୍ତସଂଜ୍ଞଂ ଚକାର ସଃ
ଭାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଶାନ୍ତ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ହୁସିଆର କଲେ।
ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତୁ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମଚଂଦ୍ରଂ ସୁଦୁଃଖିତମ୍ । ଉଵାଚ ଦୁଃଖନାଶାଯ ଵାକ୍ଯଂ ତୁ ସୁମନୋହରମ୍
ହୁସିଆର ହେବା ପରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭରତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା କଥା କହିଲେ।
କୋଽଯଂ ଵୈ ରଜକଃ କିଂତୁ ଵାଚ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ଜିହ୍ଵାଚ୍ଛେଦଂ କରିଷ୍ଯାମି ଜାନକୀଵାଚ୍ଯକାରିଣଃ
ଏହି ଧୋବି କିଏ? ସେ କଣ କହିଥିଲେ? ଯିଏ ସୀତା ବିଷୟରେ ଖରାପ କଥା କହିଛି, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଜିଭ କାଟିଦେବି।
ତଦା ରାମୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରଜକସ୍ଯ ମୁଖୋଦ୍ଗତମ୍ । ଶ୍ରୁତଂ ଚାରେଣ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଭରତାଯ ମହାତ୍ମନେ
ତାପରେ ରାମ ଧୋବିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଯାହା ଶୁଣିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ଯେଉଁଥିକି ଗୁପ୍ତଚର ଶୁଣିଥିଲେ, ଭଲ ଭରତଙ୍କୁ କହିଦେଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭରତଃ ପ୍ରାହ ଭ୍ରାତରଂ ଦୁଃଖଶୋକିନମ୍ । ଜାନକୀଵହ୍ନିଶୁଦ୍ଧାଭୂଲ୍ଲଂକାଯାଂ ଵୀରପୂଜିତା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ସୀତା ଲଙ୍କାରେ ଅଗ୍ନି ପରୀକ୍ଷାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ବୀରମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ।'
ବ୍ରହ୍ମାବ୍ରଵୀଦିଯଂ ଶୁଦ୍ଧା ପିତା ଦଶରଥସ୍ତଵ । କଥଂ ସା ରଜକୋକ୍ତିତ୍ଵାଦ୍ଧାତଵ୍ଯା ଲୋକପୂଜିତା
'ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ତୁମ ପିତା ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ ଯେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ। ସାରା ଲୋକ ଯେଉଁଠି ଆଦର କରେ, ସେଠି ଏକ ଧୋବିଙ୍କ କଥାରେ କିପରି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବୁ?'
ବ୍ରହ୍ମାଦିସଂସ୍ତୁତା କୀର୍ତିସ୍ତଵଲୋକାନ୍ପୁନାତି ହି । ସା କଥଂ ରଜକୋକ୍ତ୍ଯା ଵୈ କଲୁଷାଦ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି, ସେ ଖ୍ୟାତି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଏବେ ଏକ ଧୋବିଙ୍କ କଥାରେ ସେ କିପରି ଅପବିତ୍ର ହେବେ?'
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଯଜ ମହାଦୁଃଖଂ ସୀତାଵାଚ୍ଯସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । କୁରୁ ରାଜ୍ଯଂ ତଯା ସାର୍ଧମଂତର୍ଵତ୍ନ୍ଯା ସୁଭାଗ୍ଯଯା
'ସୀତା ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଅପବାଦ ଆସିଛି, ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼। ତୁମ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳି ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୀତା ସହିତ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଅ।'
ତ୍ଵଂ କଥଂ ସ୍ଵଶରୀରଂ ତୁ ହାତୁମିଚ୍ଛସି ଶୋଭନମ୍ । ଵଯଂ ହତାଃ ସ୍ମ ସର୍ଵେଽଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ଵିନା ଦୁଃଖନାଶକମ୍
'ତୁମେ କିପରି ନିଜ ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତୁମ ବିନା ଆମେ ସମସ୍ତେ ମୃତ ହେବା ସମାନ, କାରଣ ତୁମେ ଆମର ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଛ।'
କ୍ଷଣଂ ସୀତା ନ ଜୀଵେତ ତ୍ଵାଂ ଵିନା ସୁମହୋଦଯା । ତସ୍ମାତ୍ପତିଵ୍ରତା ସାକଂ ଭୁନକ୍ତୁ ଵିପୁଲାଂ ଶ୍ରିଯମ୍
'ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ସୀତା ତୁମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିଠାରୁ, ସେ ପତିନିଷ୍ଠା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ସହିତ ବିପୁଳ ସମୃଦ୍ଧି ଉପଭୋଗ କରୁନ୍ତୁ।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଭରତସ୍ଯ ଚ ଧାର୍ମିକଃ । ପୁନରେଵ ଜଗାଦେମଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଦାଂ ଵରଃ
ଭରତଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଥିବା ସେ, ପୁଣି ଏହି କଥା କହିଲେ: