ତଦା ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଚାରୋ ଵାକ୍ଯଂ ଶନୈଃ ଶନୈଃ । ଅକଥ୍ଯମପି ତେ ଵାଚ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଂ କାରୁଜନୋଦିତମ୍
ତାପରେ ଚର ଶାନ୍ତ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: ଲୋକେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଯଦିଓ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଆପଣଙ୍କୁ ସେ କଥା କହିବା ଦରକାର।
ଚାର ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍ସର୍ଵତ୍ର ତେ କୀର୍ତିର୍ଦଶାନନଵଧାଦିକା । ଅନ୍ଯତ୍ର ରାକ୍ଷସଗୃହେ ସ୍ଥିତାଯାସ୍ତେ ସ୍ତ୍ରିଯା ଅହୋ
ଚର କହିଲେ: ସ୍ୱାମୀ, ଦଶମୁଖୀଙ୍କ ବଧ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଘରେ ଅଟକିଥିବା ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ି।
କାରୁରେକସ୍ତୁ ରଜକୋ ନିଶୀଥେ ମହିଲାଂ ସ୍ଵକାମ୍ । ଅନ୍ଯଗେହୋଷିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧିକ୍କୁର୍ଵନ୍ସମତାଡଯତ୍
କାରୁର ନାମକ ଜଣେ ଧୋବୀ ଥିଲେ, ରାତିରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଅନ୍ୟ ଘରେ ରହିଥିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ମାଡ଼ିଥିଲେ।
ତନ୍ମାତା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେମାଂ କଥଂ ତାଡଯସେଽନଘାମ୍ । ଗୃହାଣ ମା କୃଥା ନିଂଦାଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ମଦ୍ଵାକ୍ଯମାଚର
ତାଙ୍କର ମାଆ କହିଲେ: ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସ୍ତ୍ରୀକୁ କାହିଁକି ମାଡ଼ୁଛ? ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନି, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ତଦାଵୋଚତ୍ସ ରଜକୋ ନାହଂ ରାମୋ ମହୀପତିଃ । ଯଦ୍ରାକ୍ଷସଗୃହେଧ୍ଯୁଷ୍ଟାଂ ସୀତାମଂଗୀଚକାର ସଃ
ତେବେ ଧୋବୀ କହିଲେ: ମୁଁ ରାମ ରାଜା ନୁହେଁ, ଯିଏ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଘରେ ରହିଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ସର୍ଵଂ ରାଜ୍ଞଃ କୃତଂ କର୍ମ ନୀତିମଦ୍ଭଵତି ପ୍ରଭୋ । ଅନ୍ଯେଷାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ତୄଣାମପି କୃତ୍ଯମନୀତିମତ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ରାଜା ଯାହା କରନ୍ତି ତାହା ସବୁ ନୀତିମୟ ମନାଯାଏ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯଦିଓ ପୁଣ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାହା ଅନୀତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚାସୌ ନାହଂ ରାମୋ ମହୀପତିଃ । ଚୁକ୍ରୁଧେ ସମଯେ ରାଜନ୍ମଯା ଵାକ୍ଯଂ ତଵ ସ୍ମୃତମ୍
ସେ ପୁନିପୁନି କହିଲେ: ମୁଁ ରାମ ରାଜା ନୁହେଁ; ସମୟରେ ମୁଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇଥିଲି, ଓ ତୁମର କଥା ମୋ ମନେ ପଡ଼ିଲା।
ତଦାନୀଂ ଶିର ଆଚ୍ଛିଦ୍ଯ ପାତଯାମି ମହୀତଲେ। କୃତଃ ପୁନର୍ଵିଚାରୋମେ କ୍ଵ ରାମୋ ରଜକଃ କ୍ଵ ନୁ
ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ପୃଥିବୀରେ ପକାଇବି ବୋଲି ଭାବିଲି; ପୁଣି ଚିନ୍ତା କଲି: ରାମ କେଉଁଠି ଓ ଧୋବୀ କେଉଁଠି?
ଅଯଂ ଦୁଷ୍ଟୋଽନୃତଂ ଵକ୍ତି ନ ହୀଦଂ ତଥ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଆଜ୍ଞାପଯସି ଚେଦ୍ରାମ ସାଂପ୍ରତଂ ମାରଯାମି ତମ୍
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମିଥ୍ୟା କହୁଛି, ଏହା କେବେ ଠିକ୍ କଥା ନୁହେଁ। ରାମ, ତୁମେ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, ଏହିବେଳେ ମୁଁ ତାକୁ ମାରିଦେବି।
ଅଵାଚ୍ଯମପି ତେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଦାଗ୍ରହତ ଉନ୍ନଯମ୍ । ରାଜା ପ୍ରମାଣମତ୍ରେଦଂ ଵିଚାରଯତୁ ସଂଗତମ୍
ତୁମେ ଜୋର କରିବାରୁ ମୁଁ ଯାହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ କହିଦେଲି। ଏଠି କଣ ଠିକ୍ ହେବ, ଏହା ରାଜା ନିଜେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ମହାଵଜ୍ରନିଭାକ୍ଷରମ୍ । ନିଃଶ୍ଵସନ୍ମୁହୁରୁଚ୍ଛ୍ଵାସମାଚରନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋଽପତତ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି ଭାରୀ କଥା ଶୁଣି, ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ନୃପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାରା ଦୁଃଖସମନ୍ଵିତାଃ । ଵୀଜଯାମାସୁର୍ଵାସୋଗ୍ରୈର୍ଦୁଃଖାପନଯ ହେତଵେ
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ନିଜ ଜାମା ଦ୍ୱାରା ପଖା କଲେ।
ସ ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞୋ ନୃପତିର୍ମୁହୂର୍ତେନ ଜଗାଦ ତାନ୍ । ଗଚ୍ଛଂତୁ ଭରତଂ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରେଷଯଂତୁ ଚ ମାଂ ପ୍ରତି
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ରାଜା ସ୍ଥିର ହୋଇ ସେମାନୋଁକୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।'
ତେ ଦୁଃଖିତାଶ୍ଚରାସ୍ତୂର୍ଣଂ ଭରତସ୍ଯ ଗୃହଂ ଗତାଃ । କଥଯାମାସୁ ରାମସ୍ଯ ସଂଦେଶଂ ନଯହାରକାଃ
ଦୁଃଖିତ ରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭରତଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ରାଜାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭରତୋ ରାମସଂଦେଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧୀମାନ୍ଯଯୌ ସଦଃ । ରାମଂ ପ୍ରତି ରହଃସଂସ୍ଥଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ ତ୍ଵରଯା ଯୁତଃ
ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭରତ ତୁରନ୍ତ ସଭାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମ ଯେଉଁଠାରେ ଏକାକି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ତଂ ପ୍ରତୀହାରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମନାଃ । କୁତ୍ରାସ୍ତେ ରାମଭଦ୍ରୋଽସୌ ମମ ଭ୍ରାତା କୃପାନିଧିଃ
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ମହାମନା ଭରତ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ମୋ ଭାଇ, କୃପାର ଧାମ ରାମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?'
ତନ୍ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଗୃହଂ ଵୀରୋ ଯଯୌ ରତ୍ନମନୋହରମ୍ । ରାମଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଵିକ୍ଲାଂତଂ ଭଯମାପ ସ ମାନସେ
ଦ୍ୱାରପାଳ ଦେଖାଇଦେଲେ, ସେ ମଣିମୟ ଅଳଙ୍କୃତ ଘରକୁ ଗଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟ ଆସିଗଲା।
କିଂ ଵାସୌ କୁପିତୋ ରାମଃ କିଂ ଵା ଦୁଃଖମିଦଂ ଵିଭୋଃ । ତଦା ପ୍ରୋଵାଚ ନୃପତିଂ ନିଃଶ୍ଵସଂତଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
'ରାମ କି ରୁଷ୍ଟ? କିମ୍ବା ଏହି ମହାଦୁଃଖ କିଛି ଅଛି?' ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ସ୍ଵାମିନ୍ସୁଖସମାରାଧ୍ଯଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ ତେ କଥମାନତମ୍ । ଅଶ୍ରୁଭିର୍ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ରାହୁଗ୍ରସ୍ତଦେହଃ ଶଶୀଵ ତେ
'ସ୍ୱାମୀ, ସାଧାରଣତଃ ତୁମ ମୁହଁ ହସୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାହା ଅବନମ୍ର ଏବଂ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ରାହୁ ଗ୍ରସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦିଶୁଛି।'
ସର୍ଵଂ ମେ କାରଣଂ ତଥ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମାଂ କିଂ କରୋମି ତେ । ତ୍ଯଜ ଦୁଃଖଂ ମହାରାଜ କଥଂ ଦୁଃଖସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
'ସବୁଠିକ୍ କାରଣ ମୋତେ କହ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି? ମହାରାଜ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼, କାହିଁକି ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ?'
ଏଵଂ ଭ୍ରାତ୍ରା ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନୋ ଗଦ୍ଗଦସ୍ଵରଯା ଗିରା । ପ୍ରୋଵାଚ ଭ୍ରାତରଂ ଵୀରୋ ରାମଚଂଦ୍ରଶ୍ଚ ଧାର୍ମିକଃ
ଏଭଳି ଭାଇଙ୍କ ଭାବୁକ କଣ୍ଠରେ କଥା ଶୁଣି, ଶୂର ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶୃଣୁ ଭ୍ରାତର୍ଵଚୋ ମହ୍ଯଂ ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତନ୍ମାର୍ଜନଂ କୁରୁଷ୍ଵାଦ୍ଯ ଭ୍ରାତଃ ପ୍ରାତର୍ମହାମତେ
'ଭାଇ, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଏବଂ ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ ଜାଣ। ଏହା ଆଜି ହିଁ ଦୂର କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଆସନ୍ତାକାଲି ସକାଳେ।'
ଵଂଶେ ଵୈଵସ୍ଵତେ ରାଜା ନ କଶ୍ଚିଦଯଶଃ କ୍ଷତଃ । ମତ୍କୀର୍ତିରଦ୍ଯ କଲୁଷା ଗଂଗାଯମୁନଯା ଗତା
'ବୈବସ୍ବତ ବଂଶରେ କେବେ କୌଣସି ରାଜା ଅପମାନିତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୋର ଖ୍ୟାତି ଅପବିତ୍ର ହୋଇ, ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଗଲା।'
ଯେଷାଂ ଯଶୋ ନୃଣାଂ ଭୂମୌ ତେଷାମେଵ ସୁଜୀଵିତମ୍ । ଅପକୀର୍ତିକ୍ଷତାନାଂ ତୁ ଜୀଵିତଂ ମୃତକୈଃ ସମମ୍
'ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀରେ ନାମ ରଖିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ଠିକ୍ ଅର୍ଥରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅପମାନିତ, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ସମାନ।'
ଯେଷାଂ ଯଶୋ ଭଵେଦ୍ଭୂମୌ ତେଷାଂ ଲୋକାଃ ସନାତନାଃ । ଅପକୀର୍ତ୍ଯୁରଗୀ ଦଷ୍ଟାସ୍ତେଷାଂ ଭୂଯାଦଧୋଗତିଃ
'ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ପୃଥିବୀରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକ ପାଉନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଅପମାନର ସାପରେ କାମୁଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଧୋଗତିକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।'
ଅଦ୍ଯ ମେ କଲୁଷା କୀର୍ତିଃ ସ୍ଵର୍ଧୁନୀ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତା । ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ଵଚୋ ମେଽଦ୍ଯ ରଜକେନ ଯଥୋଦିତମ୍
'ଆଜି ମୋର ଖ୍ୟାତି ଅପବିତ୍ର ହୋଇଛି, ଯଦିଓ ଏହା ପୂର୍ବେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନଦୀ ପରି ପବିତ୍ର ଥିଲା। ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ, ଧୋବୀ କଣ କହିଛି।'
ଅସ୍ମିନ୍ପୁରେଽଦ୍ଯ ରଜକ ଉକ୍ତଵାଞ୍ଜାନକୀଭଵମ୍ । କିଂଚିଦ୍ଵାଚ୍ଯଂ ତତୋ ଭ୍ରାତଃ କିଂ କରୋମି ମହୀତଲେ
ଏହି ସହରରେ ଆଜି ଏକ ଧୋବି ସୀତା ବିଷୟରେ କିଛି କହିଛି; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭାଇ, ମୋତେ କହ, ଏ ଭୂମିରେ ମୁଁ କଣ କରିବି?
କିମାତ୍ମାନଂ ଜହାମ୍ଯଦ୍ଯ କିମେନାଂ ଜାନକୀଂ ସ୍ତ୍ରିଯମ୍ । ଉଭଯୋଃ କିଂ ମଯା କାର୍ଯଂ ତତ୍ତଥ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମେ ଭଵାନ୍
ମୁଁ ଆଜି ନିଜ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି କି, କିମ୍ବା ଏହି ସୀତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେବି? ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ସତ୍ୟ କଥା କହ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଗଲଦ୍ବାଷ୍ପୋ ଵେପଥୁ କ୍ଷୁଭିତାଂଗକଃ । ପପାତ ଭୂମୌ ଵିରଜୋ ଧାର୍ମିକାଣାଂ ଶିରୋମଣିଃ
ଏପରି କହି, ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରୁଥିବା, ଦେହ କମ୍ପିଥିବା ଏବଂ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ଧର୍ମରେ ଶିରୋମଣି ଶୁଦ୍ଧ ରାମ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଭ୍ରାତରଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତୋ ଦୁଃଖସଂଯୁତଃ । ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶନକୈ ରାମଂ ପ୍ରାପ୍ତସଂଜ୍ଞଂ ଚକାର ସଃ
ଭାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଶାନ୍ତ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ହୁସିଆର କଲେ।