ଵିଵସ୍ଵତୋ ମହାନ୍ଵଂଶୋ ଭଵତା ପରମେଷ୍ଠିନା । ଅଲଂକର୍ତୁଂ ଗତଂ ଭୂମୌ କୀର୍ତିର୍ଵିସ୍ତାରିତା ବହୁଃ
ଓ ପରମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ମହାନ ବଂଶ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଛି, ଆପଣଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ବହୁତ ଦୂରକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି।
ଅନେକେ ସଗରାଦ୍ଯାଶ୍ଚ କୀର୍ତିମଂତୋ ମହାବଲାଃ । ଅଭଵଂସ୍ତାଦୃଶୀ କୀର୍ତିସ୍ତେଷାଂ ନାଭୂଦ୍ଯଥା ତଵ
ସଗର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନରେଶ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ଆପଣଙ୍କ ପରି ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ।
ତ୍ଵଯା ନାଥେନ ସକଲାଃ କୃତାର୍ଥାଶ୍ଚ ପ୍ରଜାଃ କୃତାଃ । ଯାସାଂ ନାକାଲମରଣଂ ନ ଚ ରାଗାଦ୍ଯୁପଦ୍ରୁତିଃ
ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ସଫଳ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ବା ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖ ନାହିଁ।
ଯାଦୃଶଶ୍ଚଂଦ୍ରମାଲୋକେ ଯାଦୃଶୀ ଜାହ୍ନଵୀ ସରିତ୍ । ତାଦୃକ୍ତଵ ଚ ସତ୍କୀର୍ତିଃ ପ୍ରକାଶଯତି ଭୂତଲମ୍
ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକିତ କରେ ଓ ଯେପରି ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ବହେ, ସେପରି ଆପଣଙ୍କର ମହାନ ଖ୍ୟାତି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି।
ବ୍ରହ୍ମାଦିକା ଭଵତ୍କୀର୍ତିମାକର୍ଣ୍ଯ ତ୍ରପିତା ଭୃଶମ୍ । ନାଥ ସର୍ଵତ୍ର ତେ କୀର୍ତିଃ ପାଵଯତ୍ଯଧୁନା ଜନାନ୍
ଓ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବହୁତ ଲଜ୍ଜିତ ହେଉଛନ୍ତି; ଏବେ ଆପଣଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଛି।
ଵଯଂ ଧନ୍ଯତମାଃ ସର୍ଵେ ଯେ ଚାରାସ୍ତଵ ଭୂପତେ । କ୍ଷଣେକ୍ଷଣେ ତଵ ମୁଖଂ ଲୋକଯାମ ମନୋହରମ୍
ହେ ରାଜା, ଆମେ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଚରମାନେ ସବୁଠୁ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଆମେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ଆପଣଙ୍କର ମନୋହର ମୁହଁ ଦେଖିପାରୁଛୁ।
ଇତ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯଂ ଚାରାଣାଂ ପଂଚାନାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଘଵଃ । ଷଷ୍ଠଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚାରଂ ତଂ ଵିଲକ୍ଷଣମୁଖାଂକିତମ୍
ଏପରି ଚାରମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ପଞ୍ଚମ ଚରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଛଅଟିଏ ଯିଏ ମୁହଁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ଥିଲା, ସେଠିକୁ ପଚାରିଲେ।
ରାମ ଉଵାଚ। ସତ୍ଯଂ ଵଦ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଯଚ୍ଛ୍ରୁତଂ ଲୋକସଂକରେ । ତାଦୃକ୍ପ୍ରଶଂସ ମେ ସର୍ଵମନ୍ଯଥା ପାତକାଦିକୃତ୍
ରାମ କହିଲେ: ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ଲୋକମାନେ କ'ଣ କହୁଛନ୍ତି ତାହା ସତ୍ୟ କହ, ଯଥାଯଥ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କର, ନହେଲେ ପାପ ହେବ।
ପୁନଃ ପୁନଶ୍ଚ ତଂ ରାମଃ ପପ୍ରଚ୍ଛାଶୁ ସଵିସ୍ତରମ୍ । ତଥାପି ନ ବ୍ରଵୀତ୍ଯେଵ ରାମଂ ଲୌକିକଭାଷିତମ୍
ପୁନିପୁନି ରାମ ତାଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୀଘ୍ର ପଚାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ରାମଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ତଦା ରାମଃ ପ୍ରତ୍ଯଵୋଚଚ୍ଚାରଂ ମୁଖଵିଲକ୍ଷିତମ୍ । ଶପାମି ତ୍ଵାଂ ତୁ ସତ୍ଯେନ ଶଂସ ସର୍ଵଂ ଯଥାତଥମ୍
ତାପରେ ରାମ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ମୁହଁ ଥିବା ଚରଙ୍କୁ କହିଲେ: ମୁଁ ସତ୍ୟର ଶପଥ ଦେଉଛି, ସବୁଠିକ୍ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି କହ।
ତଦା ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଚାରୋ ଵାକ୍ଯଂ ଶନୈଃ ଶନୈଃ । ଅକଥ୍ଯମପି ତେ ଵାଚ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଂ କାରୁଜନୋଦିତମ୍
ତାପରେ ଚର ଶାନ୍ତ ଭାବେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: ଲୋକେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଯଦିଓ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଆପଣଙ୍କୁ ସେ କଥା କହିବା ଦରକାର।
ଚାର ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍ସର୍ଵତ୍ର ତେ କୀର୍ତିର୍ଦଶାନନଵଧାଦିକା । ଅନ୍ଯତ୍ର ରାକ୍ଷସଗୃହେ ସ୍ଥିତାଯାସ୍ତେ ସ୍ତ୍ରିଯା ଅହୋ
ଚର କହିଲେ: ସ୍ୱାମୀ, ଦଶମୁଖୀଙ୍କ ବଧ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଘରେ ଅଟକିଥିବା ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ି।
କାରୁରେକସ୍ତୁ ରଜକୋ ନିଶୀଥେ ମହିଲାଂ ସ୍ଵକାମ୍ । ଅନ୍ଯଗେହୋଷିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧିକ୍କୁର୍ଵନ୍ସମତାଡଯତ୍
କାରୁର ନାମକ ଜଣେ ଧୋବୀ ଥିଲେ, ରାତିରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଅନ୍ୟ ଘରେ ରହିଥିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ମାଡ଼ିଥିଲେ।
ତନ୍ମାତା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେମାଂ କଥଂ ତାଡଯସେଽନଘାମ୍ । ଗୃହାଣ ମା କୃଥା ନିଂଦାଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ମଦ୍ଵାକ୍ଯମାଚର
ତାଙ୍କର ମାଆ କହିଲେ: ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସ୍ତ୍ରୀକୁ କାହିଁକି ମାଡ଼ୁଛ? ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନି, ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ତଦାଵୋଚତ୍ସ ରଜକୋ ନାହଂ ରାମୋ ମହୀପତିଃ । ଯଦ୍ରାକ୍ଷସଗୃହେଧ୍ଯୁଷ୍ଟାଂ ସୀତାମଂଗୀଚକାର ସଃ
ତେବେ ଧୋବୀ କହିଲେ: ମୁଁ ରାମ ରାଜା ନୁହେଁ, ଯିଏ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଘରେ ରହିଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ସର୍ଵଂ ରାଜ୍ଞଃ କୃତଂ କର୍ମ ନୀତିମଦ୍ଭଵତି ପ୍ରଭୋ । ଅନ୍ଯେଷାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ତୄଣାମପି କୃତ୍ଯମନୀତିମତ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ରାଜା ଯାହା କରନ୍ତି ତାହା ସବୁ ନୀତିମୟ ମନାଯାଏ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯଦିଓ ପୁଣ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାହା ଅନୀତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚାସୌ ନାହଂ ରାମୋ ମହୀପତିଃ । ଚୁକ୍ରୁଧେ ସମଯେ ରାଜନ୍ମଯା ଵାକ୍ଯଂ ତଵ ସ୍ମୃତମ୍
ସେ ପୁନିପୁନି କହିଲେ: ମୁଁ ରାମ ରାଜା ନୁହେଁ; ସମୟରେ ମୁଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇଥିଲି, ଓ ତୁମର କଥା ମୋ ମନେ ପଡ଼ିଲା।
ତଦାନୀଂ ଶିର ଆଚ୍ଛିଦ୍ଯ ପାତଯାମି ମହୀତଲେ। କୃତଃ ପୁନର୍ଵିଚାରୋମେ କ୍ଵ ରାମୋ ରଜକଃ କ୍ଵ ନୁ
ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ପୃଥିବୀରେ ପକାଇବି ବୋଲି ଭାବିଲି; ପୁଣି ଚିନ୍ତା କଲି: ରାମ କେଉଁଠି ଓ ଧୋବୀ କେଉଁଠି?
ଅଯଂ ଦୁଷ୍ଟୋଽନୃତଂ ଵକ୍ତି ନ ହୀଦଂ ତଥ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଆଜ୍ଞାପଯସି ଚେଦ୍ରାମ ସାଂପ୍ରତଂ ମାରଯାମି ତମ୍
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମିଥ୍ୟା କହୁଛି, ଏହା କେବେ ଠିକ୍ କଥା ନୁହେଁ। ରାମ, ତୁମେ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, ଏହିବେଳେ ମୁଁ ତାକୁ ମାରିଦେବି।
ଅଵାଚ୍ଯମପି ତେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଦାଗ୍ରହତ ଉନ୍ନଯମ୍ । ରାଜା ପ୍ରମାଣମତ୍ରେଦଂ ଵିଚାରଯତୁ ସଂଗତମ୍
ତୁମେ ଜୋର କରିବାରୁ ମୁଁ ଯାହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ କହିଦେଲି। ଏଠି କଣ ଠିକ୍ ହେବ, ଏହା ରାଜା ନିଜେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ମହାଵଜ୍ରନିଭାକ୍ଷରମ୍ । ନିଃଶ୍ଵସନ୍ମୁହୁରୁଚ୍ଛ୍ଵାସମାଚରନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋଽପତତ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି ଭାରୀ କଥା ଶୁଣି, ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ନୃପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାରା ଦୁଃଖସମନ୍ଵିତାଃ । ଵୀଜଯାମାସୁର୍ଵାସୋଗ୍ରୈର୍ଦୁଃଖାପନଯ ହେତଵେ
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ନିଜ ଜାମା ଦ୍ୱାରା ପଖା କଲେ।
ସ ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞୋ ନୃପତିର୍ମୁହୂର୍ତେନ ଜଗାଦ ତାନ୍ । ଗଚ୍ଛଂତୁ ଭରତଂ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରେଷଯଂତୁ ଚ ମାଂ ପ୍ରତି
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ରାଜା ସ୍ଥିର ହୋଇ ସେମାନୋଁକୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।'
ତେ ଦୁଃଖିତାଶ୍ଚରାସ୍ତୂର୍ଣଂ ଭରତସ୍ଯ ଗୃହଂ ଗତାଃ । କଥଯାମାସୁ ରାମସ୍ଯ ସଂଦେଶଂ ନଯହାରକାଃ
ଦୁଃଖିତ ରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭରତଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ରାଜାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭରତୋ ରାମସଂଦେଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧୀମାନ୍ଯଯୌ ସଦଃ । ରାମଂ ପ୍ରତି ରହଃସଂସ୍ଥଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ ତ୍ଵରଯା ଯୁତଃ
ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭରତ ତୁରନ୍ତ ସଭାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ରାମ ଯେଉଁଠାରେ ଏକାକି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ତଂ ପ୍ରତୀହାରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମନାଃ । କୁତ୍ରାସ୍ତେ ରାମଭଦ୍ରୋଽସୌ ମମ ଭ୍ରାତା କୃପାନିଧିଃ
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ମହାମନା ଭରତ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ମୋ ଭାଇ, କୃପାର ଧାମ ରାମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?'
ତନ୍ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଗୃହଂ ଵୀରୋ ଯଯୌ ରତ୍ନମନୋହରମ୍ । ରାମଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ଵିକ୍ଲାଂତଂ ଭଯମାପ ସ ମାନସେ
ଦ୍ୱାରପାଳ ଦେଖାଇଦେଲେ, ସେ ମଣିମୟ ଅଳଙ୍କୃତ ଘରକୁ ଗଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟ ଆସିଗଲା।
କିଂ ଵାସୌ କୁପିତୋ ରାମଃ କିଂ ଵା ଦୁଃଖମିଦଂ ଵିଭୋଃ । ତଦା ପ୍ରୋଵାଚ ନୃପତିଂ ନିଃଶ୍ଵସଂତଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
'ରାମ କି ରୁଷ୍ଟ? କିମ୍ବା ଏହି ମହାଦୁଃଖ କିଛି ଅଛି?' ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ସ୍ଵାମିନ୍ସୁଖସମାରାଧ୍ଯଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ ତେ କଥମାନତମ୍ । ଅଶ୍ରୁଭିର୍ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ରାହୁଗ୍ରସ୍ତଦେହଃ ଶଶୀଵ ତେ
'ସ୍ୱାମୀ, ସାଧାରଣତଃ ତୁମ ମୁହଁ ହସୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାହା ଅବନମ୍ର ଏବଂ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ରାହୁ ଗ୍ରସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦିଶୁଛି।'
ସର୍ଵଂ ମେ କାରଣଂ ତଥ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମାଂ କିଂ କରୋମି ତେ । ତ୍ଯଜ ଦୁଃଖଂ ମହାରାଜ କଥଂ ଦୁଃଖସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
'ସବୁଠିକ୍ କାରଣ ମୋତେ କହ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି? ମହାରାଜ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼, କାହିଁକି ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ?'