ଯୋ ମହତ୍କର୍ମଦୁଃସାଧ୍ଯଂ କୃତଵାନ୍ସୁଲଭଂ ନ ତତ୍ । ସମୁଦ୍ରଂ ଯୋ ନିଜଗ୍ରାହ ସେତୁଂ ତତ୍ର ବବଂଧ ଚ
'ଯିଏ ବଡ଼ ଏବଂ କଠିନ କାମ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ସହଜ ନୁହଁଁ; ସେ ସମୁଦ୍ରକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ନେଇ, ସେଠାରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିଥିଲେ।'
ରାଵଣଂ ଯୋ ରିପୁଂ ହତ୍ଵା ଲଂକାଂ ସଂଭଜ୍ଯ ଵାନରୈଃ । ଜାନକୀମାଜହାରାତ୍ର ମହଦାଚାରମାଚରତ୍
'ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରି, ବାନରମାନେ ସହ ଲଙ୍କାକୁ ଜିତିଲେ, ଏବଂ ସେ ରାତିରେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଆଣିଲେ, ସେ ଏକ ମହାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାମ କଲେ।'
ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚଃ ସୁମଧୁରାକ୍ଷରମ୍ । ପତିଃ ସ୍ମିତଂ ଚକାରେମାଂ ଵାକ୍ଯଂ ପୁନରଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି ମଧୁର ଓ ମନୋହର ଶବ୍ଦରେ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣି, ପତି ହସିଲେ ଏବଂ ପୁଣି କହିଲେ—
ମୁଗ୍ଧେନେଦଂ ମହତ୍କର୍ମ ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ଭାମିନୀ । ଦଶାନନଵଧାଦୀନି ସମୁଦ୍ର ଦମନାନି ଚ
'ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବଡ଼ କାମ—ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ଓ ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତ କରିବା—ସବୁ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟରେ ହେଇଥିଲା।'
ଲୀଲଯାଯୋଽଵନିଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମାଦିପ୍ରାର୍ଥିତୋ ମହାନ୍ । କରୋତି ସଚ୍ଚରିତ୍ରାଣି ମହାପାପହରାଣି ଚ
ସେ ମହାପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅନୁରୋଧ କରିବାରୁ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ନିଜେ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ମହାପାପ ଦୂର କରନ୍ତି।
ମା ଜାନୀହି ନରଂ ରାମଂ କୌସଲ୍ଯାନଂଦଦାଯକମ୍ । ସୃଜତ୍ଯଵତି ହଂତ୍ଯେତଦ୍ଵିଶ୍ଵଂ ଲୀଲାତ୍ତମାନୁଷଃ
କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭାବିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମନୋରଞ୍ଜନରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ମଣିଷ ରୂପରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଧନ୍ଯା ଵଯଂ ଯେ ରାମସ୍ଯ ପଶ୍ଯାମୋ ମୁଖପଂକଜମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସୁରଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ମହତ୍ପୁଣ୍ଯକୃତୋ ଵଯମ୍
ଆମେ ସେଇଭଳି ଧନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ଦେଖିପାରୁଛୁ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ କର୍ମ କରିଛୁ।
ଅଶୃଣୋଦ୍ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ଚରିତ୍ରଂ ଶ୍ରୁତିସୌଖ୍ଯଦମ୍ । ଇତ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯଂ ଶୁଶ୍ରାଵ ଚାରୋ ଦ୍ଵାରିସ୍ଥିତୋ ମୁହୁଃ
ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଗୋୟେନ୍ଦାଟିଏ ବାରମ୍ବାର ଏଭଳି କଥା ଶୁଣିଲା— 'ଯିଏ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଶୁଣେ, ସେ ଶ୍ରବଣକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ...'।
ଅନ୍ଯୋ ହ୍ଯନ୍ଯଂ ଗୃହଂ ଗତ୍ଵା ତସ୍ଥୌ ଶ୍ରୋତୁଂ ହରେର୍ଯଶଃ । ତତ୍ରାପି ରାମଭଦ୍ରସ୍ଯ ଯଶଃ ଶୁଶ୍ରାଵ ଶୋଭନମ୍
ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଯାଇ, ହରିଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିବା ପାଇଁ ରହିଗଲା; ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ରାମଭଦ୍ରଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିଲା।
ଖେଲଂତୀ ସ୍ଵାମିନା ସାର୍ଧଂ ଦ୍ଯୂତେନ ସୁମନୋହରା । ଉଵାଚ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଂ ନର୍ତଯଂତୀଵ କଂକଣେ
ସେ ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ ସହିତ ହସିଖେଳି ଚଉକି ଖେଳୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର କଙ୍କଣ ନାଚୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା । ତା ସହ ମଧୁର କଥା କହିଲେ ।
ଜିତଂ ମଯା କାଂତ ଜଵେନ ସର୍ଵଂ । କରିଷ୍ଯସି ତ୍ଵଂ କିମୁ ହାରିମାନସଃ । ଇତ୍ଯାଦି ଵାକ୍ଯଂ ପରିହାସପୂର୍ଵକଂ । କୃତ୍ଵା ସ୍ଵକାଂତଂ ପରିଷସ୍ଵଜେ ମୁଦା
ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ସବୁ ଜିତିଛି, ପ୍ରିୟା; ଏବେ ତୁମେ କଣ କରିବେ, ଏହି ଅଭିମାନୀ? ଏଭଳି ମଜା କରି କହି, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ।
ଉଵାଚ କାଂତଶ୍ଚାର୍ଵଂଗି ଜିତମେଵ ସୁଶୋଭନେ । ରାମଂ ମେ ସ୍ମରତୋ ନିତ୍ଯଂ ନ କୁତ୍ରାପି ପରାଜଯଃ
ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ହଁ, ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଜିତିଛ; ତେବେ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାରୁ କେଉଁଠି ମୁଁ କେବେ ହାରିନାହିଁ ।"
ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵାଂ ତୁ ଜେଷ୍ଯାମି ରାମଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ମନୋହରମ୍ । ଦେଵା ଯଥା ପୁରା ସ୍ମୃତ୍ଵା ଦିତିଜାନଜଯନ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଏବେ ମୁଁ ମନୋହର ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ତୁମକୁ ଜିତିବି, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ପୁରାଣ ଦିନରେ ତାଙ୍କୁ ଭାବି ଦିତିପୁତ୍ରମାନେକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜିତିଥିଲେ ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ପାଶକାନାଂ ପରିଵର୍ତନମାକରୋତ୍ । ତାଵଜ୍ଜଯଂ ପ୍ରପେଦେଽସୌ ହର୍ଷିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି କହି ସେ ପାଶା ବଦଳାଇଲା। ତାପରେ ଜିତି, ଖୁସି ହୋଇ କହିଲା—
ମମ ପ୍ରୋକ୍ତମୃତଂ ଜାତଂ ଜିତା ତ୍ଵଂ ନଵଯୌଵନା । ରାମସ୍ମାରୀ କଦାପ୍ଯେଵ ନ ଭଵେଦ୍ରିପୁତୋ ଭଯୀ
ମୋ କଥା ସତ୍ୟ ହେଲା, ନୂତନ ଯୁବତୀ, ତୁମେ ହାରିଗଲା। ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ କେବେ ଶତ୍ରୁ ଭୟ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ତୌ ଵଦଂତୌ ଚ ପରସ୍ପରମଥୋତ୍ସୁକୌ । ପରିରଭ୍ଯ ଦୃଢଂ ପ୍ରେମ୍ଣା ତତଶ୍ଚାରୋ ଗତୋ ଗୃହମ୍
ଏଭଳି ଦୁଇଜଣେ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଏକାଉଁଠି କଥା ହେଉଥିଲେ, ପ୍ରେମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ତାପରେ ଚର ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲା।
ଏଵଂ ପଂଚମହାଚାରା ରାଜ୍ଞଃ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଵୈ ଯଶଃ । ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରଶଂସଂତୋ ଗେହଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ଯଯୁର୍ମୁଦା
ଏଭଳି, ପାଞ୍ଚ ମହାଚର ରାଜାଙ୍କର କୀର୍ତି ଶୁଣି, ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଏକଃ ଷଷ୍ଠଶ୍ଚରଃ କାରୁଗେହାନାଲୋକ୍ଯ ତତ୍ର ହ । ଜଗାମ ଶ୍ରୋତୁକାମୋଽସୌ ଯଶୋ ରାଜ୍ଞୋ ମହୀପତେଃ
ଏକ ଛଠଠ ଗୁପ୍ତଚର ଧୋବିଙ୍କ ଘରକୁ ଦେଖି, ସେଠାକୁ ଗଲା, ରାଜାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି।
ରଜକଃ କ୍ରୋଧସଂସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ଭାର୍ଯାମନ୍ଯଗୃହୋଷିତାମ୍ । ପଦା ସଂତାଡଯାମାସ ଧିକ୍କୁର୍ଵଞ୍ଛୋଣନେତ୍ରଵାନ୍
ଧୋବି ରାଗରେ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଘରେ ରହିଥିବା ଝିଅକୁ ପାଦରେ ମାରିଲେ, ଲାଜ କରାଇ ଲାଲ ଆଖିରେ ତାକିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ମଦ୍ଗୃହାତ୍ତସ୍ଯ ଗେହଂ ଯତ୍ରୋଷିତା ଦିନମ୍ । ନାହଂ ଗୃହ୍ଣାମି ଭଵତୀଂ ଦୁଷ୍ଟାଂ ଵଚନଲଂଘିନୀମ୍
ତୁମେ ମୋ ଘରରୁ ଚାଲିଯାଅ, ଯେଉଁଠି ଦିନଟିଏ ରହିଥିଲ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗৃহଣ କରିବିନି, କାରଣ ତୁମେ ମୋ କଥା ଶୁଣିନାହାଁ ଦୁଷ୍ଟ ଝିଅ।
ତଦାସ୍ଯ ମାତା ପ୍ରୋଵାଚ ମା ତ୍ଯଜୈନାଂ ଗୃହାଗତାମ୍ । ଅପରାଧେନ ରହିତାଂ ଦୁଷ୍ଟକର୍ମଵିଵର୍ଜିତାମ୍
ତେବେ ତାଙ୍କର ମାଆ କହିଲେ, 'ଏଠିକୁ ଫେରିଆସିଥିବା ଏହି ଝିଅକୁ ଛାଡ଼ିଦେବାନି, ଏଠି କୌଣସି ଅପରାଧ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ ନାହିଁ।'
ମାତରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ରଜକଃ କ୍ରୋଧସଂଯୁତଃ । ନାହଂ ରାମଇଵ ପ୍ରେଷ୍ଠାଂ ଗୃହ୍ଣାମ୍ଯନ୍ଯଗୃହୋଷିତାମ୍
ତେବେ ଧୋବୀ ରାଗରେ ତାଙ୍କ ମାଆଁକୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ରାମ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଘରେ ରହିଥିବା ପ୍ରିୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି।"
ସ ରାଜା ଯତ୍କରୋତ୍ଯେଵ ତତ୍ସର୍ଵଂ ନୀତିମଦ୍ଭଵେତ୍ । ଅହଂ ଗୃହ୍ଣାମି ନୋ ଭାର୍ଯାଂ ପରଵେଶ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତାମ୍
ସେ ରାଜା ଯେଉଁ କାମ କରନ୍ତି, ସେସବୁ କାମ ନୀତିମୟ ହୁଏ। ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଘରେ ରହୁଥିବା ଜଣେ ଜନାନୀଙ୍କୁ କେବେ ଗ୍ରହଣ କରେନି।
ପୁନଃପୁନରୁଵାଚେଦଂ ନାହଂ ରାମୋ ମହୀଶ୍ଵରଃ । ଯଃ ପରସ୍ଯ ଗୃହେ ସଂସ୍ଥାଂ ଜାନକୀଂ ଵୈ ରରକ୍ଷ ସଃ
ସେ ପୁଣିପୁଣି କହିଲେ: ମୁଁ ରାମ ନୁହେଁ, ମହୀର ମାଲିକ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଜନକୀଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଘରେ ଥିବାବେଳେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେ ଥିଲେ ରାମ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରୁତ୍ଯ ଚାରଃ କ୍ରୋଧପରିପ୍ଲୁତଃ । ଖଡ୍ଗଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ସ୍ଵକରେ ତଂ ହଂତୁଂ ଵିଦଧେ ମନଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଚର ଖୁବ୍ ରାଗିଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ତଳୱାର ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ମନେ ଭାବିଲେ।
ସ ରାମୋକ୍ତଂ ଚ ସସ୍ମାର ନ ଵଧ୍ଯଃ କୋପି ମେ ଜନଃ । ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସରୋଷଂ ତୁ ସଂଜହାର ମହାମନାଃ
ସେ ରାମଙ୍କ କଥା ମନେ ପକାଇଲେ: 'ମୋ ଦ୍ୱାରା କେହି ମରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ଏହା ଜାଣି, ସେ ମହାନ ମନେ ରାଗକୁ ଦମନ କଲେ।
ତଦା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁଦୁଃଖାର୍ତଃ ପଂଚଚାରା ଯତଃ ସ୍ଥିତାଃ । ତତୋ ଗତଃ ପ୍ରକୁପିତୋ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ମୁହୁରୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଖୁବ୍ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିବା ପାଞ୍ଚ ଚର ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଠାରୁ ରାଗରେ ଦମ୍ବ କରି, ପୁଣିପୁଣି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଚାଲିଗଲେ।
ତେ ଵୈ ପରସ୍ପରଂ ତତ୍ର ମିଲିତାସ୍ତୁ ସମବ୍ରୁଵନ୍ । ସ୍ଵଶ୍ରୁତଂ ରାମଚରିତଂ ସର୍ଵଲୋକୈକପୂଜିତମ୍
ସେମାନେ ସେଠାରେ ଏକଠି ହୋଇ, ପରସ୍ପରେ କହିଲେ: 'ଆମେ ଯେଉଁ ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛୁ, ସେ କଥା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।'
ତେ ତଦ୍ଭାଷିତମାକର୍ଣ୍ଯ ପରସ୍ପରମମଂତ୍ରଯନ୍ । ନ ଵାଚ୍ଯଂ ରଘୁନାଥାଯା ଵାଚ୍ଯଂ ଦୁଷ୍ଟଜନୋଦିତମ୍
ସେ କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ଆଲୋଚନା କଲେ: 'ଏହି କଥା ରଘୁନାଥଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ କହିଥିବା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଇତି ସଂମଂତ୍ର୍ଯ ତେ ଗେହଂ ଗତ୍ଵା ସୁଷୁପୁରୁତ୍ସୁକାଃ । ପ୍ରାତା ରାଜ୍ଞେ ପ୍ରଶଂସାମ ଇତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଏଭଳି ଆଲୋଚନା କରି, ସେମାନେ ଘରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଶୋଇଲେ। ପ୍ରଭାତେ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ମନେ ଧାରଣ କଲେ।