କଂକଣସ୍ଵରଶୋଭାଢ୍ଯା କର୍ପୂରାଗରୁଧୂପିତା । କାଂତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚଲନ୍ନେତ୍ରା କାମରୂପମଵୋଚତ
କଙ୍କଣର ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ, କର୍ପୂର ଓ ଅଗରୁ ଗନ୍ଧରେ ମନ୍ଦିତ, ଚାହିଁ ଚାହିଁ ଚକ୍ଷୁ ଚଳାଇ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସୁନ୍ଦର ପୁରୁଷକୁ କହିଲେ।
ନାଥ ତ୍ଵଂ ତାଦୃଶୋ ମହ୍ଯଂ ଭାସି ଯାଦୃଗ୍ରଘୋଃ ପତିଃ । ଅତ୍ଯଂତଂ ସୁଂଦରତରଂ ଵପୁର୍ବିଭ୍ରତ୍ସୁକୋମଲମ୍
"ନାଥ, ତୁମେ ମୋତେ ସେଇପରି ଲାଗୁଛ, ଯେପରି ରଘୁବଂଶର ପ୍ରଭୁ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ କୋମଳ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛ।"
ପଦ୍ମପ୍ରାଂତଂ ନେତ୍ରଯୁଗ୍ମଂ ଵକ୍ଷୋ ମୋହନଵିସ୍ତୃତମ୍ । ଭୁଜୌ ଚ ସାଂଗଦୌ ବିଭ୍ରତ୍ସାକ୍ଷାଦ୍ରାମ ଇଵାସି ମେ
"ପଦ୍ମର ପତ୍ର ପରି ଆଖି, ଆକର୍ଷକ ଓ ବିଶାଳ ଛାତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ଧାରି, ତୁମେ ମୋତେ ସେଇ ରାମ ପରି ଲାଗୁଛ।"
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ କାଂତାଯାଃ ସୁମନୋହରମ୍ । ଉଵାଚ ନେତ୍ରଯୋଃ ପ୍ରାଂତଂ ନର୍ତଯନ୍କାମସୁଂଦରଃ
ପ୍ରିୟାଙ୍କର ଏହି ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ସୁନ୍ଦର ପୁରୁଷ ଚକ୍ଷୁର କୋଣରେ ଆନନ୍ଦରେ ନାଚୁଥିବା ସ୍ମିତରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ:
ଶୃଣୁ କାଂତେ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସାଧ୍ଵ୍ଯା ତୁ ସୁମନୋହରମ୍ । ପତିଵ୍ରତାନାଂ ତଦ୍ଯୋଗ୍ଯଂ ସ୍ଵକାଂତୋ ରାମ ଏଵ ହି
"ଶୁଣ, ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେଠି ଖୁବ ମଧୁର ଏବଂ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଜିଅମାନେ ପାଇଁ ଯଥାଯଥି; ପତିବ୍ରତା ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ପତି ହିଁ ରାମ।"
ପରଂ କ୍ଵାହଂ ମଂଦଭାଗ୍ଯଃ କ୍ଵ ରାମୋ ଭାଗ୍ଯଵାନ୍ମହାନ୍ । କ୍ଵ ଚାହଂ କୀଟଵତ୍ତୁଚ୍ଛଃ କ୍ଵ ବ୍ରହ୍ମାଦିସୁରାର୍ଚିତଃ
"କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏତେ ଅଭାଗା ଏବଂ ତୁଚ୍ଛ, ରାମ ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ମହାନ; ମୁଁ ଏକ ଶୁକ୍ରାଣୁ ପରି ନିର୍ମୂଳ୍ୟ, ରାମ ତ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବତାମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।"
ଖଦ୍ଯୋତଃ କ୍ଵ ନଭୋରତ୍ନଂ ଶଲଭଃ କ୍ଵ ନୁ ପାମରଃ । ଗଜାରିଃ କ୍ଵ ମୃଗେଂଦ୍ରୋଽସୌ ଶଶକଃ କ୍ଵ ନୁ ମଂଦଧୀଃ
ଏଇ ଜୁଗୁନା ଜୁଗୁନିଆ ପୋକା ଏଠାରେ, ଆଉ ଆକାଶର ମହାମୂଲ୍ୟ ମଣି କେଉଁଠି? ଏଠାରେ ଏଇ ଛୋଟ ଶଳଭ, ଆଉ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଯିଏ ହାତୀଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ସେଠି? ଏଠାରେ ମୂଢ଼ ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି ଶଶକ କେଉଁଠି?
କ୍ଵ ଚ ସା ଜାହ୍ନଵୀ ଦେଵୀ କ୍ଵ ରଥ୍ଯା ଜଲମୁତ୍ପଥମ୍ । କ୍ଵ ମେରୁଃ ସୁରସଂଵାସଃ କ୍ଵ ଗୁଂଜାପୁଂଜକୋଲ୍ପକଃ
ସେ ଦେବୀ ଜାହ୍ନବୀ କେଉଁଠି, ଆଉ ରାସ୍ତା ପାଖର ନାଳିର ପାଣି କେଉଁଠି? ସୁରମଣ୍ଡଳ ମେରୁ ପର୍ବତ କେଉଁଠି, ଆଉ ଗୁଞ୍ଜା ବିଜର ଢେର କେଉଁଠି?
ତଥାହଂ କ୍ଵ କ୍ଵ ରାମୋଽସୌ ଯତ୍ପାଦରଜସାଂଗନା । ଶିଲୀଭୂତା କ୍ଷଣାଜ୍ଜାତା ବ୍ରହ୍ମମୋହନରୂପଧୃକ୍
ଏଭଳି ଭାବେ, ମୁଁ କେଉଁଠି, ଆଉ ସେ ରାମ କେଉଁଠି, ଯାହାଙ୍କ ଚରଣଧୂଳି ମୋ ଦେହକୁ ଛୁଇଁଲାପରେ, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ପାଥର ହେଇଗଲି, ଏବଂ ଯେଉଁ ରୂପକୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରବ୍ରୁଵାଣଂ ପରିରେଭେ ନିଜଂ ପତିମ୍ । ଜାତକାମା ହୃତପ୍ରେମ୍ଣା ନର୍ତିତ ଭ୍ରୂ ଧନୁର୍ଧରା
ଏଭଳି କଥା କହି, ସେ ନାରୀ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ, ତାଙ୍କର ଆକାଂକ୍ଷା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ପ୍ରେମ ହୃଦୟରୁ ହଟିଗଲା, ତାଙ୍କର ଭୃକୁଟି ଧନୁଷ ଭଳି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲା।
ଇତ୍ଯାଦି ଵାକ୍ଯଂ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଗତଶ୍ଚାନ୍ଯନିଵେଶନମ୍ । ତାଵଦନ୍ଯଶ୍ଚରୋ ଵାକ୍ଯଂ ଶୁଶ୍ରାଵ ଯଶସାନ୍ଵିତମ୍
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରେମିକ ଏହି କୀର୍ତିମୟ କଥା ଶୁଣିଲେ।
କାଚିତ୍ପୁଷ୍ପମଯୀଂ ଶଯ୍ଯାଂ ଚଂଦନଂ ସହ ଚଂଦ୍ରକମ୍ । ସର୍ଵଂ ଵିଧାଯ କାମାର୍ହଂ ଜଗାଦ ଵଚନଂ ପତିମ୍
ଏକ ନାରୀ ଫୁଲର ଶଯ୍ୟା, ଚନ୍ଦନ ଓ ଚାଁଦିର ଆଲୋକ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଭୋଗର ଯୋଗାଯୋଗ କରି, ନିଜ ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ—
ପତେ କୁରୁଷ୍ଵ ଭୋଗାର୍ହେ ଶଯନଂ ପୁଷ୍ପମଂଚକେ । ଚଂଦନାଦିକଲେପଂ ଚ ତଥା ଭୋଗମନେକଧା
ପତି, ଏହି ଫୁଲର ଶଯ୍ୟାରେ ରହି, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଲେପ ଲଗାଇ, ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର।
ତ୍ଵାଦୃଶା ଏଵ ଭୋଗାର୍ହା ନ ଚ ରାମପରାଙ୍ମୁଖାଃ । ସର୍ଵଂ ରାମକୃପାପ୍ରାପ୍ତମୁପଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଯଥାତଥମ୍
ତୁମ ପରି ଲୋକମାନେ ଭୋଗର ଯୋଗ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅନାଦର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନୁହଁନ୍ତି। ଏ ସବୁ ରାମଙ୍କ କୃପାରେ ମିଳିଛି—ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଉପଭୋଗ କର।
ମତ୍ସଦୃଶୀ କାମିନୀ ତେ ଚଂଦନଂ ତାପହାରକମ୍ । ପର୍ଯଂକଃ ପୁଷ୍ପରଚିତଃ ସର୍ଵଂ ରାମକୃପାଭଵମ୍
ମୋ ପରି ଏକ ନାରୀ, ତାପ ହରାଇଦେଇଥିବା ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଶଯ୍ୟା—ଏ ସବୁ ରାମଙ୍କ କୃପାର ଫଳ।
ଯେ ରାମଂ ନ ଭଜିଷ୍ଯଂତି ତେ ନରା ଜଠରଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ନ ଭର୍ତୁଂ ଶକ୍ନୁଵଂତ୍ଯେଵ ଵସ୍ତ୍ରଭୋଗାଦି ଵର୍ଜିତାଃ
ଯେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଉଠି ଖାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ, ଭୋଗ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆନ୍ୟ ସୁଖରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଇତି ବ୍ରୁଵଂତୀଂ ମହିଲାଂ ହର୍ଷିତଃ ପତିରବ୍ରଵୀତ୍ । ସର୍ଵଂ ତଥ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀଷି ତ୍ଵଂ ମମ ରାମକୃପାଭଵମ୍
ଏଭଳି କହୁଥିବା ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଖୁସି ହୋଇ ପତି କହିଲେ— 'ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେସବୁ ସତ୍ୟ; ଏ ସବୁ ମୋତେ ରାମଙ୍କ କୃପାରେ ମିଳିଛି।'
ଇତ୍ଯେଵଂ ରାମଭଦ୍ରସ୍ଯ ଯଶଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗତଶ୍ଚରଃ । ତାଵଦନ୍ଯସ୍ଯ ଵେଶ୍ମସ୍ଥଶ୍ଚରୋଽନ୍ଯ ଶୁଶ୍ରୁଵେ ଵଚଃ
ଏଭଳି ରାମଭଦ୍ରଙ୍କ କୀର୍ତି ଶୁଣି, ସେ ପ୍ରେମିକ ଚଲିଗଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରେମିକ ଅନ୍ୟ ଘରରେ ଥିବାବେଳେ, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ।
କାଚିତ୍କାଂତେନ ପର୍ଯଂକେ ଵୀଣାଵାଦନତତ୍ପରା । କାଂତେନ ରାମସତ୍କୀର୍ତିଂ ଗାଯମାନା ପତିଂ ଜଗୌ
ଏକ ନାରୀ ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ଶଯ୍ୟାରେ ବସି, ବୀଣା ବଜାଇବାରେ ମନ ଲଗାଇ, ରାମଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତି ଗାଇ, ପତିଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ।
ସ୍ଵାମିନ୍ଵଯଂ ଧନ୍ଯତମା ଯେଷାଂ ପୁର୍ଯାଃ ପତିଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଶ୍ରୀରାମଃ ସ୍ଵପ୍ରଜାଃ ପୁତ୍ରାନିଵ ପାତି ଚ ରକ୍ଷକଃ
'ସ୍ୱାମୀ, ଆମେ ସବୁଠାରୁ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଆମର ସହରର ରାଜା ଶ୍ରୀରାମ; ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଜାମାନେକୁ ପୁଅମାନେ ପରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।'
ଯୋ ମହତ୍କର୍ମଦୁଃସାଧ୍ଯଂ କୃତଵାନ୍ସୁଲଭଂ ନ ତତ୍ । ସମୁଦ୍ରଂ ଯୋ ନିଜଗ୍ରାହ ସେତୁଂ ତତ୍ର ବବଂଧ ଚ
'ଯିଏ ବଡ଼ ଏବଂ କଠିନ କାମ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ସହଜ ନୁହଁଁ; ସେ ସମୁଦ୍ରକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ନେଇ, ସେଠାରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିଥିଲେ।'
ରାଵଣଂ ଯୋ ରିପୁଂ ହତ୍ଵା ଲଂକାଂ ସଂଭଜ୍ଯ ଵାନରୈଃ । ଜାନକୀମାଜହାରାତ୍ର ମହଦାଚାରମାଚରତ୍
'ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରି, ବାନରମାନେ ସହ ଲଙ୍କାକୁ ଜିତିଲେ, ଏବଂ ସେ ରାତିରେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଆଣିଲେ, ସେ ଏକ ମହାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାମ କଲେ।'
ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚଃ ସୁମଧୁରାକ୍ଷରମ୍ । ପତିଃ ସ୍ମିତଂ ଚକାରେମାଂ ଵାକ୍ଯଂ ପୁନରଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଏଭଳି ମଧୁର ଓ ମନୋହର ଶବ୍ଦରେ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣି, ପତି ହସିଲେ ଏବଂ ପୁଣି କହିଲେ—
ମୁଗ୍ଧେନେଦଂ ମହତ୍କର୍ମ ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ଭାମିନୀ । ଦଶାନନଵଧାଦୀନି ସମୁଦ୍ର ଦମନାନି ଚ
'ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବଡ଼ କାମ—ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ଓ ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତ କରିବା—ସବୁ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟରେ ହେଇଥିଲା।'
ଲୀଲଯାଯୋଽଵନିଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମାଦିପ୍ରାର୍ଥିତୋ ମହାନ୍ । କରୋତି ସଚ୍ଚରିତ୍ରାଣି ମହାପାପହରାଣି ଚ
ସେ ମହାପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅନୁରୋଧ କରିବାରୁ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ନିଜେ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ମହାପାପ ଦୂର କରନ୍ତି।
ମା ଜାନୀହି ନରଂ ରାମଂ କୌସଲ୍ଯାନଂଦଦାଯକମ୍ । ସୃଜତ୍ଯଵତି ହଂତ୍ଯେତଦ୍ଵିଶ୍ଵଂ ଲୀଲାତ୍ତମାନୁଷଃ
କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭାବିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମନୋରଞ୍ଜନରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ମଣିଷ ରୂପରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଧନ୍ଯା ଵଯଂ ଯେ ରାମସ୍ଯ ପଶ୍ଯାମୋ ମୁଖପଂକଜମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିସୁରଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ମହତ୍ପୁଣ୍ଯକୃତୋ ଵଯମ୍
ଆମେ ସେଇଭଳି ଧନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ଦେଖିପାରୁଛୁ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ କର୍ମ କରିଛୁ।
ଅଶୃଣୋଦ୍ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ଚରିତ୍ରଂ ଶ୍ରୁତିସୌଖ୍ଯଦମ୍ । ଇତ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯଂ ଶୁଶ୍ରାଵ ଚାରୋ ଦ୍ଵାରିସ୍ଥିତୋ ମୁହୁଃ
ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଗୋୟେନ୍ଦାଟିଏ ବାରମ୍ବାର ଏଭଳି କଥା ଶୁଣିଲା— 'ଯିଏ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଶୁଣେ, ସେ ଶ୍ରବଣକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ...'।
ଅନ୍ଯୋ ହ୍ଯନ୍ଯଂ ଗୃହଂ ଗତ୍ଵା ତସ୍ଥୌ ଶ୍ରୋତୁଂ ହରେର୍ଯଶଃ । ତତ୍ରାପି ରାମଭଦ୍ରସ୍ଯ ଯଶଃ ଶୁଶ୍ରାଵ ଶୋଭନମ୍
ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଯାଇ, ହରିଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିବା ପାଇଁ ରହିଗଲା; ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ରାମଭଦ୍ରଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିଲା।
ଖେଲଂତୀ ସ୍ଵାମିନା ସାର୍ଧଂ ଦ୍ଯୂତେନ ସୁମନୋହରା । ଉଵାଚ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରଂ ନର୍ତଯଂତୀଵ କଂକଣେ
ସେ ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ ସହିତ ହସିଖେଳି ଚଉକି ଖେଳୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର କଙ୍କଣ ନାଚୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା । ତା ସହ ମଧୁର କଥା କହିଲେ ।