ଇତି ସଂଵାଚ୍ଯ କୁପିତୋ ଲଵଃ ଶସ୍ତ୍ରଧନୁର୍ଧରଃ । ଉଵାଚ ମୁନିପୁତ୍ରାଂସ୍ତାନ୍ରୋଷଗଦ୍ଗଦଭାଷିତଃ
ଏଭଳି ପଢ଼ି ସେ ଲବ, କ୍ରୋଧରେ ତୀବ୍ର ହୋଇ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଧନୁଷ ଧରି, ମୁନିପୁଅମାନେଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—
ପଶ୍ଯତ କ୍ଷିପ୍ରମେତସ୍ଯ ଧୃଷ୍ଟତ୍ଵଂ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ଵୈ । ଲିଲେଖ ଯୋ ଭାଲପତ୍ରେ ସ୍ଵପ୍ରତାପବଲଂ ନୃପଃ
'ଦେଖ, ଏହି କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ଅହଂକାର କେତେ ଦ୍ରୁତ! ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର କପାଳରେ ନିଜ ପ୍ରତାପ ଓ ବଳ ଲେଖିଛି!'
କୋଽସୌ ରାମଃ କଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ କୀଟାଃ ସ୍ଵଲ୍ପବଲାଶ୍ରିତାଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ କୁଲେ ଜାତା ଏତେ ନ ଵଯମୁତ୍ତମାଃ
ଏହି ରାମ କିଏ? ଏହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିଏ? ସେମାନେ ତ ଜଣେ ଜଣେ କୀଟ ପରି, ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରିଛନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ରିୟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଆମ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ନୁହଁନ୍ତି।
ଏତସ୍ଯ ଵୀରସୂର୍ମାତା ଜାନକୀ ନ କୁଶପ୍ରସୂଃ । ଯା ରତ୍ନଂ କୁଶସଂଜ୍ଞଂ ତୁ ଦଧାରାଗ୍ନିମିଵାରଣିଃ
ଏହି ବୀର ପୁଅଙ୍କର ମାଆ ହେଉଛନ୍ତି ଜାନକୀ, କୁଶ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା ଜଣେ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ କୁଶ ନାମକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଲକଡ଼ି ଭିତରେ ଅଗ୍ନି ରହିଥାଏ।
ଇଦାନୀଂ କ୍ଷତ୍ରିଯତ୍ଵାଦି ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵତଃ । ଯଦି କ୍ଷତ୍ରିଯଭୂରେଷ ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ ଶତ୍ରୁହା
ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖେଇବି, ଯଦି ଏହିଠି ସେଠିକି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିପାରିବ।
ଗୃହୀଷ୍ଯତି ମଯା ବଦ୍ଧଂ ଵାହଂ ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯୋଚିତମ୍ । ନୋଚେତ୍କ୍ଷତ୍ରତ୍ଵମୁନ୍ମୁଚ୍ଯ କୁଶସ୍ଯ ଚରଣାର୍ଚକଃ
ମୁଁ ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାକୁ ବାନ୍ଧିଛି, ଯାହା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ସେ ଯଦି ଧରିପାରିବ; ନହେଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବାକୁ ଛାଡ଼ି, କୁଶଙ୍କର ପାଦ ପୂଜା କରିବ।
ଅଧୁନା ମଦ୍ଧନୁର୍ମୁକ୍ତୈଃ ଶରୈଃ ସୁପ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଅନ୍ଯେ ଯେ ଚ ମହାଵୀରା ରଣମଂଡଲଭୂଷଣାଃ
ଏବେ ମୋ ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣରେ ସେ ଶୟନ କରିବ, ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହେବେ।
ଇତ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଲଵୋ ଜଗ୍ରାହ ତଂ ହଯମ୍ । ତୃଣୀକୃତ୍ଯ ନୃପାନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚାପବାଣଧରୋ ଵରଃ
ଏଭଳି କହି, ଲବ ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧରି, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଗଣା କରି, ସେଠି ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଲେ।
ତଦା ମୁନିସୁତାଃ ପ୍ରୋଚୁର୍ଲଵଂ ହଯଜିହୀର୍ଷକମ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାନୃପତୀ ରାମୋ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ
ତାପରେ ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ ଲବଙ୍କୁ, ଯିଏ ଘୋଡ଼ା ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, କହିଲେ: 'ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ରାମ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପୀ।'
ତସ୍ଯ ଵାହଂ ନ ଗୃହ୍ଣାତି ଶକ୍ରୋଽପି ସ୍ଵବଲୋଦ୍ଧତଃ । ମା ଗୃହାଣ ଶୃଣୁଷ୍ଵେଦଂ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ହିତସଂଯୁତମ୍
ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଧରନିଅ, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ସ ଶ୍ରୁତୌ ଧୃତ୍ଵା ଜଗାଦ ସ ଦ୍ଵିଜାତ୍ମଜାନ୍ । ଯୂଯଂ ବଲଂ ନ ଜାନୀଥ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଋଷିପୁତ୍ରମାନେଂକୁ କହିଲେ: 'ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜାଣନାହାଁ।'
କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୀର୍ଯଶୌଂଡୀର୍ଯା ଦ୍ଵିଜା ଭୋଜନଶାଲିନଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଯୂଯଂ ଗୃହେ ଗତ୍ଵା ଭୁଂଜଂତୁ ଜନନୀ ହୃତମ୍
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବଳ ଓ ପ୍ରତାପ ରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରେମୀ। ତେଣୁ, ତୁମେ ଘରକୁ ଯାଅ ଓ ମାଆ ଯାହା ରାନ୍ଧିଛନ୍ତି, ତାହା ଖାଅ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତେଽଭଵଂସ୍ତୂଷ୍ଣୀଂ ପ୍ରେକ୍ଷଂତସ୍ତତ୍ପରାକ୍ରମମ୍ । ଲଵସ୍ଯ ମୁନିପୁତ୍ରାସ୍ତେ ସଂତସ୍ଥୁର୍ଦୂରତୋ ବହିଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ, ଲବଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏହି ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ ଦୂରରେ ବାହାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଏଵଂ ଵ୍ଯତିକରେ ଵୃତ୍ତେ ସେଵକାସ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ଆଯାତାସ୍ତଂ ହଯଂ ବଦ୍ଧଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରୋଚୁସ୍ତଦା ଲଵମ୍
ଏଭଳି ଘଟଣା ଘଟୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ରାଜାଙ୍କର ସେବକମାନେ ଆସି, ଘୋଡ଼ା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଦେଖି, ଲବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବବଂଧ କୋ ହଯମହୋ ରୁଷ୍ଟଃ କସ୍ଯ ଚ ଧର୍ମରାଟ୍ । କୋ ବାଣଵ୍ରଜମଧ୍ଯସ୍ଥଃ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତେ ପରମାଂ ଵ୍ଯଥାମ୍
ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ କିଏ ବାନ୍ଧିଛି? ଆହା! କିଏ କ୍ରୋଧିତ, ଏବଂ କିଏ ଧର୍ମିକ ରାଜା? କିଏ ବାଣ ବର୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ରହି, ସବୁଠାରୁ ବେଶି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବେ?
ତଦା ଲଵୋ ଜଗାଦାଶୁ ମଯା ବଦ୍ଧୋଽଶ୍ଵ ଉତ୍ତମଃ । ଯୋ ମୋଚଯତି ତସ୍ଯାଶୁ ରୁଷ୍ଟୋ ଭ୍ରାତା କୁଶୋ ମହାନ୍
ତାପରେ ଲବ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ: 'ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ମୁଁ ବାନ୍ଧିଛି। ଯିଏ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ, ମୋ ବଡ଼ ଭାଇ କୁଶ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ।'
ଯମଃ କରିଷ୍ଯତି କିମୁ ହ୍ଯାଗତୋଽପି ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ନତ୍ଵା ଗମିଷ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶରଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ସୁତୋଷିତଃ
ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଯମ କଣ କରିପାରିବେ? ସେ ନମସ୍କାର କରି, ବାଣ ବର୍ଷାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯିବେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ବାଲୋଯମିତି ତେବ୍ରୁଵନ୍ । ସମାଗତା ମୋଚଯିତୁଂ ହଯଂ ବଦ୍ଧଂ ତୁ ଯେ ହରେଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ତ ଏକ ଶିଶୁ ମାତ୍ର।' ଯେମାନେ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆସିଥିଲେ।
ତାନ୍ଵୈମୋଚଯିତୁଂ ପ୍ରାପ୍ତାଞ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ଚ ସେଵକାନ୍ । କୋଦଂଡଂ କରଯୋର୍ଧୃତ୍ଵା କ୍ଷୁରପ୍ରାନ୍ସମମୂମୁଚତ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କର ସେବକମାନେ ଘୋଡ଼ା ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ଲବ ତାଙ୍କୁ ଧନୁ ଧରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ତାଙ୍କ ହାତ କାଟିଦେଲେ।
ତେ ଛିନ୍ନବାହଵଃ ଶୋକାଚ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପ୍ରତିସଂଗତାଃ । ପୃଷ୍ଟାସ୍ତେ ଜଗଦୁଃ ସର୍ଵେ ଲଵାତ୍ସ୍ଵଭୁଜକୃଂତନମ୍
ହାତ କାଟାଯାଇ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କଠାରେ ଫେରିଲେ; ପଚାରିଲେ, ସମସ୍ତେ କହିଲେ ଲବ ତାଙ୍କ ହାତ କାଟିଦେଇଛନ୍ତି।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଣ୍ଡେ ଶେଷଵାତ୍ସ୍ଯାଯନସଂଵାଦେ ରାମାଶ୍ଵମେଧେ ଲଵେନ ହଯବଂଧନଂନାମ ଚତୁଃପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ଶେଷ ଓ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କ ଆଲୋଚନାରେ, ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ 'ଲବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱ ବନ୍ଧନ' ନାମକ ଚଉଵାନ୍ତି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଏତାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାଂ ରମ୍ଯାଂ ଲଵସ୍ଯ ବଲିନୋ ମୁନିଃ । ସଂଶଯାନଃ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛନ୍ନାଗଂ ଦଶଶତାନନମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲବଙ୍କ ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ମନରେ ସନ୍ଦେହ ନେଇ ହଜାରମୁଣ୍ଡିଆ ନାଗକୁ ପଚାରିଲେ ।
ଶ୍ରୀଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ଉଵାଚ। ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ତୁ ପୁରା ରାମଃ ସୀତାମେକାକିନୀଂ ଵନେ । ରଜକସ୍ଯ ଦୁରୁକ୍ତ୍ଯାସୌ ତତ୍ଯାଜ ମହି ଲୋଲୁପଃ
ଶ୍ରୀବାତ୍ସ୍ୟାୟନ କହିଲେ: ପୂର୍ବେ ତୁମେ କହିଥିଲ, ରାମ ଧୋବିର କୁଠାର କଥାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ଏକାକି ବନରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ ।
ଜାନକ୍ଯାଂ କ୍ଵ ସୁତୌ ଜାତୌ କ୍ଵ ଧନୁର୍ଧରତାଂ ଗତୌ । କଥଂ ଚ ଶିକ୍ଷିତା ଵିଦ୍ଯା ଯୋ ରାମହଯମାହରତ୍
ଜାନକୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଲେ, କେମିତି ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ? ସେମାନେ କେଉଁଠି ଶିକ୍ଷା ପାଇଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱକୁ କିଏ ଆଣିଥିଲା?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନେର୍ଵାକ୍ଯଂ ଶେଷୋ ନାଗୋ ମହାମତିଃ । ପ୍ରଶସ୍ଯ ଵିପ୍ରଂ ଜଗଦେ ରାମଚାରିତ୍ରମଦ୍ଭୁତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶେଷ ନାଗ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ରାମୋ ରାଜ୍ଯମଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହିତୋଽକରୋତ୍ । ଧର୍ମେଣ ପାଲଯନ୍ସର୍ଵଂ କ୍ଷିତିଖଂଡଂ ସ୍ଵଯା ସ୍ତ୍ରିଯା
ଶେଷ କହିଲେ: ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ସମସ୍ତ ଭୂମିକୁ ଧର୍ମରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ ।
ସୀତା ଦଧାର ତଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ମାସାଃ ପଂଚାଭଵଂସ୍ତଦା । ଅତ୍ଯଂତଂ ଶୁଶୁଭେ ଦେଵୀ ତ୍ରଯୀଵ ପୁରୁଷଂ ଧରା
ସୀତା ଏହି ସମୟରେ ପାଞ୍ଚ ମାସ ଧରି ରାମଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଧାରଣ କଲେ; ଦେବୀ ଏତେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ, ଯେପରି ତିନି ବେଦ ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
କଦାଚିତ୍ସମଯେ ରାମଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚ ଵିଦେହଜାମ୍ । କୀଦୃଶୋ ଦୋହଦଃ ସାଧ୍ଵି ମଯା ତେ ସାଧ୍ଯତେ ହି ସଃ
କେତେକ ସମୟ ପରେ, ଏକ ଅବସରରେ ରାମ ଭିଦେହନନ୍ଦନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ହେ ସତୀ, ତୁମର କିଏଁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପୂରଣ କରିପାରିବି?'
ରହସ୍ଯେଵ ତୁ ସା ପୃଷ୍ଟା ତ୍ରପମାଣା ପତିଂ ସତୀ । ଲଜ୍ଜା ଗଦ୍ଗଦ ଵାଗ୍ରାମଂ ନିଜଗାଦ ଵଚୋଽମୃତମ୍
ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ପତିଙ୍କ ପଚାରାରେ, ଲଜ୍ଜାରେ ଭରିଥିବା ସତୀ ସୀତା ଗଳା ଅଟକି ମଧୁର କଥାରେ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ସୀତୋଵାଚ। ତ୍ଵତ୍କୃପାତୋ ମଯା ସର୍ଵଂ ଭୁକ୍ତଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୋଭନମ୍ । ନ କଶ୍ଚିନ୍ମାନସେ କାଂତ ଵିଷଯୋ ହ୍ଯତିରିଚ୍ଯତେ
ସୀତା କହିଲେ: ତୁମର କୃପାରେ ମୁଁ ସବୁକିଛି ଭୋଗ କରିଛି ଏବଂ ଭଲ କିଛି ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରିବି । ପ୍ରିୟ, ମୋ ମନରେ ଯେଉଁ ସୁଖ ଅଛି, ତାହାଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ଜଗତର ଭୋଗ ନାହିଁ ।