ସୂର୍ଯଵଂଶଧ୍ଵଜୋ ଧନ୍ଵୀ ଧନୁର୍ଦୀକ୍ଷା ଗୁରୁର୍ଗୁରୁଃ । ଯଂ ଦେଵାଃ ସାମରାଃ ସର୍ଵେ ନମଂତି ମଣିମୌଲିଭିଃ
'ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ପତାକା, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ମହାରଥୀ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦୀକ୍ଷିତ ଓ ଗୁରୁମାନ୍ୟ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଣିମୁକୁତାର ମୁଣ୍ଡାରେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି—'
ତସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଵୀର ବଲଦର୍ପହାରୀ ରଘୂଦ୍ଵହଃ । ରାମଚଂଦ୍ରୋ ମହାଭାଗଃ ସର୍ଵଶୂରଶିରୋମଣିଃ
'ତାଙ୍କର ପୁଅ, ବୀର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ରଘୁବଂଶର ଶିରୋମଣି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକୁଟ—ରାମଚନ୍ଦ୍ର।'
ତନ୍ମାତା କୋଶଲନୃପପୁତ୍ରୀରତ୍ନସମୁଦ୍ଭଵା । ତସ୍ଯାଃ କୁକ୍ଷିଭଵଂ ରତ୍ନଂ ରାମଃ ଶତ୍ରୁକ୍ଷଯଂକରଃ
'ତାଙ୍କର ମାଆ କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା, ରତ୍ନମୟ ବଂଶର ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ରତ୍ନ ହେଉଛି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକାରୀ ରାମ।'
କରୋତି ହଯମେଧଂ ସ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସୁଶିକ୍ଷିତଃ । ରାଵଣାଭିଧଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଵଧପାପାପନୁତ୍ତଯେ
'ସେ ଏହି ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଠାରୁ ଭଲ ଶିକ୍ଷା ପାଇ, ରାବଣ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ମାରିବାର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ।'
ମୋଚିତସ୍ତେନ ଵାହାନାଂ ମୁଖ୍ଯୋଽସୌ ଯାଜ୍ଞିକୋ ହଯଃ । ମହାବଲପରୀଵାରୋ ପରିଖାଭିଃ ସୁରକ୍ଷିତଃ
'ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଓ ପ୍ରକାରାରେ ଭଲ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ।'
ତଦ୍ରକ୍ଷକୋଽସ୍ତି ମଦ୍ଭ୍ରାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲଵଣାଂତକଃ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତସଂଘସେନାସମନ୍ଵିତଃ
'ଏହାର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ମୋର ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ, ଲବଣ ନାଶକ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସେନା ସହିତ।'
ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଞ ଇତି ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମାନୋ ଜାଯେତ୍ସ୍ଵକାନ୍ମଦାତ୍ । ଶୂରା ଵଯଂ ଧନୁର୍ଧାରି ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵଯମିହୋତ୍କଟାଃ
'ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜ ବଳରେ ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଏଠାରେ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।'
ତେ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ବଲାଦ୍ଵାହଂ ରତ୍ନମାଲାଵିଭୂଷିତମ୍ । ମନୋଵେଗଂ କାମଜଵଂ ସର୍ଵଗତ୍ଯାଧିଭାସ୍ଵରମ୍
'ଯେଉଁମାନେ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ରତ୍ନମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଧରନ୍ତୁ; ଏହା ମନର ତାରା ଭଳି ତ୍ୱରିତ, ଇଚ୍ଛାରୁ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।'
ତତୋ ମୋଚଯିତା ଭ୍ରାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲୀଲଯା ହଠାତ୍ । ଶରାସନଵିନିର୍ମୁକ୍ତ ଵତ୍ସଦଂତକୃତଵ୍ଯଥାତ୍
'ତାପରେ ମୋର ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ବଳବାନ ଭାବେ ଏବଂ ଖେଳ କରି କରି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବେ, ଧନୁଷରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣରେ ବଛାମାନଙ୍କ ଦାନ୍ତରେ ବେଦନା ହେବ।'
ଯେ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯକନ୍ଯକାଯାଂ । ଜାତାଶ୍ଚ ସତ୍କ୍ଷେତ୍ରକୁଲେଷୁ ସତ୍ସୁ । ଗୃହ୍ଣଂତୁ ତେ ତଦ୍ଵିପରୀତଦେହା । ନମଂତୁ ରାଜ୍ଯଂ ରଘଵେ ନିଵେଦ୍ଯ
'ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ତମ କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଓ ଭଲ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଧରନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ବିପରୀତ ସ୍ୱଭାବର, ସେମାନେ ରାଜ୍ୟ ରଘୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।'
ଇତି ସଂଵାଚ୍ଯ କୁପିତୋ ଲଵଃ ଶସ୍ତ୍ରଧନୁର୍ଧରଃ । ଉଵାଚ ମୁନିପୁତ୍ରାଂସ୍ତାନ୍ରୋଷଗଦ୍ଗଦଭାଷିତଃ
ଏଭଳି ପଢ଼ି ସେ ଲବ, କ୍ରୋଧରେ ତୀବ୍ର ହୋଇ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଧନୁଷ ଧରି, ମୁନିପୁଅମାନେଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—
ପଶ୍ଯତ କ୍ଷିପ୍ରମେତସ୍ଯ ଧୃଷ୍ଟତ୍ଵଂ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ଵୈ । ଲିଲେଖ ଯୋ ଭାଲପତ୍ରେ ସ୍ଵପ୍ରତାପବଲଂ ନୃପଃ
'ଦେଖ, ଏହି କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ଅହଂକାର କେତେ ଦ୍ରୁତ! ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର କପାଳରେ ନିଜ ପ୍ରତାପ ଓ ବଳ ଲେଖିଛି!'
କୋଽସୌ ରାମଃ କଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ କୀଟାଃ ସ୍ଵଲ୍ପବଲାଶ୍ରିତାଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ କୁଲେ ଜାତା ଏତେ ନ ଵଯମୁତ୍ତମାଃ
ଏହି ରାମ କିଏ? ଏହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିଏ? ସେମାନେ ତ ଜଣେ ଜଣେ କୀଟ ପରି, ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରିଛନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ରିୟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଆମ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ନୁହଁନ୍ତି।
ଏତସ୍ଯ ଵୀରସୂର୍ମାତା ଜାନକୀ ନ କୁଶପ୍ରସୂଃ । ଯା ରତ୍ନଂ କୁଶସଂଜ୍ଞଂ ତୁ ଦଧାରାଗ୍ନିମିଵାରଣିଃ
ଏହି ବୀର ପୁଅଙ୍କର ମାଆ ହେଉଛନ୍ତି ଜାନକୀ, କୁଶ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା ଜଣେ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ କୁଶ ନାମକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଲକଡ଼ି ଭିତରେ ଅଗ୍ନି ରହିଥାଏ।
ଇଦାନୀଂ କ୍ଷତ୍ରିଯତ୍ଵାଦି ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵତଃ । ଯଦି କ୍ଷତ୍ରିଯଭୂରେଷ ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ ଶତ୍ରୁହା
ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖେଇବି, ଯଦି ଏହିଠି ସେଠିକି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିପାରିବ।
ଗୃହୀଷ୍ଯତି ମଯା ବଦ୍ଧଂ ଵାହଂ ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯୋଚିତମ୍ । ନୋଚେତ୍କ୍ଷତ୍ରତ୍ଵମୁନ୍ମୁଚ୍ଯ କୁଶସ୍ଯ ଚରଣାର୍ଚକଃ
ମୁଁ ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାକୁ ବାନ୍ଧିଛି, ଯାହା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ସେ ଯଦି ଧରିପାରିବ; ନହେଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବାକୁ ଛାଡ଼ି, କୁଶଙ୍କର ପାଦ ପୂଜା କରିବ।
ଅଧୁନା ମଦ୍ଧନୁର୍ମୁକ୍ତୈଃ ଶରୈଃ ସୁପ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଅନ୍ଯେ ଯେ ଚ ମହାଵୀରା ରଣମଂଡଲଭୂଷଣାଃ
ଏବେ ମୋ ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣରେ ସେ ଶୟନ କରିବ, ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହେବେ।
ଇତ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଲଵୋ ଜଗ୍ରାହ ତଂ ହଯମ୍ । ତୃଣୀକୃତ୍ଯ ନୃପାନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚାପବାଣଧରୋ ଵରଃ
ଏଭଳି କହି, ଲବ ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧରି, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଗଣା କରି, ସେଠି ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଲେ।
ତଦା ମୁନିସୁତାଃ ପ୍ରୋଚୁର୍ଲଵଂ ହଯଜିହୀର୍ଷକମ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାନୃପତୀ ରାମୋ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ
ତାପରେ ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ ଲବଙ୍କୁ, ଯିଏ ଘୋଡ଼ା ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, କହିଲେ: 'ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ରାମ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପୀ।'
ତସ୍ଯ ଵାହଂ ନ ଗୃହ୍ଣାତି ଶକ୍ରୋଽପି ସ୍ଵବଲୋଦ୍ଧତଃ । ମା ଗୃହାଣ ଶୃଣୁଷ୍ଵେଦଂ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ହିତସଂଯୁତମ୍
ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଧରନିଅ, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ସ ଶ୍ରୁତୌ ଧୃତ୍ଵା ଜଗାଦ ସ ଦ୍ଵିଜାତ୍ମଜାନ୍ । ଯୂଯଂ ବଲଂ ନ ଜାନୀଥ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଋଷିପୁତ୍ରମାନେଂକୁ କହିଲେ: 'ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜାଣନାହାଁ।'
କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୀର୍ଯଶୌଂଡୀର୍ଯା ଦ୍ଵିଜା ଭୋଜନଶାଲିନଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଯୂଯଂ ଗୃହେ ଗତ୍ଵା ଭୁଂଜଂତୁ ଜନନୀ ହୃତମ୍
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବଳ ଓ ପ୍ରତାପ ରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରେମୀ। ତେଣୁ, ତୁମେ ଘରକୁ ଯାଅ ଓ ମାଆ ଯାହା ରାନ୍ଧିଛନ୍ତି, ତାହା ଖାଅ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତେଽଭଵଂସ୍ତୂଷ୍ଣୀଂ ପ୍ରେକ୍ଷଂତସ୍ତତ୍ପରାକ୍ରମମ୍ । ଲଵସ୍ଯ ମୁନିପୁତ୍ରାସ୍ତେ ସଂତସ୍ଥୁର୍ଦୂରତୋ ବହିଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ, ଲବଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେଖୁଥିଲେ; ଏହି ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ ଦୂରରେ ବାହାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଏଵଂ ଵ୍ଯତିକରେ ଵୃତ୍ତେ ସେଵକାସ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ଆଯାତାସ୍ତଂ ହଯଂ ବଦ୍ଧଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରୋଚୁସ୍ତଦା ଲଵମ୍
ଏଭଳି ଘଟଣା ଘଟୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ରାଜାଙ୍କର ସେବକମାନେ ଆସି, ଘୋଡ଼ା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଦେଖି, ଲବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବବଂଧ କୋ ହଯମହୋ ରୁଷ୍ଟଃ କସ୍ଯ ଚ ଧର୍ମରାଟ୍ । କୋ ବାଣଵ୍ରଜମଧ୍ଯସ୍ଥଃ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତେ ପରମାଂ ଵ୍ଯଥାମ୍
ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ କିଏ ବାନ୍ଧିଛି? ଆହା! କିଏ କ୍ରୋଧିତ, ଏବଂ କିଏ ଧର୍ମିକ ରାଜା? କିଏ ବାଣ ବର୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ରହି, ସବୁଠାରୁ ବେଶି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବେ?
ତଦା ଲଵୋ ଜଗାଦାଶୁ ମଯା ବଦ୍ଧୋଽଶ୍ଵ ଉତ୍ତମଃ । ଯୋ ମୋଚଯତି ତସ୍ଯାଶୁ ରୁଷ୍ଟୋ ଭ୍ରାତା କୁଶୋ ମହାନ୍
ତାପରେ ଲବ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ: 'ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ମୁଁ ବାନ୍ଧିଛି। ଯିଏ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ, ମୋ ବଡ଼ ଭାଇ କୁଶ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ।'
ଯମଃ କରିଷ୍ଯତି କିମୁ ହ୍ଯାଗତୋଽପି ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ନତ୍ଵା ଗମିଷ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶରଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ସୁତୋଷିତଃ
ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଯମ କଣ କରିପାରିବେ? ସେ ନମସ୍କାର କରି, ବାଣ ବର୍ଷାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯିବେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ବାଲୋଯମିତି ତେବ୍ରୁଵନ୍ । ସମାଗତା ମୋଚଯିତୁଂ ହଯଂ ବଦ୍ଧଂ ତୁ ଯେ ହରେଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ତ ଏକ ଶିଶୁ ମାତ୍ର।' ଯେମାନେ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆସିଥିଲେ।
ତାନ୍ଵୈମୋଚଯିତୁଂ ପ୍ରାପ୍ତାଞ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ଚ ସେଵକାନ୍ । କୋଦଂଡଂ କରଯୋର୍ଧୃତ୍ଵା କ୍ଷୁରପ୍ରାନ୍ସମମୂମୁଚତ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କର ସେବକମାନେ ଘୋଡ଼ା ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ଲବ ତାଙ୍କୁ ଧନୁ ଧରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ତାଙ୍କ ହାତ କାଟିଦେଲେ।
ତେ ଛିନ୍ନବାହଵଃ ଶୋକାଚ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପ୍ରତିସଂଗତାଃ । ପୃଷ୍ଟାସ୍ତେ ଜଗଦୁଃ ସର୍ଵେ ଲଵାତ୍ସ୍ଵଭୁଜକୃଂତନମ୍
ହାତ କାଟାଯାଇ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କଠାରେ ଫେରିଲେ; ପଚାରିଲେ, ସମସ୍ତେ କହିଲେ ଲବ ତାଙ୍କ ହାତ କାଟିଦେଇଛନ୍ତି।