ଯତ୍ରଯତ୍ର ଗତୋ ଵାହସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ପରିଭ୍ରମନ୍ । ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଯାତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସୁରଥେନ ଚ
ଘୋଡ଼ା ଯେଉଁଠିଏଉଁଠି ଘୁରୁଥିଲା, ଶତୃଘ୍ନ ଏବଂ ସୁରଥ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ସେଠାକୁ ଯାଉଥିଲେ।
କଦାଚିଜ୍ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମଂ ଵରମ୍ । ଗତୋ ମୁନିଵରୈର୍ଜୁଷ୍ଟଂ ପ୍ରାତର୍ଧୂମେନ ଚିହ୍ନିତମ୍
କେବେକେବେ ଜାହ୍ନବୀ ତଟରେ, ମହାମୁନିମାନେ ରହୁଥିବା ଏବଂ ପ୍ରଭାତର ଧୂଆଁରେ ଚିହ୍ନିତ ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମକୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଣ୍ଡେ ଶେଷଵାତ୍ସ୍ଯାଯନସଂଵାଦେ ରାମାଶ୍ଵମେଧେ ରଘୁନାଥସମାଗମୋନାମ ତ୍ରିପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ଶେଷ ଓ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ରାମାଶ୍ୱମେଧରେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ସମ୍ମିଳନ ନାମକ ତିରପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଗତଃ ପ୍ରାତଃକ୍ରିଯାଂ କର୍ତୁଂ ସମିଧସ୍ତତ୍କ୍ରିଯାର୍ହକାଃ । ଆନେତୁଂ ଜାନକୀସୂନୁର୍ଵୃତୋ ମୁନିସୁତୈର୍ଲଵଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ପ୍ରଭାତରେ ଜାନକୀପୁତ୍ର ଲବ, ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ କାଠ କଢ଼ିବାକୁ ଗଲେ।
ଦଦର୍ଶ ତତ୍ର ଯଜ୍ଞାଶ୍ଵଂ ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରେଣ ଚିହ୍ନିତମ୍ । କୁଂକୁମାଗରୁକସ୍ତୂରୀ ଦିଵ୍ଯଗଂଧେନ ଵାସିତମ୍
ସେଠାରେ ସେ ଏକ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର କପାଳରେ ସୁନାର ପତ୍ର ଲାଗିଥିଲା, ଏବଂ ଘୋଡ଼ାଟି କୁଙ୍କୁମ, ଅଗରୁ, କଷ୍ଟୂରୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧରେ ମନୋହର ଭାବେ ଗନ୍ଧିତ ଥିଲା।
ଵିଲୋକ୍ଯ ଜାତକୁତୁକୋ ମୁନିପୁତ୍ରାନୁଵାଚ ସଃ । ଅର୍ଵା କସ୍ଯ ମନୋଵେଗଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୈଵାନ୍ମଦାଶ୍ରମମ୍
ଏହା ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ମୁନିଙ୍କର ପୁଅମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଘୋଡ଼ା କାହାର ଇଚ୍ଛାରେ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଆମ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଛି?'
ଆଗଚ୍ଛଂତୁ ମଯା ସାର୍ଧଂ ପ୍ରେକ୍ଷଂତାଂ ମା ଭଯଂ କୃଥାଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଲଵସ୍ତୂର୍ଣଂ ଵାହସ୍ଯ ନିକଟେ ଗତଃ
'ମୋ ସହିତ ଆସ, ଆମେ ଦେଖିବା; ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।' ଏଭଳି କହି, ଲବ ତୁରନ୍ତ ଘୋଡ଼ାର ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ସ ରରାଜ ସମୀପସ୍ଥୋ ଵାହସ୍ଯ ରଘୁଵଂଶଜଃ । ଧନୁର୍ବାଣଧରଃ ସ୍କଂଧେ ଜଯଂତ ଇଵ ଦୁର୍ଜଯଃ
ଘୋଡ଼ାର ପାଖରେ ଦଢ଼ିଅଛି, ରଘୁବଂଶର ଲବ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ କନ୍ଧରେ ଧରି, ଅଜୟ ଜୟନ୍ତଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଗତ୍ଵା ମୁନିସୁତୈଃ ସାର୍ଧଂ ଵାଚଯାମାସ ପତ୍ରକମ୍ । ଭାଲସ୍ଥିତଂ ସ୍ପଷ୍ଟଵର୍ଣରାଜିରାଜିତମୁତ୍ତମମ୍
ମୁନିପୁଅମାନେ ସହିତ ଯାଇ, ସେ ଘୋଡ଼ାର କପାଳରେ ଥିବା ଚିଠିଟିକୁ ପଢ଼ିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଉତ୍ତମ ଅକ୍ଷରରେ ଲିଖାଯାଇଥିଲା।
ଵିଵସ୍ଵତୋ ମହାନ୍ଵଂଶଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଃ । ଯତ୍ର କୋପି ପରାବାଧୀ ନ ପରଦ୍ରଵ୍ଯଲଂପଟଃ
'ବିବସ୍ବତଙ୍କ ମହାନ ବଂଶ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ କେହି କେବେ ହାରେନାହାଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ଧନକୁ ଲୋଭ କରନ୍ତିନାହିଁ—'
ସୂର୍ଯଵଂଶଧ୍ଵଜୋ ଧନ୍ଵୀ ଧନୁର୍ଦୀକ୍ଷା ଗୁରୁର୍ଗୁରୁଃ । ଯଂ ଦେଵାଃ ସାମରାଃ ସର୍ଵେ ନମଂତି ମଣିମୌଲିଭିଃ
'ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ପତାକା, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ମହାରଥୀ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦୀକ୍ଷିତ ଓ ଗୁରୁମାନ୍ୟ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଣିମୁକୁତାର ମୁଣ୍ଡାରେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି—'
ତସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଵୀର ବଲଦର୍ପହାରୀ ରଘୂଦ୍ଵହଃ । ରାମଚଂଦ୍ରୋ ମହାଭାଗଃ ସର୍ଵଶୂରଶିରୋମଣିଃ
'ତାଙ୍କର ପୁଅ, ବୀର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ରଘୁବଂଶର ଶିରୋମଣି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକୁଟ—ରାମଚନ୍ଦ୍ର।'
ତନ୍ମାତା କୋଶଲନୃପପୁତ୍ରୀରତ୍ନସମୁଦ୍ଭଵା । ତସ୍ଯାଃ କୁକ୍ଷିଭଵଂ ରତ୍ନଂ ରାମଃ ଶତ୍ରୁକ୍ଷଯଂକରଃ
'ତାଙ୍କର ମାଆ କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା, ରତ୍ନମୟ ବଂଶର ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ରତ୍ନ ହେଉଛି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକାରୀ ରାମ।'
କରୋତି ହଯମେଧଂ ସ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସୁଶିକ୍ଷିତଃ । ରାଵଣାଭିଧଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଵଧପାପାପନୁତ୍ତଯେ
'ସେ ଏହି ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଠାରୁ ଭଲ ଶିକ୍ଷା ପାଇ, ରାବଣ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ମାରିବାର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ।'
ମୋଚିତସ୍ତେନ ଵାହାନାଂ ମୁଖ୍ଯୋଽସୌ ଯାଜ୍ଞିକୋ ହଯଃ । ମହାବଲପରୀଵାରୋ ପରିଖାଭିଃ ସୁରକ୍ଷିତଃ
'ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଓ ପ୍ରକାରାରେ ଭଲ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ।'
ତଦ୍ରକ୍ଷକୋଽସ୍ତି ମଦ୍ଭ୍ରାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲଵଣାଂତକଃ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତସଂଘସେନାସମନ୍ଵିତଃ
'ଏହାର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ମୋର ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ, ଲବଣ ନାଶକ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସେନା ସହିତ।'
ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଞ ଇତି ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମାନୋ ଜାଯେତ୍ସ୍ଵକାନ୍ମଦାତ୍ । ଶୂରା ଵଯଂ ଧନୁର୍ଧାରି ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵଯମିହୋତ୍କଟାଃ
'ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜ ବଳରେ ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଏଠାରେ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।'
ତେ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ବଲାଦ୍ଵାହଂ ରତ୍ନମାଲାଵିଭୂଷିତମ୍ । ମନୋଵେଗଂ କାମଜଵଂ ସର୍ଵଗତ୍ଯାଧିଭାସ୍ଵରମ୍
'ଯେଉଁମାନେ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ରତ୍ନମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଧରନ୍ତୁ; ଏହା ମନର ତାରା ଭଳି ତ୍ୱରିତ, ଇଚ୍ଛାରୁ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।'
ତତୋ ମୋଚଯିତା ଭ୍ରାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲୀଲଯା ହଠାତ୍ । ଶରାସନଵିନିର୍ମୁକ୍ତ ଵତ୍ସଦଂତକୃତଵ୍ଯଥାତ୍
'ତାପରେ ମୋର ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ବଳବାନ ଭାବେ ଏବଂ ଖେଳ କରି କରି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବେ, ଧନୁଷରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣରେ ବଛାମାନଙ୍କ ଦାନ୍ତରେ ବେଦନା ହେବ।'
ଯେ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯକନ୍ଯକାଯାଂ । ଜାତାଶ୍ଚ ସତ୍କ୍ଷେତ୍ରକୁଲେଷୁ ସତ୍ସୁ । ଗୃହ୍ଣଂତୁ ତେ ତଦ୍ଵିପରୀତଦେହା । ନମଂତୁ ରାଜ୍ଯଂ ରଘଵେ ନିଵେଦ୍ଯ
'ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ତମ କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଓ ଭଲ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଧରନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ବିପରୀତ ସ୍ୱଭାବର, ସେମାନେ ରାଜ୍ୟ ରଘୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।'
ଇତି ସଂଵାଚ୍ଯ କୁପିତୋ ଲଵଃ ଶସ୍ତ୍ରଧନୁର୍ଧରଃ । ଉଵାଚ ମୁନିପୁତ୍ରାଂସ୍ତାନ୍ରୋଷଗଦ୍ଗଦଭାଷିତଃ
ଏଭଳି ପଢ଼ି ସେ ଲବ, କ୍ରୋଧରେ ତୀବ୍ର ହୋଇ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଧନୁଷ ଧରି, ମୁନିପୁଅମାନେଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—
ପଶ୍ଯତ କ୍ଷିପ୍ରମେତସ୍ଯ ଧୃଷ୍ଟତ୍ଵଂ କ୍ଷତ୍ରିଯସ୍ଯ ଵୈ । ଲିଲେଖ ଯୋ ଭାଲପତ୍ରେ ସ୍ଵପ୍ରତାପବଲଂ ନୃପଃ
'ଦେଖ, ଏହି କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର ଅହଂକାର କେତେ ଦ୍ରୁତ! ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର କପାଳରେ ନିଜ ପ୍ରତାପ ଓ ବଳ ଲେଖିଛି!'
କୋଽସୌ ରାମଃ କଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ କୀଟାଃ ସ୍ଵଲ୍ପବଲାଶ୍ରିତାଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ କୁଲେ ଜାତା ଏତେ ନ ଵଯମୁତ୍ତମାଃ
ଏହି ରାମ କିଏ? ଏହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କିଏ? ସେମାନେ ତ ଜଣେ ଜଣେ କୀଟ ପରି, ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରିଛନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ରିୟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଆମ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ନୁହଁନ୍ତି।
ଏତସ୍ଯ ଵୀରସୂର୍ମାତା ଜାନକୀ ନ କୁଶପ୍ରସୂଃ । ଯା ରତ୍ନଂ କୁଶସଂଜ୍ଞଂ ତୁ ଦଧାରାଗ୍ନିମିଵାରଣିଃ
ଏହି ବୀର ପୁଅଙ୍କର ମାଆ ହେଉଛନ୍ତି ଜାନକୀ, କୁଶ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା ଜଣେ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ କୁଶ ନାମକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଲକଡ଼ି ଭିତରେ ଅଗ୍ନି ରହିଥାଏ।
ଇଦାନୀଂ କ୍ଷତ୍ରିଯତ୍ଵାଦି ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ସର୍ଵତଃ । ଯଦି କ୍ଷତ୍ରିଯଭୂରେଷ ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ ଶତ୍ରୁହା
ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖେଇବି, ଯଦି ଏହିଠି ସେଠିକି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିପାରିବ।
ଗୃହୀଷ୍ଯତି ମଯା ବଦ୍ଧଂ ଵାହଂ ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯୋଚିତମ୍ । ନୋଚେତ୍କ୍ଷତ୍ରତ୍ଵମୁନ୍ମୁଚ୍ଯ କୁଶସ୍ଯ ଚରଣାର୍ଚକଃ
ମୁଁ ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାକୁ ବାନ୍ଧିଛି, ଯାହା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ସେ ଯଦି ଧରିପାରିବ; ନହେଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବାକୁ ଛାଡ଼ି, କୁଶଙ୍କର ପାଦ ପୂଜା କରିବ।
ଅଧୁନା ମଦ୍ଧନୁର୍ମୁକ୍ତୈଃ ଶରୈଃ ସୁପ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଅନ୍ଯେ ଯେ ଚ ମହାଵୀରା ରଣମଂଡଲଭୂଷଣାଃ
ଏବେ ମୋ ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣରେ ସେ ଶୟନ କରିବ, ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହେବେ।
ଇତ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଲଵୋ ଜଗ୍ରାହ ତଂ ହଯମ୍ । ତୃଣୀକୃତ୍ଯ ନୃପାନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚାପବାଣଧରୋ ଵରଃ
ଏଭଳି କହି, ଲବ ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧରି, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଗଣା କରି, ସେଠି ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଲେ।
ତଦା ମୁନିସୁତାଃ ପ୍ରୋଚୁର୍ଲଵଂ ହଯଜିହୀର୍ଷକମ୍ । ଅଯୋଧ୍ଯାନୃପତୀ ରାମୋ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ
ତାପରେ ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ ଲବଙ୍କୁ, ଯିଏ ଘୋଡ଼ା ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, କହିଲେ: 'ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ରାମ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପୀ।'
ତସ୍ଯ ଵାହଂ ନ ଗୃହ୍ଣାତି ଶକ୍ରୋଽପି ସ୍ଵବଲୋଦ୍ଧତଃ । ମା ଗୃହାଣ ଶୃଣୁଷ୍ଵେଦଂ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ହିତସଂଯୁତମ୍
ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଧରନିଅ, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ।