ତେ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ତତ୍ଯଜୁର୍ଦୃଷ୍ଟା ରାମେଣ ସୁରସେଵିନା । ଉତ୍ଥିତା ଦଦୃଶୁଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମଚଂଦ୍ରଂ ମନୋରମମ୍
ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଅଚେତନତା ଛାଡ଼ି, ଉଠି ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମନୋହର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରଣତାସ୍ତେ ରଘୁପତିଂ ତେନ ପୃଷ୍ଟା ଅନାମଯମ୍ । ସୁଖୀଭୂତା ନୃପଂ ପ୍ରୋଚୁଃ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵକୁଶଲଂ ନୃପାଃ
ସେମାନେ ରଘୁପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିବା ପରେ, ରାଜାମାନେ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, "ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭଲ ଅଛୁ।"
ସୁରଥୋ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମଂ ଚ କୃପାର୍ଥଂ ସେଵକାତ୍ମନଃ । ଆଗତଂ ସକଲଂ ରାଜ୍ଯଂ ସହଯଂ ସୁମୁଦାର୍ପଯତ୍
ସୁରଥ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କ ସେବକଙ୍କ ପାଇଁ କୃପା କରି ଆସିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ନିଜ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ସହାୟମାନେ ଦେଇ ଦେଲେ।
ଅନେକଵରିଵସ୍ଯାଭିଃ ଶ୍ରୀରାମଂ ସମତୋଷଯତ୍ । କଥଯାମାସ ମେଽନ୍ଯାଯ୍ଯଂ କୃତଂ ତେ କ୍ଷମ ରାଘଵ । ଶ୍ରୀରାମସ୍ତମୁଵାଚାଥ କୃତଂ ତେ ଵାହରକ୍ଷଣମ୍
ସେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ସେବା କରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ରାଘବ, ଯାହା ଭୁଲ ହୋଇଛି, ଦୟାକରି ମାନ୍ୟ କର।" ତେବେ ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ, "ତୁମେ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ।"
କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାମଯଂ ଧର୍ମଃ ସ୍ଵାମିନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତେ । ତ୍ଵଯା ସାଧୁକୃତଂ କର୍ମ ରଣେ ଵୀରାଃ ପ୍ରତୋଷିତାଃ
"କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଧର୍ମ ହେଉଛି, ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା। ତୁମେ ଭଲ କାମ କରିଛ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।"
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ନୃହରିଂ ପୂଜଯନ୍ସସୁତୋଽଭଵତ୍ । ଶ୍ରୀରାମସ୍ତ୍ରିଦିନଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଯଯୌ ତମନୁମଂତ୍ର୍ଯ ଚ
ଏଭଳି କହି, ଶ୍ରୀରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ପୁଅ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତିନି ଦିନ ରହି, ବିଦାୟ ନେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
କାମଗେନ ଵିମାନେନ ମୁନିଭିଃ ସହିତୋ ମହାନ୍ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତାସ୍ତସ୍ଯ କଥାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ମନୋହରାଃ
ମହାପୁରୁଷ ମୁନିମାନେ ସହିତ ଇଚ୍ଛାମତା ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ମନୋହର କଥା କହିଲେ।
ଚଂପକଂ ସ୍ଵପୁରେ ସ୍ଥାପ୍ଯ ସୁରଥଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ବଲୀ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସମଂ ଯାତୁଂ ମନଶ୍ଚକ୍ରେ ମହାବଲଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ ସୁରଥ ନିଜ ସହରରେ ଚମ୍ପକଙ୍କୁ ରାଜା କଲେ ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ଯିବାକୁ ମନସ୍କାମନ କଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସ୍ଵହଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଭେରୀନାଦାନକାରଯତ୍ । ଶଂଖନାଦାନ୍ବହୁଵିଧାନ୍ସର୍ଵତ୍ର ସମଵାଦଯତ୍
ଶତୃଘ୍ନ ନିଜ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ, ଢୋଲ ମାଡ଼ିବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶଂଖ ଧ୍ୱନି ହେଲା।
ସୁରଥେନ ସମଂ ଵୀରୋ ଯଜ୍ଞଵାହମମୂମୁଚତ୍ । ସ ବଭ୍ରାମାପରାନ୍ଦେଶାନ୍ନ କୋପି ଜଗୃହେ ବଲୀ
ଶତୃଘ୍ନ ସୁରଥଙ୍କ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ିଲେ। ସେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶରେ ଘୁରିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ତାକୁ ଧରିଲେ ନାହିଁ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର ଗତୋ ଵାହସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ପରିଭ୍ରମନ୍ । ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଯାତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସୁରଥେନ ଚ
ଘୋଡ଼ା ଯେଉଁଠିଏଉଁଠି ଘୁରୁଥିଲା, ଶତୃଘ୍ନ ଏବଂ ସୁରଥ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ସେଠାକୁ ଯାଉଥିଲେ।
କଦାଚିଜ୍ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମଂ ଵରମ୍ । ଗତୋ ମୁନିଵରୈର୍ଜୁଷ୍ଟଂ ପ୍ରାତର୍ଧୂମେନ ଚିହ୍ନିତମ୍
କେବେକେବେ ଜାହ୍ନବୀ ତଟରେ, ମହାମୁନିମାନେ ରହୁଥିବା ଏବଂ ପ୍ରଭାତର ଧୂଆଁରେ ଚିହ୍ନିତ ମହାନ୍ ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମକୁ ସେମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଣ୍ଡେ ଶେଷଵାତ୍ସ୍ଯାଯନସଂଵାଦେ ରାମାଶ୍ଵମେଧେ ରଘୁନାଥସମାଗମୋନାମ ତ୍ରିପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ଶେଷ ଓ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ରାମାଶ୍ୱମେଧରେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ସମ୍ମିଳନ ନାମକ ତିରପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଗତଃ ପ୍ରାତଃକ୍ରିଯାଂ କର୍ତୁଂ ସମିଧସ୍ତତ୍କ୍ରିଯାର୍ହକାଃ । ଆନେତୁଂ ଜାନକୀସୂନୁର୍ଵୃତୋ ମୁନିସୁତୈର୍ଲଵଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ପ୍ରଭାତରେ ଜାନକୀପୁତ୍ର ଲବ, ମୁନିପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ କାଠ କଢ଼ିବାକୁ ଗଲେ।
ଦଦର୍ଶ ତତ୍ର ଯଜ୍ଞାଶ୍ଵଂ ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରେଣ ଚିହ୍ନିତମ୍ । କୁଂକୁମାଗରୁକସ୍ତୂରୀ ଦିଵ୍ଯଗଂଧେନ ଵାସିତମ୍
ସେଠାରେ ସେ ଏକ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର କପାଳରେ ସୁନାର ପତ୍ର ଲାଗିଥିଲା, ଏବଂ ଘୋଡ଼ାଟି କୁଙ୍କୁମ, ଅଗରୁ, କଷ୍ଟୂରୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧରେ ମନୋହର ଭାବେ ଗନ୍ଧିତ ଥିଲା।
ଵିଲୋକ୍ଯ ଜାତକୁତୁକୋ ମୁନିପୁତ୍ରାନୁଵାଚ ସଃ । ଅର୍ଵା କସ୍ଯ ମନୋଵେଗଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୈଵାନ୍ମଦାଶ୍ରମମ୍
ଏହା ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ମୁନିଙ୍କର ପୁଅମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଘୋଡ଼ା କାହାର ଇଚ୍ଛାରେ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଆମ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଛି?'
ଆଗଚ୍ଛଂତୁ ମଯା ସାର୍ଧଂ ପ୍ରେକ୍ଷଂତାଂ ମା ଭଯଂ କୃଥାଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ଲଵସ୍ତୂର୍ଣଂ ଵାହସ୍ଯ ନିକଟେ ଗତଃ
'ମୋ ସହିତ ଆସ, ଆମେ ଦେଖିବା; ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।' ଏଭଳି କହି, ଲବ ତୁରନ୍ତ ଘୋଡ଼ାର ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ସ ରରାଜ ସମୀପସ୍ଥୋ ଵାହସ୍ଯ ରଘୁଵଂଶଜଃ । ଧନୁର୍ବାଣଧରଃ ସ୍କଂଧେ ଜଯଂତ ଇଵ ଦୁର୍ଜଯଃ
ଘୋଡ଼ାର ପାଖରେ ଦଢ଼ିଅଛି, ରଘୁବଂଶର ଲବ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ କନ୍ଧରେ ଧରି, ଅଜୟ ଜୟନ୍ତଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଗତ୍ଵା ମୁନିସୁତୈଃ ସାର୍ଧଂ ଵାଚଯାମାସ ପତ୍ରକମ୍ । ଭାଲସ୍ଥିତଂ ସ୍ପଷ୍ଟଵର୍ଣରାଜିରାଜିତମୁତ୍ତମମ୍
ମୁନିପୁଅମାନେ ସହିତ ଯାଇ, ସେ ଘୋଡ଼ାର କପାଳରେ ଥିବା ଚିଠିଟିକୁ ପଢ଼ିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଉତ୍ତମ ଅକ୍ଷରରେ ଲିଖାଯାଇଥିଲା।
ଵିଵସ୍ଵତୋ ମହାନ୍ଵଂଶଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଃ । ଯତ୍ର କୋପି ପରାବାଧୀ ନ ପରଦ୍ରଵ୍ଯଲଂପଟଃ
'ବିବସ୍ବତଙ୍କ ମହାନ ବଂଶ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ କେହି କେବେ ହାରେନାହାଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ଧନକୁ ଲୋଭ କରନ୍ତିନାହିଁ—'
ସୂର୍ଯଵଂଶଧ୍ଵଜୋ ଧନ୍ଵୀ ଧନୁର୍ଦୀକ୍ଷା ଗୁରୁର୍ଗୁରୁଃ । ଯଂ ଦେଵାଃ ସାମରାଃ ସର୍ଵେ ନମଂତି ମଣିମୌଲିଭିଃ
'ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ପତାକା, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ମହାରଥୀ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦୀକ୍ଷିତ ଓ ଗୁରୁମାନ୍ୟ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଣିମୁକୁତାର ମୁଣ୍ଡାରେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି—'
ତସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଵୀର ବଲଦର୍ପହାରୀ ରଘୂଦ୍ଵହଃ । ରାମଚଂଦ୍ରୋ ମହାଭାଗଃ ସର୍ଵଶୂରଶିରୋମଣିଃ
'ତାଙ୍କର ପୁଅ, ବୀର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ରଘୁବଂଶର ଶିରୋମଣି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକୁଟ—ରାମଚନ୍ଦ୍ର।'
ତନ୍ମାତା କୋଶଲନୃପପୁତ୍ରୀରତ୍ନସମୁଦ୍ଭଵା । ତସ୍ଯାଃ କୁକ୍ଷିଭଵଂ ରତ୍ନଂ ରାମଃ ଶତ୍ରୁକ୍ଷଯଂକରଃ
'ତାଙ୍କର ମାଆ କୋଶଳ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା, ରତ୍ନମୟ ବଂଶର ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ରତ୍ନ ହେଉଛି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶକାରୀ ରାମ।'
କରୋତି ହଯମେଧଂ ସ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସୁଶିକ୍ଷିତଃ । ରାଵଣାଭିଧଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଵଧପାପାପନୁତ୍ତଯେ
'ସେ ଏହି ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଠାରୁ ଭଲ ଶିକ୍ଷା ପାଇ, ରାବଣ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ମାରିବାର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ।'
ମୋଚିତସ୍ତେନ ଵାହାନାଂ ମୁଖ୍ଯୋଽସୌ ଯାଜ୍ଞିକୋ ହଯଃ । ମହାବଲପରୀଵାରୋ ପରିଖାଭିଃ ସୁରକ୍ଷିତଃ
'ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଓ ପ୍ରକାରାରେ ଭଲ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ।'
ତଦ୍ରକ୍ଷକୋଽସ୍ତି ମଦ୍ଭ୍ରାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲଵଣାଂତକଃ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତସଂଘସେନାସମନ୍ଵିତଃ
'ଏହାର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ମୋର ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ, ଲବଣ ନାଶକ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସେନା ସହିତ।'
ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଞ ଇତି ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମାନୋ ଜାଯେତ୍ସ୍ଵକାନ୍ମଦାତ୍ । ଶୂରା ଵଯଂ ଧନୁର୍ଧାରି ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵଯମିହୋତ୍କଟାଃ
'ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜ ବଳରେ ଗର୍ବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଏଠାରେ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।'
ତେ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ବଲାଦ୍ଵାହଂ ରତ୍ନମାଲାଵିଭୂଷିତମ୍ । ମନୋଵେଗଂ କାମଜଵଂ ସର୍ଵଗତ୍ଯାଧିଭାସ୍ଵରମ୍
'ଯେଉଁମାନେ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ରତ୍ନମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଧରନ୍ତୁ; ଏହା ମନର ତାରା ଭଳି ତ୍ୱରିତ, ଇଚ୍ଛାରୁ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।'
ତତୋ ମୋଚଯିତା ଭ୍ରାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲୀଲଯା ହଠାତ୍ । ଶରାସନଵିନିର୍ମୁକ୍ତ ଵତ୍ସଦଂତକୃତଵ୍ଯଥାତ୍
'ତାପରେ ମୋର ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ବଳବାନ ଭାବେ ଏବଂ ଖେଳ କରି କରି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବେ, ଧନୁଷରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣରେ ବଛାମାନଙ୍କ ଦାନ୍ତରେ ବେଦନା ହେବ।'
ଯେ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯକନ୍ଯକାଯାଂ । ଜାତାଶ୍ଚ ସତ୍କ୍ଷେତ୍ରକୁଲେଷୁ ସତ୍ସୁ । ଗୃହ୍ଣଂତୁ ତେ ତଦ୍ଵିପରୀତଦେହା । ନମଂତୁ ରାଜ୍ଯଂ ରଘଵେ ନିଵେଦ୍ଯ
'ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ତମ କ୍ଷତ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଓ ଭଲ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଧରନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ବିପରୀତ ସ୍ୱଭାବର, ସେମାନେ ରାଜ୍ୟ ରଘୁଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।'