ସୁରଥ ଉଵାଚ। ଧନ୍ଯୋସି କପିଵର୍ଯ ତ୍ଵଂ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ । ଯେନ ରାମମହତ୍କୃତ୍ଯଂ କୃତଂ ରାକ୍ଷସକେ ପୁରେ
ସୁରଥ କହିଲେ: ବନମାନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରବଳ। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କର ବଡ଼ କାମ ରାକ୍ଷସମାନେ ଥିବା ସହରରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲା।
ତ୍ଵଂ ରାମଚରଣସ୍ଯାସି ସେଵକୋ ଭକ୍ତିସଂଯୁତଃ । ତ୍ଵଯା ଵୀରେଣ ମତ୍ପୁତ୍ରଃ ପାତିତଶ୍ଚଂପକୋ ବଲୀ
ତୁମେ ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ଭକ୍ତିସହିତ ସେବାକାରୀ। ତଥାପି, ବୀର, ତୁମେ ମୋର ପ୍ରବଳ ପୁଅ ଚମ୍ପକଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵାଂ ତୁ ସଂବଧ୍ଯ ଗଂତାସ୍ମି ନଗରେମମ । ଯତ୍ନାତ୍ତିଷ୍ଠ କପୀଶେଶସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ମଯା ସ୍ମୃତମ୍
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବାନ୍ଧି, ମୋ ସହରକୁ ଯିବି। ବନରାଜା, ଚେଷ୍ଟା କର, କାରଣ ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ସେଠି ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଇତି ଭାଷିତମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁରଥସ୍ଯ କପୀଶ୍ଵରଃ । ଉଵାଚ ଧୀରଯା ଵାଣ୍ଯା ରଣେ ଵୀରୈକଭୂଷିତେ
ସୁରଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବନରାଜା ହନୁମାନ ରଣଭୂମିରେ ଏକମାତ୍ର ବୀର ଭାବେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ହନୂମାନୁଵାଚ। ତ୍ଵଂ ରାମଚରଣସ୍ମାରୀ ଵଯଂ ରାମସ୍ଯ ସେଵକାଃ । ବଧ୍ନାସି ଚେନ୍ମାଂ ପ୍ରସଭଂ ମୋଚଯିଷ୍ଯତି ମତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ହନୁମାନ କହିଲେ: ତୁମେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ସ୍ମରଣ କର, ଆମେ ରାମଙ୍କ ସେବକ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଜବରଦସ୍ତି ବାନ୍ଧ, ମୋ ପ୍ରଭୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେବେ।
କୁରୁ ଵୀର ଭଵତ୍ସ୍ଵାଂତସ୍ଥିତଂ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍ । ରାମଂ ସ୍ମରନ୍ଵୈ ଦୁଃଖାଂତଂ ଯାତି ଵେଦା ଵଦଂତ୍ଯଦଃ
ହେ ବୀର, ତୁମ ମନରେ ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ତାହା ପୂରଣ କର। ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଦୁଃଖର ଶେଷ ମିଳେ, ବେଦମାନେ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ବ୍ରୁଵଂତଂ ସୁରଥଃ ପ୍ରଶସ୍ଯ ପଵନାତ୍ମଜମ୍ । ଵିଵ୍ଯାଧ ବାଣୈର୍ବହୁଭିଃ ଶିତୈଃ ଶାଣେନ ଦାରୁଣୈଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି କଥା କହୁଥିବା ପବନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୁରଥ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କଠୋର ଅନେକ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ।
ତାନ୍ମୁକ୍ତାନଗଣଯ୍ଯାଥ ବାଣାଞ୍ଛୋଣିତପାତିନଃ । କରେ ଜଗ୍ରାହ କୋଦଂଡଂ ସଜ୍ଯଂ ଶରସମନ୍ଵିତମ୍
ହନୁମାନ ସେ ରକ୍ତ ଝରାଉଥିବା ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅବହେଳା କରି, ହାତରେ ତଣା ଏବଂ ଶର ଲଗାଇଥିବା ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା କରଯୋଶ୍ଚାପଂ ବଭଂଜ କୁପିତଃ କପିଃ । ଚୀତ୍କୁର୍ଵଂସ୍ତ୍ରାସଯନ୍ଵୀରାନ୍ନଖୈର୍ଦୀର୍ଣାନ୍ସୃଜନ୍ଭଟାନ୍
କୋପରେ ବନରାଜା ଦୁଇ ହାତରେ ଧନୁଷ ଧରି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି ବୀରମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କଲେ, ନଖରେ ଫାଟିଦେଇ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଚିତ୍ରାଇଦେଲେ।
ତେନ ଭଗ୍ନଂ ଧନୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵକୀଯଂ ଗୁଣସଂଯୁତମ୍ । ଅପରଂ ଧନୁରାଦତ୍ତ ମହଦ୍ଗୁଣଵିଶୋଭିତମ୍
ନିଜ ତଣା ଓ ଶର ଲଗାଇଥିବା ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଯିବାକୁ ଦେଖି, ସୁରଥ ଆଉ ଏକ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଉଠାଇଲେ, ଯାହା ଉତ୍ତମ ତଣାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
ତଚ୍ଚାପି ଜଗୃହେ ରୋଷାତ୍କପିଶ୍ଚାପଂ ବଭଂଜ ତତ୍ । ଅନ୍ଯଚ୍ଚାପଂ ସମାଦତ୍ତ ତଦ୍ବଭଂଜ ମହାବଲଃ
ହନୁମାନ କ୍ରୋଧରେ ସେ ଧନୁଷକୁ ଧରି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ; ପୁନି ଆଉ ଏକ ଧନୁଷ ଧରି, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ତସ୍ମିଂଶ୍ଚାପେ ପ୍ରଭଗ୍ନେଽପି ସୋଽନ୍ଯଦ୍ଧନୁରୁପାଦଦତ୍ । ସୋପି ଚାପଂ ବଭଂଜାଶୁ ମହାଵେଗସମନ୍ଵିତଃ
ସେ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ସୁରଥ ଆଉ ଏକ ଧନୁଷ ଧରିଲେ; ହନୁମାନ ବେସି ତେଜରେ ସେ ଧନୁଷକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଏଵଂ ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ଚାପାନାମଶୀତିର୍ଵିଦଲୀକୃତା । କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ ମହାରୋଷାତ୍କୁର୍ଵନ୍ନାଦାନନେକଧା
ଏଭଳି, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ହନୁମାନ ରାଜାଙ୍କ ଅସୀ ଧନୁଷକୁ କ୍ଷଣକ୍ଷଣେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଅନେକ ଗଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ କରି।
ତଦାତ୍ଯଂତଂ ପ୍ରକୁପିତଃ ଶକ୍ତିମୁଗ୍ରାମଥାଦଦେ । ଶକ୍ତ୍ଯା ସ ତାଡିତୋ ଵୀରଃ ପପାତ କ୍ଷଣମୁତ୍ସୁକଃ
ତାପରେ, ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧିତ ସୁରଥ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଉଠାଇଲେ; ଶକ୍ତିର ଆଘାତରେ ବୀର ହନୁମାନ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଉତ୍ଥାଯ ସ୍ଯଂଦନଂ ରାଜ୍ଞୋ ଜଗ୍ରାହ କୁପିତୋ ଭୃଶମ୍ । ଉଡ୍ଡୀନସ୍ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ସମୁଦ୍ରମତିଵେଗତଃ
ରାଜା ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଉଠି ତାଙ୍କର ରଥକୁ ଧରିଲେ। ସେ ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ଗତିରେ ରଥ ନେଇ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ତମୁଡ୍ଡୀନଂ ସମାଲକ୍ଷ୍ଯ ସୁରଥଃ ପରଵୀରହା । ତାଡଯାମାସ ପରିଘୈର୍ହୃଦି ମାରୁତିମୁଦ୍ଯତମ୍
ସେ ଲାଫି ଯିବାକୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁବିଧ୍ୱଂସକ ସୁରଥ ଲୋହାର ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ମାରୁତିଙ୍କୁ ଛାତିରେ ଆଘାତ କଲେ।
ମୁକ୍ତସ୍ତେନ ରଥୋ ଦୂରାଚ୍ଚୂର୍ଣୀଭୂତୋଽଭଵତ୍କ୍ଷଣାତ୍ । ସୋଽନ୍ଯରଥଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଯଯୌ ଵେଗାତ୍ସମୀରଜମ୍
ସେଇ ଆଘାତରେ ରଥ ଦୂରରୁ ଏକକ୍ଷଣରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ତାପରେ ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥକୁ ଚଢ଼ି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଗଲେ।
ହନୂମାଂସ୍ତଦ୍ରଥଂ ପୁଚ୍ଛେ ସଂଵେଷ୍ଟ୍ଯ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ହଯସାରଥିସଂଯୁକ୍ତଂ ବଭଂଜ ସପତାକିନମ୍
ହନୁମାନ୍ ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ପୁଛରେ ସେଇ ରଥକୁ ବେଣ୍ଟି, ଘୋଡ଼ା, ସାରଥି ଓ ପତାକା ସହିତ ରଥକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ।
ଅନ୍ଯଂ ରଥଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଯଯୌ ରାଜା ମହାବଲଃ । ବଭଂଜ ତଂ ରଥଂ ଵେଗାନ୍ମାରୁତିଃ କୁପିତାଂଗକଃ
ମହାବଳୀ ରାଜା ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥକୁ ଚଢ଼ି ଆଗେଇଲେ। କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧିତ ଅଂଗ ଥିବା ମାରୁତି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ସେଇ ରଥକୁ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ।
ଭଗ୍ନଂ ତଂ ସ୍ଯଂଦନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁରଥୋଽନ୍ଯସମାଶ୍ରିତଃ । ଭଗ୍ନଃ ସ ତେନ ସହସା ହଯସାରଥିସଂଯୁତଃ
ସେଇ ରଥ ଭଙ୍ଗ ହେବାକୁ ଦେଖି, ସୁରଥ ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥକୁ ନେଲେ। କିନ୍ତୁ ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ସହିତ ସେ ରଥକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ହଠାତ୍ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ।
ଏଵମେକୋନପଂଚାଶଦ୍ରଥା ଭଗ୍ନା ହନୂମତା । ତତ୍କର୍ମ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାପି ଵିସିସ୍ମାଯ ସସୈନିକଃ
ଏପରି ଭାବେ ହନୁମାନ୍ ଏକୋଣପଞ୍ଚାଶିଟି ରଥ ଭଙ୍ଗ କଲେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ରାଜା ଓ ସେନା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
କୁପିତଃ ପ୍ରାହ କୀଶେଂଦ୍ରଂ ଧନ୍ଯୋସି ପଵନାତ୍ମଜ । ପରାକ୍ରମନ୍ନିଦଂ କର୍ମ ନ କର୍ତା ନ କରିଷ୍ଯତି
କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ବନରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ପବନପୁତ୍ର, ତୁମେ ଧନ୍ୟ। ଏପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟ କେହି କରିନାହାନ୍ତି, କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।'
କ୍ଷଣମେକଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ଯାଵତ୍ସଜ୍ଯଂ ଧନୁସ୍ତ୍ଵହମ୍ । କରୋମି ପଵନୋଦ୍ଭୂତ ରାମପାଦାବ୍ଜଷଟ୍ପଦ
'ମୁଁ ଧନୁଷ ତଣିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର। ହେ ପବନସୁତ, ରାମଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ମଧୁମକ୍ଷିକା, ଏବେ ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚାପମାତ୍ତଜ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ରୋଷପରିପ୍ଲୁତଃ । ଅସ୍ତ୍ରଂ ପାଶୁପତଂ ନାମ ସଂଦଧେ ଶର ଉଲ୍ବଣେ
ଏଭଳି କହି, ସେ କ୍ରୋଧରେ ଧନୁଷ ତଣି ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ରକୁ ତୀରରେ ଧରିଲେ।
ତତୋ ଭୂତାଶ୍ଚ ଵେତାଲାଃ ପିଶାଚା ଯୋଗିନୀମୁଖାଃ । ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵୁଃ ସହସା ଭୀଷଯଂତଃ ସମୀରଜମ୍
ତାପରେ ଭୂତ, ବେତାଳ, ପିଶାଚ ଓ ଯୋଗିନୀମାନେ ହଠାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବାୟୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିଲେ।
କପିଃ ପାଶୁପତୈରସ୍ତ୍ରୈର୍ବଦ୍ଧୋ ଲୋକୈରଭୀକ୍ଷିତଃ । ହାହେତି ଚ ଵଦଂତ୍ଯେତେ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ସମୀରଜଃ
କପି, ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହୋଇ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେମାନେ 'ହାହା' ବୋଲି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁପୁତ୍ର ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
ସ୍ମୃତ୍ଵା ରାମଂ ସ୍ଵମନସା ତ୍ରୋଟଯାମାସ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ । ସ ମୁକ୍ତଗାତ୍ରଃ ସହସା ଯୁଯୁଧେ ସୁରଥଂ ନୃପମ୍
ହନୁମାନ୍ ମନରେ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏକକ୍ଷଣରେ ସେଇ ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ଶରୀର ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ହଠାତ୍ ସୁରଥ ରାଜା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ତଂ ମୁକ୍ତଗାତ୍ରଂ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁରଥଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ମହାବଲଂ ମନ୍ଯମାନୋ ବ୍ରାହ୍ମମସ୍ତ୍ରଂ ସମାଦଦେ
ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ ଦେଖି, ଅସ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାତା ସୁରଥ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବି ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଧରିଲେ।
ମାରୁତିର୍ବ୍ରାହ୍ମମସ୍ତ୍ରଂ ତୁ ନିଜଗାଲ ହସନ୍ବଲୀ । ତନ୍ନିଗୀର୍ଣଂ ନୃପୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମଂ ସସ୍ମାର ଭୂମିପଃ
କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ହସୁଥିବା ମାରୁତି ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ଗିଳିଗଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସ୍ମୃତ୍ଵା ଦାଶରଥିଂ ରାମଂ ରାମାସ୍ତ୍ରଂ ସ୍ଵଶରାସନେ । ସଂଧାଯ ତଂ ଜଗାଦେଦଂ ବଦ୍ଧୋସି କପିପୁଂଗଵ
ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ନିଜ ଧନୁଷରେ ରାମାସ୍ତ୍ର ଧରି ହନୁମାନ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏବେ ତୁମେ ବନ୍ଧା ହେଲେ, କପିମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'