ମହାବଲଃ ସୁତଶ୍ଚାସ୍ଯ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଯଃ ପୁଷ୍କଲଂ ଭଟମ୍ । ତସ୍ମାନ୍ମୋଚଯ ଵୀରାଗ୍ର୍ଯ କଥଂ ତିଷ୍ଠସି ଚାହଵେ
'ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ, ଯିଏ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଛି— ଏ ଶୂରମଣି, ତୁମେ ସେଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ା। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏମିତି ନିଷ୍କ୍ରିୟ କାହିଁକି ଦଢ଼ିଆଛ?
ଏତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ହନୂମାନୋମିତି ବ୍ରୁଵନ୍ । ଜଗାମ ତଂ ମୋଚଯିତୁଂ ପୁଷ୍କଲଂ ଚଂପକାଦ୍ଭଟାତ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ହନୁମାନ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ଚମ୍ପକ ନାମକ ବୀରଙ୍କ ହାତରୁ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ଛାଡ଼ାଇବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ହନୂମଂତମଥାଲୋକ୍ଯ ତଂ ମୋଚଯିତୁମାଗତମ୍ । ବାଣୈଃ ଶତୈଶ୍ଚ ସାହସ୍ରୈର୍ଜଘାନ ପରକୋପନଃ
ହନୁମାନଙ୍କୁ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ଛାଡ଼ାଇବାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଶତ୍ରୁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ହଜାର-ହଜାର ବାଣ ମାରିଲେ।
ବାଣାଂସ୍ତାନ୍ସ ବଭଂଜାଶୁ ମୁକ୍ତାଂସ୍ତେନ ମହାତ୍ମନା । ପୁନରପ୍ଯେନମେଵାଶୁ ବାଣାନ୍ମୁଂଚନ୍ମହାନଭୂତ୍
ସେ ମହାତ୍ମା ହନୁମାନ, ମୁକ୍ତ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ତୁରନ୍ତ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ; ତଥାପି ଶତ୍ରୁ ପୁଣି ତୁରନ୍ତ ଅଧିକ ବାଣ ମାରିଲେ।
ତାନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚୂର୍ଣଯାମାସ ନାରାଚାନ୍ଵୈରିମୋଚିତାନ୍ । ଶାଲଂ କରେ ସମାଧୃତ୍ଯ ଜଘାନ ନୃପନଂଦନମ୍
ଶତ୍ରୁ ଯେଉଁ ଲୋହାର ଟିପ୍ପି ବାଣ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ହନୁମାନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ; ତାପରେ ଏକ ଶାଳ ଗଛ ହାତରେ ଧରି, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ଶାଲଂ ତେନ ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ତିଲଶଃ କୃତଵାନ୍ବଲୀ । ଗଜୋ ହନୂମତା ମୁକ୍ତୋ ନୃପନଂଦନ ମସ୍ତକେ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଶାଳ ଗଛକୁ ଟୁକୁଡ଼ି ଟୁକୁଡ଼ି କରିଦେଲେ; ତାପରେ ଏକ ହାତୀ ନେଇ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କଲେ।
ସୋଽପ୍ଯାହତଶ୍ଚଂପକେନ ମୃତୋ ଭୂମୌ ପପାତସଃ । ଶିଲାଃ ସଂମୋଚଯାମାସ ହନୂମାନ୍ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ଚମ୍ପକଙ୍କ ଆଘାତରେ, ହାତୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ହନୁମାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରର ଅଧିକାରୀ, ପୁଣି ପଥର ଛାଡ଼ିଲେ।
ଚଂପକସ୍ତାଃ ଶିଲାଃ ସର୍ଵାଃ କ୍ଷଣାଚ୍ଚୂର୍ଣିତଵାନ୍ଭୃଶମ୍ । ବାଣଯଂତ୍ରିକଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ମହଚ୍ଚିତ୍ରମଭୂଦିଦମ୍
ଚମ୍ପକ ସେଇ ସମସ୍ତ ପଥରକୁ ତୁରନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ; ବାଣ ଯନ୍ତ୍ରର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗିଲା।
ସ୍ଵମୁକ୍ତାସ୍ତାଃ ଶିଲାଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚୂର୍ଣିତା ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମାରୁତିଃ । ଚୁକୋପ ହୃଦଯେଽତ୍ଯତଂ ବହୁଵୀର୍ଯମିତି ସ୍ମରନ୍
ନିଜେ ଛାଡ଼ିଥିବା ସମସ୍ତ ପଥର ଭଙ୍ଗିଯିବା ଦେଖି, ହନୁମାନ ନିଜ ଅପାର ପ୍ରାକ୍ରମ ସ୍ମରଣ କରି, ହୃଦୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ଚ କରେ ଧୃତ୍ଵା ନଭସ୍ଯୁତ୍ପତିତଃ କପିଃ । ତାଵଦ୍ଯଯୌ ନେତ୍ରପଥାଦୁପରି କ୍ଷିପ୍ରଵେଗଵାନ୍
ତାପରେ ବାନର, ଆଉ ଗୋଟିଏ ପଥର ଧରି, ଆକାଶକୁ ଲାଫି ଉଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଦୃତ ଗତିରେ ଚାଲି, ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ଚଂପକସ୍ତଂ ହନୂମଂତଂ ଯୁଯୁଧେ ନଭସି ସ୍ଥିତଃ । ବାହୁଯୁଦ୍ଧେନ ମହତା ତାଡିତଃ କପିପୁଂଗଵଃ
ଚମ୍ପକ ଆକାଶରେ ଦଢ଼ିଥିବା ହନୁମାନ ସହ ବଡ଼ ହାତାହାତି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ବାନରମଣିଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ଚୁକୋପ ମାନସେ ଵୀରୋ ଗର୍ଵପର୍ଵତଦାରୁଣଃ । ପଦା ଧୃତ୍ଵା ଚଂପକଂ ତଂ ତାଡଯାମାସ ଭୂତଲେ
ଗର୍ବର ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଏହି ବୀର ମନରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ପାଦରେ ଚମ୍ପକଙ୍କୁ ଧରି, ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଟକିଦେଲେ।
ତାଡିତୋଽସୌ କପୀଂଦ୍ରେଣ କ୍ଷଣାଦୁତ୍ଥାଯ ଵେଗଵାନ୍ । ହନୂମଂତଂ ତୁ ଲାଂଗୂଲେ ଧୃତ୍ଵା ବଭ୍ରାମ ସର୍ଵତଃ
ବାନରମଣିଙ୍କ ଆଘାତରେ, ଚମ୍ପକ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ହନୁମାନଙ୍କ ଲାଙ୍ଗୁଳ ଧରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁରାଇଲେ।
କପୀଂଦ୍ରସ୍ତଦ୍ବଲଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ହସନ୍ପାଦେଽଗ୍ରହୀତ୍ପୁନଃ । ଭ୍ରାମଯିତ୍ଵା ଶତଗୁଣଂ ଗଜୋପସ୍ଥେ ହ୍ଯପାତଯତ୍
ବାନରରାଜ ଏହି ଶକ୍ତି ଦେଖି, ହସିଲେ ଏବଂ ପୁଣିଥରେ ପାଦରେ ଧରିଲେ; ଶତଗୁଣ ଘୁରାଇ, ହାତୀର ପিঠିରେ ପଟକିଦେଲେ।
ପପାତ ଭୂମୌ ସୁବଲୋ ରାଜସୂନୁଃ ସ ଚଂପକଃ । ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ଵୀରଭୂଷାଢ୍ଯମଲଂକୁର୍ଵନ୍ରଣାଂଗଣମ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ଚମ୍ପକ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଅଚେତନ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ବୀରତାର ଭୂଷଣରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଶୋଭା ଦେଲେ।
ତଦା ହାହେତି ଵୈ ଲୋକାଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁଶ୍ଚଂପକାନୁଗାଃ । ପୁଷ୍କଲଂ ମୋଚଯାମାସ ବଦ୍ଧଂ ଚଂପକପାଶତଃ
ତାପରେ ଚମ୍ପକଙ୍କ ସହଚରମାନେ 'ହା ହା' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ; ହନୁମାନ, ଚମ୍ପକଙ୍କ ପାଶରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଚଂପକଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରଥଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ବଲୀ । ପୁତ୍ରଦୁଃଖପରୀତାଂଗୋ ଜଗାମ ସ୍ଯଂଦନେ ସ୍ଥିତଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଚମ୍ପକ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ପ୍ରବଳ କ୍ଷତ୍ରିୟ ସୁରଥ, ପୁଅର ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ହେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
କପୀଂଦ୍ରମାଜୁହାଵାଥ ସୁରଥଃ କୋପସଂଯୁତଃ । ନିଃଶ୍ଵାସଵେଗଂ ସଂମୁଂଚନ୍ମହାବଲସମନ୍ଵିତଃ
ତାପରେ, ସୁରଥ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ବନରାଜାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଅପାର ଶକ୍ତି ସହିତ ତିଆରି ହେଲେ।
ଆହ୍ଵଯାନଂ ନୃପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଜଂ ଵୀରଃ କପୀଶ୍ଵରଃ । ଜଗାମ ତଂ ମହାଵୀରୋ ମହାଵେଗସମନ୍ଵିତଃ
ରାଜାଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ଦେଖି, ବନରାଜା ବୀର ହୋଇ, ବେସି ତେଜ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୋଇ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ତମାଗତଂ ହନୂମଂତଂ ତୃଣୀକୁର୍ଵଂ ତମୁଦ୍ଭଟାନ୍ । ଉଵାଚ ସୁରଥୋ ରାଜା ମେଘଗଂଭୀରସୁସ୍ଵରଃ
ହନୁମାନ ଆସିବାବେଳେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ବୀରମାନେକୁ ଅବହେଳା କରି, ରାଜା ସୁରଥ ମେଘର ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୁରଥ ଉଵାଚ। ଧନ୍ଯୋସି କପିଵର୍ଯ ତ୍ଵଂ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ । ଯେନ ରାମମହତ୍କୃତ୍ଯଂ କୃତଂ ରାକ୍ଷସକେ ପୁରେ
ସୁରଥ କହିଲେ: ବନମାନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରବଳ। ତୁମ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କର ବଡ଼ କାମ ରାକ୍ଷସମାନେ ଥିବା ସହରରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲା।
ତ୍ଵଂ ରାମଚରଣସ୍ଯାସି ସେଵକୋ ଭକ୍ତିସଂଯୁତଃ । ତ୍ଵଯା ଵୀରେଣ ମତ୍ପୁତ୍ରଃ ପାତିତଶ୍ଚଂପକୋ ବଲୀ
ତୁମେ ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ଭକ୍ତିସହିତ ସେବାକାରୀ। ତଥାପି, ବୀର, ତୁମେ ମୋର ପ୍ରବଳ ପୁଅ ଚମ୍ପକଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵାଂ ତୁ ସଂବଧ୍ଯ ଗଂତାସ୍ମି ନଗରେମମ । ଯତ୍ନାତ୍ତିଷ୍ଠ କପୀଶେଶସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ମଯା ସ୍ମୃତମ୍
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବାନ୍ଧି, ମୋ ସହରକୁ ଯିବି। ବନରାଜା, ଚେଷ୍ଟା କର, କାରଣ ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ସେଠି ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଇତି ଭାଷିତମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁରଥସ୍ଯ କପୀଶ୍ଵରଃ । ଉଵାଚ ଧୀରଯା ଵାଣ୍ଯା ରଣେ ଵୀରୈକଭୂଷିତେ
ସୁରଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବନରାଜା ହନୁମାନ ରଣଭୂମିରେ ଏକମାତ୍ର ବୀର ଭାବେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ହନୂମାନୁଵାଚ। ତ୍ଵଂ ରାମଚରଣସ୍ମାରୀ ଵଯଂ ରାମସ୍ଯ ସେଵକାଃ । ବଧ୍ନାସି ଚେନ୍ମାଂ ପ୍ରସଭଂ ମୋଚଯିଷ୍ଯତି ମତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ହନୁମାନ କହିଲେ: ତୁମେ ରାମଙ୍କ ପାଦ ସ୍ମରଣ କର, ଆମେ ରାମଙ୍କ ସେବକ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଜବରଦସ୍ତି ବାନ୍ଧ, ମୋ ପ୍ରଭୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେବେ।
କୁରୁ ଵୀର ଭଵତ୍ସ୍ଵାଂତସ୍ଥିତଂ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍ । ରାମଂ ସ୍ମରନ୍ଵୈ ଦୁଃଖାଂତଂ ଯାତି ଵେଦା ଵଦଂତ୍ଯଦଃ
ହେ ବୀର, ତୁମ ମନରେ ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ତାହା ପୂରଣ କର। ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଦୁଃଖର ଶେଷ ମିଳେ, ବେଦମାନେ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ବ୍ରୁଵଂତଂ ସୁରଥଃ ପ୍ରଶସ୍ଯ ପଵନାତ୍ମଜମ୍ । ଵିଵ୍ଯାଧ ବାଣୈର୍ବହୁଭିଃ ଶିତୈଃ ଶାଣେନ ଦାରୁଣୈଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି କଥା କହୁଥିବା ପବନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୁରଥ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କଠୋର ଅନେକ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ।
ତାନ୍ମୁକ୍ତାନଗଣଯ୍ଯାଥ ବାଣାଞ୍ଛୋଣିତପାତିନଃ । କରେ ଜଗ୍ରାହ କୋଦଂଡଂ ସଜ୍ଯଂ ଶରସମନ୍ଵିତମ୍
ହନୁମାନ ସେ ରକ୍ତ ଝରାଉଥିବା ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅବହେଳା କରି, ହାତରେ ତଣା ଏବଂ ଶର ଲଗାଇଥିବା ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା କରଯୋଶ୍ଚାପଂ ବଭଂଜ କୁପିତଃ କପିଃ । ଚୀତ୍କୁର୍ଵଂସ୍ତ୍ରାସଯନ୍ଵୀରାନ୍ନଖୈର୍ଦୀର୍ଣାନ୍ସୃଜନ୍ଭଟାନ୍
କୋପରେ ବନରାଜା ଦୁଇ ହାତରେ ଧନୁଷ ଧରି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି ବୀରମାନେକୁ ଭୟଭୀତ କଲେ, ନଖରେ ଫାଟିଦେଇ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଚିତ୍ରାଇଦେଲେ।
ତେନ ଭଗ୍ନଂ ଧନୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵକୀଯଂ ଗୁଣସଂଯୁତମ୍ । ଅପରଂ ଧନୁରାଦତ୍ତ ମହଦ୍ଗୁଣଵିଶୋଭିତମ୍
ନିଜ ତଣା ଓ ଶର ଲଗାଇଥିବା ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଯିବାକୁ ଦେଖି, ସୁରଥ ଆଉ ଏକ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଉଠାଇଲେ, ଯାହା ଉତ୍ତମ ତଣାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।