ଗଜୈରଥୈର୍ହଯୈଃ ପତ୍ତିଵ୍ରଜୈଃ ପୂର୍ଣାଂ ତୁ ମେଦିନୀମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ସମୁଦ୍ରଇଵ ତାଂ ପ୍ଲାଵଯନ୍ଦଦୃଶେ ଭଟୈଃ
ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପଦାତି ସେନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ଭୂମିକୁ ଏମିତି ଭରିଦେଲେ, ଯେପରି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏକ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଶଂଖନାଦେନ ସଂଘୁଷ୍ଟଂ ଜଯନାଦୈସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଂ ପ୍ରଧନୋଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ସୁମତିଂ ପ୍ରାହ ଭୂମିପଃ
ଶଂଖ ଓ ଜୟଧ୍ୱନିର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁମାନେ ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତୟାରି ହେବାକୁ ଦେଖି, ରାଜା ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ଏଷ ରାଜା ସମାଯାତୋ ମହାସୈନ୍ଯପରୀଵୃତଃ । ଅତ୍ର ଯତ୍କୃତ୍ଯମସ୍ମାକଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମହାମତେ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ଏହିଠାରେ ରାଜା ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ଆସୁଛନ୍ତି; ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆପଣ କହନ୍ତୁ ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯମତ୍ର ବହୁଭିର୍ଵୀରୈ ରଣଵିଶାରଦୈଃ । ପୁଷ୍କଲାଦିଭିରତ୍ଯୁଗ୍ରୈଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ
ସୁମତି କହିଲେ: ଏଠି ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର ।
ରାଜ୍ଞା ସହ ସମୀରସ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ପରମଶୌର୍ଯଵାନ୍ । ଯୁଦ୍ଧଂ କରୋତୁ ସୁବଲଃ ପରଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ
ରାଜାଙ୍କ ସହିତ, ସମୀରଙ୍କ ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନ୍ତୁ ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ବ୍ରୂତେ ମହାମାତ୍ଯୋ ଯାଵତ୍ତାଵନ୍ନୃପାତ୍ମଜାଃ । ରଣାଂଗଣେ ଧନୂଂଷ୍ଯଦ୍ଧା ସ୍ଫାରଯାମାସୁରୁଦ୍ଧତାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି ମହାମନ୍ତ୍ରୀ କହିଥିବାବେଳେ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଧରି, ଶକ୍ତିରେ ତାଣିଲେ ।
ତାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଯୋଧାଃ ସୁବଲାଃ ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯା ରଣୋତ୍କଟାଃ । ଅଭିଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଯଂଦନୈଃ ସ୍ଵୈର୍ଧନୁର୍ବାଣକରା ମତାଃ
ସେମାନେ ଦେଖି, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ନିଜ ରଥରେ ଧନୁଷ ବାଣ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗେଇ ଆସିଲେ ।
ଚଂପକେନ ମହାଵୀରଃ ପୁଷ୍କଲଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ଦ୍ଵୈରଥେନୈଵ ଯୁଯୁଧେ ମହାଵୀରେଣ ଶାଲିନା
ପୁଷ୍କଳ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ସେ ମହାବୀର ଚମ୍ପକ ସହ ରଥରେ ଦୁଇଝଣ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ।
ମୋହକଂ ଯୋଧଯାମାସ ଜାନକିଃ ସ କୁଶଧ୍ଵଜଃ । ରିପୁଂଜଯେନ ଵିମଲୋ ଦୁର୍ଵାରେଣ ସୁବାହୁକଃ
ଜନକଙ୍କ ପୁଅ କୁଶଧ୍ୱଜ ମୋହକ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ବିମଳ ରିପୁଞ୍ଜୟ ସହ ଓ ସୁବାହୁକ ଦୁର୍ବାର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ।
ପ୍ରତାପିନା ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯୋ ବଲମୋଦେନ ଚାଂଗଦଃ । ହର୍ଯକ୍ଷେଣ ନୀଲରତ୍ନଃ ସହଦେଵେନ ସତ୍ଯଵାନ୍
ପ୍ରତାପୀ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଳମୋଦ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଅଙ୍ଗଦ ହର୍ୟକ୍ଷ ସହ, ନୀଳରତ୍ନ ସତ୍ୟବାନ ସହ ଓ ସହଦେବ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୋଗ ଦେଲେ ।
ରାଜା ଵୀରମଣିର୍ଭୂରି ଦେଵେନ ଯୁଯୁଧେ ବଲୀ । ଅସୁତାପେନ ଚୋଗ୍ରାଶ୍ଵୋ ଯୁଯୁଧେ ବଲସଂଯୁତଃ
ରାଜା ବଳଶାଳୀ ବୀରମଣି ଦେବ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଉଗ୍ରାଶ୍ୱ ବଳବାନ ଅସୁତାପ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ।
ଦ୍ଵୈରଥଂ ତୁ ମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧମକୁର୍ଵନ୍ଯୁଦ୍ଧକୋଵିଦାଃ । ସର୍ଵେ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୁଶଲାଃ ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ କୁଶଳ ଓ ଶସ୍ତ୍ର ଅସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଦୁଇ ଦୁଇ ରଥରେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ତାଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ କଳା ଦେଖାଇଲେ ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ସଂଗ୍ରାମେ ସୁରଥସ୍ଯ ସୁତୈସ୍ତଦା । ଅତ୍ଯଂତଂ କଦନଂ ତତ୍ର ବଭୂଵ ମୁନିସତ୍ତମ
ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲାବେଳେ, ସୁରଥଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଘଟିଲା, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପୁଷ୍କଲଶ୍ଚଂପକଂ ପ୍ରାହ କିଂ ନାମାସି ନୃପାତ୍ମଜ । ଧନ୍ଯୋସି ଯୋ ମଯା ସାର୍ଧଂ ରଣମଧ୍ଯମୁପେଯିଵାନ୍
ପୁଷ୍କଳ କହିଲେ, 'ତୁମର ନାଁ କଣ, ରାଜପୁତ୍ର? ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ମାଝିକୁ ଆସିଛ।'
ଇଦାନୀଂ ତିଷ୍ଠ କିଂ ଯାସି କଥଂ ତେ ଜୀଵିତଂ ଭଵେତ୍ । ଏହି ଯୁଦ୍ଧଂ ମଯା ସାର୍ଧଂ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦ
'ଏବେ ଦଢ଼ି ରୁହ, କାହିଁକି ପଳାଉଛ? କିପରି ତୁମ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ହେବ? ଆସ, ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।'
ଇତ୍ଯଭିଵ୍ଯାହୃତଂ ତସ୍ଯ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜାତ୍ମଜୋ ବଲୀ । ଜଗାଦ ପୁଷ୍କଲଂ ଵୀରୋ ମେଘଗଂଭୀରଯା ଗିରା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ବଜ୍ରଧ୍ୱନି ସଦୃଶ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ହେ ବୀର!'
ଚଂପକ ଉଵାଚ। ନ ନାମ୍ନା ନ କୁଲେନେଦଂ ଯୁଦ୍ଧମତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି । ତଥାପି ତଵ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ସ୍ଵନାମବଲପୂର୍ଵକମ୍
ଚମ୍ପକ କହିଲେ, 'ଏଠି ଯୁଦ୍ଧ ନାଁ କିମ୍ବା କୁଳ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ତଥାପି, ତୁମେ ଚାହିଁଥିଲେ ମୁଁ ମୋର ନାଁ ଓ ଶକ୍ତି କହିବି।'
ମମ ମାତା ରାଘଵେଶୋ ମତ୍ପିତା ରାଘଵଃ ସ୍ମୃତଃ । ମମ ବଂଧୂ ରାମଚଂଦ୍ର ସ୍ଵଃଜନୋ ମମ ରାଘଵଃ
ମୋର ମାଆ ରାଘବଙ୍କ ଭକ୍ତ, ମୋର ବାପାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାଘବ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ମୋର ପରିବାର ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ମୋର ଜନମାଟି ରାଘବଙ୍କର।
ମନ୍ନାମ ରାମଦାସଶ୍ଚ ସଦା ରାମସ୍ଯ ସେଵକଃ । ତାରଯିଷ୍ଯତି ମାଂ ଯୁଦ୍ଧେ ରାମୋ ଭକ୍ତକୃପାକରଃ
ମୋ ନାଁ ହେଉଛି ରାମଦାସ, ସଦା ରାମଙ୍କ ସେବକ; ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରୁଥିବା ରାମ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ।
ଲୋକାନାଂ ମତମାସ୍ଥାଯ ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ତଵାଧୁନା । ସୁରଥସ୍ଯ ସୁତଶ୍ଚାହଂ ମାତା ଵୀରଵତୀମମ
ସମସ୍ତଙ୍କ ମତ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି—ମୁଁ ସୁରଥଙ୍କ ପୁଅ, ମୋର ମାଆ ଶୂରବତୀ।
ମନ୍ନାମଯୋ ମଧୌ ସର୍ଵାଞ୍ଛୋଭନାନ୍ଵିଦଧାତି ଵୈ । ମଧୁପାଯଂରସାଵା ସଂତ୍ଯଜଂତି ମଧୁମୋହିତାଃ
ବସନ୍ତରେ ମୋର ନାଁ ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ମଧୁରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିବାମାନେ ମଧୁ ମିଶିତ ରସକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।
ଵର୍ଣେନ ସ୍ଵର୍ଣସଦୃଶୋ ମଧ୍ଯେ ଲିଂଗଵପୁର୍ଧରଃ । ତଦାଖ୍ଯଯାଭିଧାଂ ଵୀର ଜାନୀହି ମମ ମୋହିନୀମ୍
ମୋର ରଙ୍ଗ ସୁନା ସଦୃଶ, ମୁଁ ପୁରୁଷ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛି; ଏହି ନାଁ ଦ୍ୱାରା, ହେ ବୀର, ମୋର ମୋହନୀ ଚିହ୍ନକୁ ଜାଣ।
ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ବାଣୈଃ ପ୍ରଧନେନ କୋ ଜେତୁଂ ହି ମାଂ କ୍ଷମଃ । ଇଦାନୀଂ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵପରାକ୍ରମମଦ୍ଭୁତମ୍
ତୁମେ ଆଗରେ ବାଣ ନିଅ, କିଏ ମୋତେ ଜିତିପାରିବ? ଏବେ ମୁଁ ମୋର ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରାକ୍ରମ ଦେଖେଇବି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପୁଷ୍କଲୋ ହୃଦି ତୋଷିତଃ । ତଂ ଦୁର୍ଜଯଂ ମନ୍ଯମାନଃ ଶରାନ୍ମୁଂଚନ୍ରଣେଽଭଵତ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି ମହାନ କଥା ଶୁଣି, ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା; ତାଙ୍କୁ ଅଜୟ୍ୟ ଭାବି, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଣ ଛାଡ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶରସଂଘଂ ପ୍ରମୁଂଚଂତଂ କୋଟିଧା ପୁଷ୍କଲଂ ଯଯୌ । ଚଂପକଃ କୋପସଂଯୁକ୍ତୋ ଧନୁଃ ସଜ୍ଯମଥାକରୋତ୍
ପୁଷ୍କଳ ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣ ଛାଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ଚମ୍ପକ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଧନୁଷ୍ୟକୁ ତୟାରି କଲେ।
ମୁମୋଚ ନିଶିତାନ୍ବାଣାନ୍ଵୈରିଵୃଂଦଵିଦାରଣାନ୍ । ସ୍ଵନାମଚିହ୍ନିତାନ୍ସ୍ଵର୍ଣପୁଂଖଭାଗସମନ୍ଵିତାନ୍
ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଭେଦି ଦେଲେ, ନିଜ ନାଁ ଲିଖା, ସୁନା ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ବାଣ।
ତାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ମହାଵୀରଃ ପୁଷ୍କଲଃ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ଶରାଂଧକାରଂ ସର୍ଵତ୍ର ମୁଂଚନ୍ବାଣାଞ୍ଛିଲାଶିତାନ୍
ମହାବୀର ପୁଷ୍କଳ ଯୁଦ୍ଧ ମାଝିରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିଦେଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ପାଥର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ବାଣ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଅନ୍ଧାର କରିଦେଲେ।
ସ୍ଵବାଣଚ୍ଛେଦନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃତଂ ଵୀରେଣ ଚଂପକଃ । ଆହ୍ଵଯାମାସ ବଲିନଂ ପୁଷ୍କଲଂ କୋପପୂରିତଃ
ନିଜ ବାଣ ନାଶ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଚମ୍ପକ ବୀର ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।
ମା ପ୍ରଯାହି ରଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେତି ବ୍ରୁଵନ୍ସମରେ ପୁନଃ । ପୁଷ୍କଲଂ ହୃଦଯେ ବାଣୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ଦଶଭିସ୍ତ୍ଵରନ୍
'ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ଯିଅନି!' ବୋଲି, ସେ ପୁନିଥରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଶଟି ତୀବ୍ର ବାଣରେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ରୁତ ହେଲେ।
ତେ ବାଣାଃ ପୁଷ୍କଲସ୍ଯାହୋ ହୃଦଯେ ତୀଵ୍ରଵେଗିନଃ । ଆଗତ୍ଯ ସୁଭୃଶଂ ଲଗ୍ନାଃ ଶୋଣିତଂ ପପୁରୂର୍ଜିତମ୍
ସେ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ତୀବ୍ର ଓ ଦ୍ରୁତ ହୋଇ, ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଲାଗିଗଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ପିଇଲା।